Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)
Dharaṇīvrata-vidhāna (Kārtika-dvādaśī)
Ritual-Manual
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ଉପଦେଶ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁର୍ବାସା କହନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୁଷ୍କରରୁ ଫେରି ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଆସନ୍ତି। ରାଜା ପଚାରନ୍ତି, ପୂର୍ବେ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କରି ସାରିଲା ପରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟକର କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ, ସ୍ନାନ ଆଦି ସହ କାର୍ତ୍ତିକ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ଏବଂ ପରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗପୂଜାକୁ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଦାମୋଦର ଆଦି ନାମରେ ବିଧିମତ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଚାରିଟି ସୁଶୋଭିତ କଳଶକୁ ସମୁଦ୍ର-ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞର ବିଧାନ ଅଛି। ଦାନରେ ଗୁରୁନିଷ୍ଠା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦେବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରଜାପତି, ଯୁବନାଶ୍ୱ, କୃତବୀର୍ୟ, ଶକୁନ୍ତଳା ଆଦିଙ୍କୁ ଫଳପ୍ରାପ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ବରାହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର ସ୍ମରଣ ସହ ବ୍ରତମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜୋଡ଼ି, ପୃଥିବୀର ସ୍ଥିରତାକୁ ମୁଖ୍ୟ ଫଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 50
Verse 1
दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— ମୁନିପୁଙ୍ଗବ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶୀଘ୍ର ପୁଣି ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ମନ୍ଦିରକୁ ଆସିଲେ।
Verse 2
तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥
ଆସିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜା ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ; ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ହର୍ଷିତ ରାଜା ସୁସଂଯତ ବ୍ରତଧାରୀ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 3
राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ଋଷିବରୋତ୍ତମ! ଆପଣ ପୂର୍ବେ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀର ବିଧାନ କହିଥିଲେ; ମୁଁ ତାହା କରିଛି। ଏବେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମହାବାହୋ! କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କଲେ ଏବଂ ଏହି ବ୍ରତରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ମୁଁ କହିବି।
Verse 5
प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥
ପୂର୍ବବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ସେହିପରି ସ୍ନାନ କରିବ; ଏବଂ କେବଳ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ମଳ ଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 6
नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥
‘ନମଃ ସହସ୍ରଶିରସେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ହରିଙ୍କ ଶିରକୁ ସମ୍ପୂଜନ କରିବ; ‘ପୁରୁଷାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଭୁଜଦ୍ୱୟ; ‘ବିଶ୍ୱରୂପିଣେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ କଣ୍ଠ; ‘ଜ୍ଞାନାସ୍ତ୍ରାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ; ଏବଂ ‘ଶ୍ରୀବତ୍ସାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉରଃସ୍ଥଳ ପୂଜା କରିବ।
Verse 7
जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥
‘ଜଗଦ୍ଗ୍ରସିଷ୍ଣବେ’ ନାମରେ ଉଦରକୁ ପୂଜା କରିବ; ‘ଦିବ୍ୟମୂର୍ତ୍ତୟେ’ ନାମରେ କଟିକୁ; ଏବଂ ‘ସହସ୍ରପାଦାୟ’ ନାମରେ ଦେବଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 8
अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥
ଯଥାକ୍ରମେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ “ନମୋ ଦାମୋଦରାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହରିଙ୍କ ସର୍ବାଙ୍ଗ ପୂଜା କରୁ।
Verse 9
एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥
ଏଭଳି ବିଧିମତେ ସମ୍ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚାରିଟି ଘଟ ସ୍ଥାପନ କରିବ—ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ।
Verse 10
स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥
ଯାହାଙ୍କ ଗଳାରେ ମାଳା-ହାର ବନ୍ଧା, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତିଳପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମ୍ରପାତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 11
चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! (ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ) ଚାରି ସାଗର କଳ୍ପିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପୂର୍ବବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ—ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପୀତବସନଧାରୀ।
Verse 12
तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥
ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବିଧିମତେ ସମ୍ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ଜାଗରଣ କରାଇବ; ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରି, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ।
Verse 13
षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥
ବହୁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଷୋଳ ଆରାଯୁକ୍ତ ଚକ୍ରକୁ ଏଭଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 14
चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥
ଚାରିଟି ‘ସାଗର’ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି ଚାରିର ପଞ୍ଚମ ରୂପେ, ଶୁଚି ଓ ସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଯୋଗୀଶ୍ୱର’ ଦାନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 15
वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥
ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ସମଫଳ ଦେଏ; ବେଦତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କୁ ଦିଲେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଫଳ; ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ସହସ୍ରଗୁଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 16
यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥
ଯେ କେହି ଏହି ଉପଦେଶକୁ ରହସ୍ୟସହ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ପ୍ରଦାନ କରେ, ତାହାର ଏହି ବିଧାନଦାନ କୋଟିକୋଟିଗୁଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଏ।
Verse 17
गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥
ଗୁରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଯେ ମୂର୍ଖ ଅନ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାକୁ ପୂଜେ, ସେ ଦୁର୍ଗତି ପାଏ; ତାହାକୁ ଦିଆ ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯତ୍ନରେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ, ପରେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥
ଗୁରୁ ଅବିଦ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ କି ବିଦ୍ୟାବାନ, ଗୁରୁ ହିଁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ସେ ମାର୍ଗସ୍ଥ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅମାର୍ଗସ୍ଥ, ଗୁରୁ ହିଁ ପରମ ଗତି/ଆଶ୍ରୟ।
Verse 19
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥
ଯେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ମୋହବଶତଃ ବିପରୀତ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ପୁରୁଷାଧମ କୋଟି ଜନ୍ମ ନରକରେ ଦହିଯାଏ।
Verse 20
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥
ଏଭଳି ବିଧିଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଯଥାଶକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 21
धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥
କାରଣ ପୁରାତନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଏହି ଧରଣୀ-ବ୍ରତ କରି ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ପଦ ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 22
युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥
ପୁରାତନ କାଳରେ ରାଜର୍ଷି ଯୁବନାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେଇ ବିଧିରେ ମନ୍ଧାତା ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ପରମ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 23
तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥
ଏହିପରି ହୈହୟ ରାଜା କୃତବୀର୍ୟ, ନରାଧିପ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପରମ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 24
शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥
ହେ ମହାମୁନି! ଶକୁନ୍ତଳା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ତପ କରି ଶାକୁନ୍ତଳ ନାମକ ପୁତ୍ର—ଦୌଷ୍ୟନ୍ତି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 25
तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥
ତଥା ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ଯେମାନେ ବେଦରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ବିଧିଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 26
धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥
ପାତାଳରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଥିବା ଧରଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୁରାତନ ଚରିତ ସହ ଏହି ବ୍ରତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ତେଣୁ ନାମରେ ଏହା ଉତ୍ତମ ‘ଧରଣୀ-ବ୍ରତ’ ବୋଲି ପରିଚିତ।
Verse 27
समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥
ଏହା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ କ୍ରୋଧରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ହରି ଧରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜଳରେ ନୌକା ପରି ସ୍ଥାପିତ କରି ରଖିଛନ୍ତି।
Verse 28
धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥
ହେ ମୁନି, ଧରଣୀ-ବ୍ରତ ନାମକ ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଏହା ଶୁଣେ ଏବଂ ଯେ ଉତ୍ତମ ନର ଏହା ଆଚରେ, ସେ ସର୍ବପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
The text frames ritual practice as ethically effective only when performed with disciplined procedure (vidhi), proper transmission (guru-allegiance), and socially reparative giving (dāna and feeding of brāhmaṇas). It further grounds the vow’s meaning in the Varāha motif of restoring Pṛthivī, presenting religious observance as a model for maintaining terrestrial order and stability.
The practice is specified for Kārtika-māsa on Dvādaśī (the twelfth lunar day). The narrative also references an earlier observance in Āśvayuja-māsa on Dvādaśī, establishing a calendrical continuity of monthly/seasonal vrata performance.
By naming the rite Dharaṇīvrata and explicitly recalling Pṛthivī’s earlier submergence in Pātāla and her retrieval by Hari in boar form (Varāha), the chapter encodes Earth as a vulnerable but restorable system. The vow functions as a liturgical remembrance of re-stabilizing land (dharaṇī) and sustaining cosmic-terrestrial equilibrium through disciplined human action.
Exemplary figures include Prajāpati (as an archetypal progenitor performing the vow), King Yuvanāśva (linked to the birth of Māndhātṛ), the Haihaya king Kṛtavīrya (linked to Kārtavīrya), and Śakuntalā (linked to the birth of Duṣyanta’s line via Bharata traditions). These function as legitimizing precedents for royal and social outcomes attributed to the vrata.