Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa

Verse 1

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥

ପ୍ରିୟବ୍ରତ କହିଲେ: ହେ ଭଗବନ! ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଯେ ଆଚରଣ/ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଘଟିଥିଲା, ସେ ସବୁ କହନ୍ତୁ। ହେ ଦେବର୍ଷି! ମୋର ମହାନ କୌତୁହଳ ଜାଗିଛି।

Verse 2

नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେହି ବେଦ-ସରସରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସେଇ କ୍ଷଣରେ ମୋତେ ହଜାର ଜନ୍ମର ସ୍ମରଣ ହେଲା। ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଶୁଣ।

Verse 3

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥

ହେ ରାଜନ! ‘ଅବନ୍ତୀପୁର’ ନାମରେ ଏକ ନଗର ଅଛି। ସେଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲି; ପୂର୍ବେ ମୋର ନାମ ‘ସାରସ୍ୱତ’ ଥିଲା ଏବଂ ମୁଁ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲି।

Verse 4

बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥

କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୁଗରେ ସେ ପାର୍ଥିବ ଅନେକ ସେବକ ଓ ପରିବାରଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ, ବହୁ ଧାନ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ।

Verse 5

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥

ତାପରେ ମୁଁ ଏକାନ୍ତରେ ଚିନ୍ତା କଲି—“ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏ ସବୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବନ୍ଧା। ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଖେ ନ୍ୟସ୍ତ କରି ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି।” ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସେ ଶୀଘ୍ର ସାରସ୍ୱତ ସରସକୁ ଗଲେ।

Verse 6

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ କର୍ମକାଣ୍ଡ ବିଧିରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିଲି। ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 7

ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥

ତେବେ ହେ ରାଜନ୍, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ମନ ହୋଇ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି ଏବଂ ସାରସ୍ୱତ ନାମକ ସେହି ସରୋବରକୁ ଗଲି, ଯାହା ପୁଷ୍କର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 8

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥

ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ପୁରାତନ, ପରମପୁରୁଷ, ଶିବମୟ—ଆରାଧନା କଲି; ନାରାୟଣାତ୍ମକ ଜପ କଲି।

Verse 9

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ପାରରେ ନିହିତ ସେହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ତବକୁ ମୁଁ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ।

Verse 10

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥

ପ୍ରିୟବ୍ରତ କହିଲେ—ହେ ସତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ପାରର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ଦେବର୍ଷି, କୃପାକରି, ସୁପ୍ରସନ୍ନ ବୁଦ୍ଧିରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 11

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ପରାତ୍ପର, ଅମୃତସ୍ୱରୂପ, ପୁରାତନ, ଅନନ୍ତବୀର୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର କରେ; ସେ ପରମ ପାର, ଆଦିପୁରୁଷ, ପରମ ଶରଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରତ୍ୱର ପାରଗାମୀ।

Verse 12

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥

ମୁଁ ଈଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ସେ ପୁରାତନ, ଅପ୍ରତିମ, ସ୍ୱୟଂ ପୁରାଣସ୍ୱରୂପ; ପରା-ଅପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ପାର କରାଇବାଳା, ଉଗ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ।

Verse 13

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥

ବିଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛି—ସେ ପରାତ୍ପର ମଧ୍ୟ, ପରମ ମଧ୍ୟ; ସେ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିଶାଳ ପଦ; ପରାତ୍ପରେଶ, ଆଦି ପୁରୁଷ, ପୁରାଣ ପୁରୁଷ।

Verse 14

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥

ପୂର୍ବକାଳରେ ସେ ଏହି ଜଗତ୍-ନଗରକୁ ଯେନେ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା ପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ନିଜ ସ୍ଥିତି-ସ୍ଥୈର୍ୟରେ ପୁରୁଷ—ଯିଏ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ—ତାହାର ଆଧାର ହେଲେ। ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଳରହିତ, ପୁରାତନ ନାରାୟଣ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 15

