Adhyaya 218: Index of Topics and Reading Protocols (Anukramaṇikā Chapter)
Anukramaṇikā (Purāṇapaṭhanādiviṣayānukramaṇikādhyāyaḥ)
Textual-Index / Ritual-Manual / Sacred-Geography (Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା (ବିଷୟସୂଚୀ) ଦିଆଯାଇଛି। ବରାହଙ୍କ ଉପଦେଶବାଣୀ ପୃଥିବୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧର୍ମ ଓ ଭୂଧାରଣର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରେ। ଆଦିସୃଷ୍ଟି ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଦେବତା ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା, ଏବଂ ଅବତାରପରମ୍ପରା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ବିଧାନ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରକୃତି-ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଭୁବନକୋଶ, ଅପରାଧଭେଦ, ଭୋଜ୍ୟ/ଅଭୋଜ୍ୟ, ଶୌଚାଚାର ଓ ସାମାଜିକ ଆଚରଣ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିୟମମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ। ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ (ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ) ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପୃଥିବୀର ସ୍ଥିରତା ସହ ଯୋଡ଼ି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସମାପ୍ତିବାକ୍ୟ ଓ ଲେଖକଙ୍କ ନିଷ୍ଠା-ଟୀକା ରହିଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 218
Verse 1
यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः ॥ गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा
ଯମୁନାର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହିମା ଏବଂ କାଳିଞ୍ಜରର ଉଦ୍ଭବ; ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହିମା ଏବଂ ଶାମ୍ବଙ୍କ ଅଭିଶାପ।
Verse 2
समाप्तमिदं वराहमहापुराणम् ॥ अथ पुराणपठनादिविषयानुक्रमणिकाध्यायः ॥ त्रिःसप्तषट्क्षितिमिते नृपविक्रमस्य काले गते भगवतो हरिबोधनस्य ॥ वीरेश्वरेण सह माधवभद्रनाम्ना काश्यां वराहकथितं लिखितं पुराणम् ॥
ଏହି ବରାହ ମହାପୁରାଣ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ପୁରାଣପାଠନ ଆଦି ବିଷୟର ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଅଧ୍ୟାୟ। ୩-୭-୬ (କାଳସଙ୍କେତ) ଦ୍ୱାରା ମାପିତ ନୃପ ବିକ୍ରମଙ୍କ କାଳ ଗତ ହେବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ବୋଧନକାଳରେ, ବୀରେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ମାଧବଭଦ୍ର ନାମକ (ଲେଖକ) କାଶୀରେ ବରାହକଥିତ ପୁରାଣ ଲେଖିଲେ।
Verse 3
समाप्तं वाराहं महापुराणं शुभम् ॥ यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया ॥ यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न विद्यते ॥
ଶୁଭ ବାରାହ ମହାପୁରାଣ ସମାପ୍ତ। ପୁସ୍ତକରେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲି, ସେପରି ମୁଁ ଲେଖିଛି। ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ କି ଅଶୁଦ୍ଧ—ମୋର ଦୋଷ ନୁହେଁ।
Verse 4
वराहस्य पुराणस्य वृत्तान्तान् प्रब्रवीम्यहम् ॥ आदौ सम्बन्धकथनं वृत्तान्तश्चादिकल्पकः ॥
ମୁଁ ବରାହପୁରାଣର ବୃତ୍ତାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି। ପ୍ରଥମେ ସମ୍ବନ୍ଧକଥନ, ପରେ ଆଦିକଳ୍ପର ବୃତ୍ତାନ୍ତ।
Verse 5
आदिसृष्टिस्ततः प्रोक्ता चरितं दुर्जनस्य च ॥ वृत्तान्तोद्देशभागश्च श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥
ତତ୍ପରେ ଆଦିସୃଷ୍ଟିର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମଧ୍ୟ; ପରେ ବୃତ୍ତାନ୍ତମାନଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ-ଭାଗ, ଏବଂ ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ (ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି) ନିରୂପିତ।
Verse 6
आदिवृत्तान्तकथने सारमाख्यानमेव च ॥ महातपोपाख्यानं च अग्न्युत्पत्तिस्ततः परम् ॥
