Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁର୍ବାସା ଓ ବାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରାମାଣିକ ବଚନ ଆଧାରେ ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦାମୋଦର-ପୂଜା ବ୍ରତବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ନାମନ୍ୟାସ (ଦାମୋଦର, ହୃଷୀକେଶ, ସନାତନ, ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରିନ୍, ଚକ୍ରପାଣି, ହରି, ମୁଞ୍ଜକେଶ, ଭଦ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି), କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ, ବସ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନର ବିଧାନ ଅଛି। ପରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟରୂପେ ନୃଗରାଜ ଉପାଖ୍ୟାନ—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶୂଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନୃଗ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ଦେବୀସଦୃଶ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ସେ ଶକ୍ତି ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କୁ ବଧ କରେ। ଏହାକୁ ଶ୍ରାବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ନୀତି: ନିୟମିତ ବ୍ରତାଚରଣ, ଦାନଧର୍ମ ଓ ବିପନ୍ନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ପରମ ଦେବ ‘ଜନାର୍ଣ’ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ‘ଦାମୋଦର’ଙ୍କୁ, କଟିକୁ ‘ହୃଷୀକେଶ’ଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ। ‘ସନାତନ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜଠରକୁ, ଏବଂ ଉରସ୍କୁ ‘ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀ’ଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘ଚକ୍ରପାଣି’ ବୋଲି ଦୁଇ ଭୁଜକୁ, ଏବଂ ‘ହରି’ ବୋଲି କଣ୍ଠକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଶିରକୁ ‘ମୁଞ୍ଜକେଶ’ଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶିଖାକୁ ‘ଭଦ୍ର’ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
ଏହିପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ପୂର୍ବବତ୍ କୁମ୍ଭକୁ ସଂସ୍ଥାପନ କର। ତାହାର ଉପରେ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମ ରଖି, ପରେ ତାହାର ଉପରେ (ନିୟତ ବସ୍ତୁ) ନ୍ୟସ କର।
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ‘ଦେବଦେବ’ ଦାମୋଦର ନାମକ ଭଗବାନଙ୍କୁ, ବିଧାନାନୁସାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟା କର।
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
ପୂର୍ବବତ୍ ତାହାକୁ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏପରି ନିୟମଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
ହେ ବିଭୋ! ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଏହି ବିଧି ତୁମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଏବେ ଏହାର ପାପପ୍ରଣାଶକ ପ୍ରଭାବ ଶୁଣ।
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
ପୁରା କୃତଯୁଗରେ ନୃଗ ନାମକ ଏକ ମହାବଳ ରାଜା ଥିଲେ। ମୃଗୟାରେ ଆସକ୍ତ ମନ ନେଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
ଏକଥର ସେ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଦୂରକୁ ନିଆଯାଇ ଏକ ମହାବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ ଓ ହାତୀ ଭରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦସ୍ୟୁ ଓ ସର୍ପମାନେ ଘୁରୁଥିଲେ।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
ସେଠାରେ ରାଜା ଏକା ଥିଲେ; ଗଛତଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜେ କୁଶ ପତ୍ରାଇ, ଦୁଃଖଭାରେ ଶୋଇ ନିଦ୍ରା କଲେ।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାରେ ରାତିରେ ମୃଗ ହନନ ପାଇଁ ଚଉଦ ହଜାର ଶିକାରୀ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରିଲେ।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଶୋଇଥିବା ନୃଗ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ଏବଂ ପରମ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
ଶିକାରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ନିଜ ସର୍ଦ୍ଦାରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଲୋଭରେ ରାଜାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
ଅଶ୍ୱର ହେତୁରେ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ବନଚାରୀମାନେ ଶୁଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି ଧରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଶ୍ୱେତ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନରେ ବିଭୂଷିତ ଏକ ନାରୀ ଉଦ୍ଭବିଲେ। ସେ ଉଠି ଚକ୍ର ଧରି ସେହି ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ନିପାତ କଲେ।
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି ସେ ଦେବୀ ପୁନଃ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଜାଗି ଦେଖିଲେ; ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନିହତ ଦେଖି ସେ ନିଜ ସ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିରେ ଲୟ ହେଲେ।
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ପୁନଃ ବାମଦେବ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ସେ ନାରୀ କିଏ, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିପାତିତ ହେଲେ ସେମାନେ କିଏ? ହେ ମହର୍ଷି, କୃପାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
ବାମଦେବ କହିଲେ—“ହେ ପାର୍ଥିବ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଶୂଦ୍ରଜାତୀୟ ଥିଲ। ସେଠାରେ ତୁମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂତରୂପେ ପ୍ରେଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ବିଷୟ ଶୁଣିଥିଲ।”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବିଧିଅନୁସାରେ ତୁମେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେହି ବ୍ରତ-ଉପବାସକୁ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କଲ; ତାହା ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲ।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
ସମସ୍ତ ଆପତ୍ତିରେ ସେହି ଦେବୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାପସମ୍ପୃକ୍ତ କ୍ରୂର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନିହତ ହେଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷିତ ହେଲ; ସେହିଏ ଶ୍ରାବଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
ଆପତ୍ତିରେ ଏକେଇ (ଶକ୍ତି) ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏକେଇ (ଶକ୍ତି) ଫଳ ଦାନ କରେ; ତେବେ ସେହି ବାରଜଣ କେତେ ଅଧିକ—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଦ ଦିଆଯାଇନି।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.