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥

ମୁଁ ସଦା ସେଇ ମହାନୁଭାବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛି—ସେ ପରମ ପାର, ଅପାର ରୂପଧାରୀ, ପୁରାତନ, ନୀତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ; ଧୃତି-କ୍ଷମାଶୀଳ, ଶାନ୍ତିଧର, କ୍ଷିତୀଶ ଏବଂ ସଦା ଶୁଭ।

Verse 16

सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥

ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱର ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛି—ସହସ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଅନନ୍ତ ପାଦ ଥିବା, ଅନେକ ବାହୁ ଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ନେତ୍ର ଥିବା; କ୍ଷର-ଅକ୍ଷର ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଅମର ଓ ପରମ।

Verse 17

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥

ମୁଁ ସେଇ ଅପ୍ରମେୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ତ୍ରିବେଦଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ, ତ୍ରିବିଧରେ ଏକମୂର୍ତ୍ତି, ତ୍ରିଶୁକ୍ଲ-ଶୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିତ, ତ୍ରିହୁତାଶନ (ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ଭେଦରୂପ, ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱରେ ଲକ୍ଷିତ, ତ୍ରିୟୁଗସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏବଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ।

Verse 18

कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥

ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—କୃତଯୁଗରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ତନୁଧାରୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପବିତ୍ର ଦେହବାନ ପୁରାତନ ରୂପ; ଦ୍ୱାପରରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ; ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ‘କୃଷ୍ଣ’ (ଶ୍ୟାମ) ସ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 19

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥

ମୁଁ ସେଇ ପୁରାତନ ବିଶ୍ୱତନୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ମୁଖରୁ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଭୁଜମଧ୍ୟରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ, ଊରୁଯୁଗ୍ମରୁ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପାଦାଗ୍ରରୁ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 20

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥

ମୁଁ ସେଇ ଅପ୍ରମେୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ପରାତ୍ପର, ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ପାରଗାମୀ; ପ୍ରମେୟ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପେ ଅପରିମେୟ; ଯୁଦ୍ଧର ଅଧିପତି; କାର୍ଯ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣରୂପ; ଏବଂ ଉତ୍ଥିତ ହସ୍ତରେ ଗଦା, ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ ଧାରଣକାରୀ।

Verse 21

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥

ଏଭଳି ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ସେ ମୋତେ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ବର ବାଛ।” ତାପରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏହି ଦେହରେ ଲୟ (ଆତ୍ମଲୀନତା) ଇଚ୍ଛା କଲି।

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥

ମୋର ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି ଦେବଦେବ ସନାତନ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ସଂସାରର ଅକ୍ଷୟ ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 23

ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାଳମାନ ଏକ ସହସ୍ର ଯୁଗ; ସେଠାରୁ ତୁମର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତଥା ତୁମର ନାମ ହେବ ଏବଂ ତାହାର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରୟୋଜନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ।

Verse 24

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥

‘ନାର’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ‘ପାନୀୟ ଜଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତୁମେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସଦା ଜଳ-ତର୍ପଣ ଦେଉଥିବାରୁ, ତୁମର ନାମ ‘ନାରଦ’ ହେବ।

Verse 25

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥

ଏପରି କହି ଦେବତା ତୁରନ୍ତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, କାଳ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲି।

Verse 26

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରି, (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ) ଦିନରେ ସେ ଦଶ ପୁତ୍ର ସହିତ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 27

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମିତ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ଦିନ’ର ଯେ ଆଦି, ସେଇ ଦେବାଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟ୍ୟାଦି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 28

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥

ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବଧର୍ମରୁ ଏହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି। ହେ ପାର୍ଥିବ! ତୁମେ ଯେ ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ଭୌତିକ) ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ, ସେହିଁ ଏହା।

Verse 29

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥

ଏହିହେତୁ, ହେ ନୃପ! ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମୁଁ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ତେଣୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପରାୟଣ ହେଅ।