ଆଦି ବୃତ୍ତାନ୍ତ କଥନରେ ସାର-ଆଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ମହାତପ (ମହାନ ତପସ୍ୟା) ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ତାପରେ ଅଗ୍ନି-ଉତ୍ପତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା।
Verse 7
अश्विनोरपि चोत्पत्तिः गौर्युत्पत्तिस्तथैव च ॥ विनायकस्य चोत्पत्तिर्नागोत्पत्तिस्तथैव च ॥
ଅଶ୍ୱିନୀଦେବଦ୍ୱୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଗୌରୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ; ବିନାୟକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ନାଗମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 8
स्कन्दोत्पत्तिश्च भानोष्च उत्पत्तिः समुदाहृता ॥ कामादीनां तथोत्पत्तिः देव्युत्पत्तिस्तथैव च ॥
ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହିପରି କାମ ଆଦିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Verse 9
धनदस्य तथोत्पत्तिः परापरविनिर्णयः ॥ धर्मोत्पत्तिस्तथोत्पत्ती रुद्रस्य च ततः स्मृता ॥
ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପର-ଅପର (ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ)ର ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ; ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ, ତାପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରିତ।
Verse 10
सोमोत्पत्तिरहस्यं च क्षितेश्चापि समासतः ॥ उक्तः प्रागितिहासश्च व्याधोपाख्यानमेव च ॥
ସୋମର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ-ବିଷୟକ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ବ୍ୟାଧ (ଶିକାରୀ) ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 11
ततः सत्यतपोपाख्या मत्स्यद्वादशिका तथा ॥ कूर्मद्वादशिका चापि वराहद्वादशी तथा ॥
ତାପରେ ସତ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ; ସେହିପରି ମତ୍ସ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶିକା, କୂର୍ମ ଦ୍ୱାଦଶିକା ଓ ବରାହ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 12
कृष्णद्वादशिका चापि बुद्धद्वादशिका तथा ॥ कल्कि द्वादशिका चापि पद्मनाभस्य द्वादशी ॥
କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶିକା ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶିକା ମଧ୍ୟ; କଲ୍କି ଦ୍ୱାଦଶିକା ଓ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 13
ततो व्रतं धराण्याश्च गीतागस्त्यस्य चोत्तमा ॥ पशुपालस्य चाख्यानं भर्तृप्राप्तिव्रतं तथा ॥
ତାପରେ ଧରାଣୀଙ୍କ ବ୍ରତ, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୀତା/ଉପଦେଶ; ପଶୁପାଳ (ଗୋପାଳ)ଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଭର୍ତ୍ତୃ-ପ୍ରାପ୍ତି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 14
शुभव्रतं धन्यव्रतं कान्तिव्रतमतः स्मृतम् ॥ सौभाग्यव्रतमाख्यातमविघ्नव्रतमेव च
ତାପରେ ଶୁଭବ୍ରତ, ଧନ୍ୟବ୍ରତ ଓ କାନ୍ତିବ୍ରତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି; ସୌଭାଗ୍ୟବ୍ରତ ଏବଂ ଅବିଘ୍ନବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ।
Verse 15
शान्तिव्रतं कामव्रतमारोग्यव्रतमेव च ॥ पुत्रप्राप्तिव्रतं शौर्यव्रतं वै सार्वभौमिकम्
ଶାନ୍ତିବ୍ରତ, କାମବ୍ରତ ଓ ଆରୋଗ୍ୟବ୍ରତ; ତଥା ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିବ୍ରତ ଏବଂ ଶୌର୍ୟବ୍ରତ—ଏହି ସବୁକୁ ସାର୍ବଭୌମିକ ବ୍ରତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
पुराणस्तवनं चैव नारायणेश्वरेण च ॥ रुद्रगीता ततः पुंसां प्रकृतिश्चापि निर्णयः
ତାପରେ ପୁରାଣସ୍ତବନ ଏବଂ ନାରାୟଣେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଂଶ; ତଦନନ୍ତରେ ରୁଦ୍ରଗୀତା, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ—ପ୍ରକୃତି-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମଧ୍ୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 17
ततो भुवनकोशस्य वर्णनं समुदाहृतम् ॥ जम्बूद्वीपस्य मर्यादावर्णनं परिकार्तितम्
ତାପରେ ଭୁବନକୋଶର ବର୍ଣ୍ଣନା ଉପସ୍ଥାପିତ; ଏବଂ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କ୍ରମ-ସୀମାର ବିବରଣୀ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
भारतादिसमुद्देशः सृष्टिसम्भाग एव च ॥ नारदस्य च संवादो महिषेण प्रकीर्तितः
ଭାରତ ଆଦି ଦେଶମାନଙ୍କର ଗଣନା/ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ବିଭାଗବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତଥା ମହିଷ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ନାରଦ-ସଂବାଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 19
शक्तिमाहात्म्यकथनं महिषासुरघातनम् ॥ रुद्रमाहात्म्यकथनं पर्वाध्यायस्ततः परम्
ଶକ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟକଥନ ଏବଂ ମହିଷାସୁରବଧ; ତାପରେ ରୁଦ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟକଥନ; ଏବଂ ପରେ ପର୍ବତ (ପର୍ବ) ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
Verse 20
श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं तिलधेनुविधिस्ततः ॥ जलधेनोरसधेनोर्गुडधेनोर्विधिः परम्
ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତୋପାଖ୍ୟାନ କୁହାଯାଇଛି; ତାପରେ ତିଳ-ଧେନୁ ଦାନର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଜଳ-ଧେନୁ, ରସ-ଧେନୁ ଓ ଗୁଡ଼-ଧେନୁ ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 21
धान्यधेनुश्च भगवच्छास्त्रलक्षणमेव च ॥ विष्णोस्तोत्रं ततो नाना प्रश्नाः प्रोक्ता हरिं प्रति
ଧାନ୍ୟ-ଧେନୁ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଭଗବଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୋତ୍ର, ତାପରେ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତି ନାନା ପ୍ରଶ୍ନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 22
ततो भागवतानां च लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ लक्षणं सुखदुःखानां द्वात्रिंशदपराधकाः
ତାପରେ ଭାଗବତମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି। ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ବତ୍ରିଶ ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନିରୂପିତ।
Verse 23
नानामन्त्रास्ततः प्रोक्ता देवोपकरणे विधिः ॥ भोज्याभोज्यस्य कथनं सन्ध्योपस्थानकारणम्
ତାପରେ ନାନା ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୋକ୍ତ ହୋଇଛି, ଦେବୋପକରଣ (ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ମଧ୍ୟ। ଭୋଜ୍ୟ-ଅଭୋଜ୍ୟର ବିଭାଗ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟୋପସ୍ଥାନ (ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ)ର କାରଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 24
वियोनिगर्भमोक्षश्च कोकामुखप्रशंसनम् ॥ भगवच्छास्त्रकथने माहात्म्यं पुष्पगन्धयोः
ବିୟୋନି-ଗର୍ଭ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୋକ୍ଷ ଏବଂ କୋକାମୁଖଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା (ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ)। ଏବଂ ଭଗବଚ୍ଛାସ୍ତ୍ର କଥନରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଗନ୍ଧର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 25
रूपकारणमत्रोक्तं मायाचक्रं ततः परम् ॥ कुब्जाम्रकस्य माहात्म्यं वर्णदीक्षा ततः परम्
ଏଠାରେ ରୂପର କାରଣ କୁହାଯାଇଛି; ତାପରେ ‘ମାୟାଚକ୍ର’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରେ କୁବ୍ଜାମ୍ରକର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ଦୀକ୍ଷା କଥିତ ହୋଇଛି।
Verse 26
कङ्क्रीताञ्जनदर्पाणां मन्त्राः प्रोक्तास्ततः परम् ॥ राजान्नभक्षणे प्रायश्चित्तं प्रोक्तं ततः परम्
ତାପରେ କଙ୍କ୍ରୀତ, ଅଞ୍ଜନ (କାଜଳ) ଓ ଦର୍ପଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ତାପରେ ‘ରାଜାନ୍ନ’ ଭକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 27
दन्तकाष्ठाद्यकरणे प्रायश्चित्तं ततः परम् ॥ शवादिस्पर्शने मन्त्रत्यागे चोक्तं ततः परम्
ତାପରେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଆଦି (ନିତ୍ୟକର୍ମ) ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ତାପରେ ଶବ ଆଦି ସ୍ପର୍ଶ ଓ ମନ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ଯେ ବିଧି, ସେଥି ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 28
नीलवस्त्रपरिधाने क्रोधयुक्तस्य चार्चने ॥ रक्तवस्त्रपरिधाने अन्धकारे प्रपूजने
ନୀଳ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ ବିଷୟରେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କରାଯାଇଥିବା ଅର୍ଚ୍ଚନା ବିଷୟରେ; ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ ବିଷୟରେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରପୂଜନ ବିଷୟରେ (ନିୟମ କୁହାଯାଏ)।
Verse 29
कृष्णवस्त्रपरिधाने धौतवस्त्रस्य धारणे ॥ क्रोडादिमांसभक्षे च प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्
କୃଷ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ, ଧୌତ (ଧୋଇଥିବା) ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ଏବଂ କ୍ରୋଡ (ବରାହ) ଆଦିର ମାଂସଭକ୍ଷଣ—ଏହି ସବୁ ବିଷୟରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।
Verse 30
पिण्याकभक्षणे चैव उपानद्गूढपादके ॥ भगवच्छास्त्रविहिताकरणे शोधने ततः
ପିଣ୍ୟାକ (ତେଲଖୋଳ) ଭକ୍ଷଣ ଏବଂ ପାଦତ୍ରାଣ ପିନ୍ଧି ପାଦ ଢାକି ରଖିବା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅଛି; ତାପରେ ଭଗବଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରରେ ବିହିତ କର୍ମ ନ କରିଲେ ଶୋଧନ/ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଥିତ ହୁଏ।
Verse 31
सूकरक्षेत्रमहिमा ततो जम्बूकगृध्रयोः ॥ खञ्जरीटस्य चाख्यानं पुनः कोकामुखस्य च
ତାପରେ ସୂକରକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ପରେ ଜମ୍ବୂକ (ଶିଆଳ) ଓ ଗୃଧ୍ର (ଗିଧ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ; ଖଞ୍ଜରୀଟର ଆଖ୍ୟାନ ଏବଂ ପୁନଃ କୋକାମୁଖର କଥା (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 32
बदरीषण्डमाहात्म्यं गुह्यधर्मप्रकीर्तनम् ॥ मन्दारगुह्यमहिमा शालग्रामप्रसंशनम्
ବଦରୀ ଉପବନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଗୁହ୍ୟଧର୍ମର ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନ; ମନ୍ଦାରର ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନର ମହିମା ଏବଂ ଶାଳଗ୍ରାମର ପ୍ରଶଂସା (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 33
सोमेश्वरस्य महिमा मुक्तिक्षेत्रस्य चापि हि ॥ त्रिवेण्याश्चैव माहात्म्यं माहात्म्यं गण्डकीभवम्
ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ‘ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ଏହିପରି ତ୍ରିବେଣୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଗଣ୍ଡକୀଜନିତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 34
चक्रतीर्थस्य महिमा हरिक्षेत्रसमुद्भवः ॥ देवरदस्य चाख्यानं रुरुक्षेत्रस्य चापि हि
ହରିକ୍ଷେତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ଦେବହ୍ରଦର ଆଖ୍ୟାନ ଏବଂ ରୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ (ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି)।
Verse 35
गोनिष्क्रमस्य महिमा द्वारवत्यास्ततः परम् ॥ तत्रत्य तीर्थमहिमा लौहार्गलमतः परम्
ତତ୍ପରେ ଗୋନିଷ୍କ୍ରମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ତା’ପରେ ଦ୍ୱାରବତୀର ବର୍ଣ୍ଣନା; ସେଠାର ତୀର୍ଥମହିମା, ଏବଂ ପରେ ଲୌହାର୍ଗଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 36
मथुरातीर्थमाहात्म्यं प्रादुर्भावस्तथैव च ॥ यमुनातीर्थमाहात्म्यमक्रूरस्य च तीर्थकम्
ମଥୁରା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ; ଏହିପରି ଯମୁନା-ତୀର୍ଥର ମହିମା, ଏବଂ ଅକ୍ରୂର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 37
देवारण्यस्य माहात्म्यं चक्रतीर्थस्य चोत्तमम् ॥ कपिलस्यापि महिमा तथा गोवर्धनस्य च
ଦେବାରଣ୍ୟର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଉତ୍ତମ ମହିମା; କପିଳ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମହିମା, ତଥା ଗୋବର୍ଧନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 38
तथा आख्यायिकायुक्तं विश्रान्तेश्च ततः परम् ॥ गोकर्णस्य च माहात्म्यं सरस्वत्यास्तथैव च
ଏହିପରି ଆଖ୍ୟାୟିକା-ଯୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା; ତା’ପରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତିର ପ୍ରସଙ୍ଗ; ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 39
मधुकप्रतिमायाश्च स्थापनाṃ संप्रकीर्तितम् ॥ शैलार्च्चा स्थापनाṃ चापि मृण्मयार्च्चास्थितिस्तथा
ମଧୁକ ପ୍ରତିମାର ସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏହିପରି ଶୈଳ (ପଥର) ମୂର୍ତ୍ତିର ସ୍ଥାପନା, ଏବଂ ମୃଣ୍ମୟ (ମାଟି) ମୂର୍ତ୍ତିର ସ୍ଥାପନା-ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 40
ताम्रार्चास्थापनं चापि कांस्यार्चास्थापनं तथा ॥ रौप्यर्चास्थापनं चाथ सौवर्णप्रतिमास्थितिः
ତାମ୍ର ପ୍ରତିମାର ସ୍ଥାପନ, ସେହିପରି କାଂସ୍ୟ ପ୍ରତିମାର ସ୍ଥାପନ; ପରେ ରୌପ୍ୟ ପ୍ରତିମାର ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାର ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା [ବର୍ଣ୍ଣିତ]।
Verse 41
श्राद्धोत्पत्ति स्ततः प्रोक्तं पिण्डं संकल्प एव च ॥ पिण्डोत्पत्तिस्ततः प्रोक्ता पितृयज्ञविनिर्णयः
ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉତ୍ପତ୍ତି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ପିଣ୍ଡ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ। ପରେ ପିଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ପିତୃଯଜ୍ଞର ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ [ବର୍ଣ୍ଣିତ]।
Verse 42
मधुपर्कफलṃ दाने संसारचक्रवर्णनम् ॥ दुष्कृत्यकरणं चैव सुखवर्णनमेव च
ମଧୁପର୍କ ଦାନର ଫଳ, ସଂସାରଚକ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନ; ଏବଂ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କରିବା, ସୁଖର ବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ [କୁହାଯାଇଛି]।
Verse 43
कृतान्तदूतकथनं यातनारूपमेव च ॥ वर्णनं नरकाणां च किंकराणां च वर्णनम्
କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ) ଦୂତମାନଙ୍କର କଥନ ଏବଂ ଯାତନାର ରୂପ; ନରକମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ଦଣ୍ଡ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କିଙ୍କରମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନ [କୁହାଯାଇଛି]।
Verse 44
तथा कर्मविपाकं च यादृशं कर्म तादृशम् ॥ पापकृत्यस्य कथनं दूतप्रेषणकर्म च
ତଥା କର୍ମବିପାକ—ଯେପରି କର୍ମ ସେପରି ଫଳ; ପାପକୃତ୍ୟର କଥନ ଏବଂ ଦୂତ ପ୍ରେଷଣର କର୍ମ ମଧ୍ୟ [ବର୍ଣ୍ଣିତ]।
Verse 45
शुभाशुभस्य कथनं शुभकर्मफलोदयम् ॥ लोभनं पुरुषस्यापि निमेराख्यानमद्भुतम्
ଶୁଭ-ଅଶୁଭର କଥନ, ଶୁଭକର୍ମଫଳର ଉଦୟ, ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଲୋଭାଇବା; ନିମିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଖ୍ୟାନ।
Verse 46
पापनाशकथां दिव्यां गोकर्णेशसमुद्भवम् ॥ नन्दिना वरदानं च जलशैलेशयोस्तथा
ପାପନାଶକ ଦିବ୍ୟ କଥା, ଗୋକର୍ଣେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ଏବଂ ନନ୍ଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବରଦାନ, ଜଳ ଓ ଶୈଲେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 47
शृङ्गेश्वरस्य महिमा चैवं वृत्तान्तसंग्रहः ॥ एतच्छ्रुत्वाप्नुयान्मर्त्यो वाराहश्रुतिजं फलम्
ଏହିପରି ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା ଓ ବୃତ୍ତାନ୍ତସଂଗ୍ରହ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ମର୍ତ୍ୟ ବାରାହ-ଶ୍ରୁତିଜ ଫଳ ପାଏ।
Verse 48
इत्यनुक्रमणिका नाम अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ‘ଅନୁକ୍ରମଣିକା’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଅଠାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 49
नृसिंहद्वादशी चापि वामनद्वादशी तथा ॥ भार्गवद्वादशी चापि श्रीरामद्वादशी तथा
ନୃସିଂହ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟ, ତଥା ବାମନ-ଦ୍ୱାଦଶୀ; ଭାର୍ଗବ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟ।
Verse 50
ततश्च शर्क्कराधेनोर्मधुधेनोस्ततः परम् ॥ दधिधेनोश्च लवणधेनोः कार्पासधेनुका
ତତ୍ପରେ ଶର୍କରା-ଧେନୁ, ତାପରେ ମଧୁ-ଧେନୁ; ଏବଂ ଦଧି-ଧେନୁ, ଲବଣ-ଧେନୁ ଓ କାର୍ପାସ-ଧେନୁ (ଦାନର ପ୍ରକାର) ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି।
Verse 51
दीपोच्छिष्टस्य तैलस्य करलेपेन पूजने ॥ श्मशानगमने स्पृष्टपूजने चैव शोधने
ଦୀପର ଅବଶିଷ୍ଟ ତେଲ ହାତରେ ଲେପି ପୂଜା କରିବା, ଶ୍ମଶାନଗମନ, ସ୍ପର୍ଶଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ/ଅଶୁଦ୍ଧ ପୂଜା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି (ଶୋଧନ) ବିଧି—ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ନିରୂପିତ।
Verse 52
यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः ॥ गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा
ଯମୁନାର ଉଦ୍ଭବ-ମହିମା ଓ କାଲିଞ୍ଜର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି-ପ୍ରସଙ୍ଗ; ଗଙ୍ଗାର ଉଦ୍ଭବ-ମହିମା, ଏବଂ ସେହିପରି ସ୍ୟାମ୍ବଙ୍କ ଶାପ—ଏହାମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।
Frequently Asked Questions
Rather than presenting a single new doctrine, the chapter indexes the text’s ethical architecture: dharma is maintained through regulated vrata practice, careful distinctions of permissible/impermissible conduct (bhojya–abhojya), and prāyaścitta procedures for repairing transgressions. The internal logic connects moral causality (karma-vipāka) with social order and the stability of the lived world.
The chapter explicitly highlights dvādaśī observances (the 12th lunar day) in a sequence associated with avatāra-themed dvādaśīs (e.g., Matsya, Kūrma, Varāha, Nṛsiṃha, Vāmana, Bhārgava, Śrīrāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalki, and Padmanābha). It also includes multiple vrata headings, implying calendrical scheduling, though detailed month-by-month timing is not specified in this index-style summary.
Environmental balance is implied through the catalog of tīrtha-māhātmya and river/region narratives (Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī, Gaṇḍakī; forests such as Devāraṇya; mountains such as Govardhana). By treating landscapes as ethically regulated spaces—maintained via pilgrimage norms, purity disciplines, and ritual stewardship—the text frames terrestrial well-being (Pṛthivī’s domain) as sustained by correct conduct and place-based care.
The opening colophon-style verse references a historical copying context linked to Kāśī and figures named Vīreśvara and Mādhavabhadra, and it also mentions a royal time-marker associated with “nṛpa Vikrama.” Within the indexed topics, culturally significant figures include Nārada, Akrūra, Kapila, Agastya, and Nandin, along with place-based divine epithets (e.g., Gokarṇeśa, Śṛṅgeśvara, Somēśvara).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.