Adhyaya 217: Eulogy of the Merits (Phalaśruti) of the Dharāṇī–Varāha Dialogue
Dharāṇī–Varāha-saṃvāda-phalaśruti-varṇanam
Phalaśruti (Recitation-Merit) and Tīrtha-Comparative Praise
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧରାଣୀ–ବରାହ ସଂବାଦର ଔପଚାରିକ ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାର ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଲୋକହିତ ସାଧନ କରେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ପରମେଷ୍ଠୀ/ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ସାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି; ସଂବାଦର ‘ସାର’ ଶିଷ୍ଟାଚାରୀ ସମାଜବର୍ଗମାନେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣିବା ପାଇଁ। ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ଧର୍ମ–କାମ–ଅର୍ଥ ସାଧକ, ପାପନାଶକ ଓ ଆୟୁ-ସମୃଦ୍ଧିବର୍ଧକ। ଶ୍ରବଣ–ପାଠର ପୁଣ୍ୟକୁ ମହାଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସହ ସମତୁଳ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖିବା, ଘରେ ରଖିବା, ପୂଜା କରିବା ଦୀର୍ଘକାଳ ଦିବ୍ୟାନୁଗ୍ରହ ଦେଇଥାଏ; ଧରାଣୀ (ପୃଥିବୀ) ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷାକୁ ବରାହକଥାରେ ସଭ୍ୟତାଧର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 217
Verse 1
अथ धरणीवराहसंवादफलश्रुतिवर्णनम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ उक्तं भगवता सर्वं यथावत्परमेष्ठिना ॥ पृष्टेन संशयं सम्यक्परं कृत्वार्थनिश्चयम् ॥
ଏବେ ଧରଣୀ-ବରାହ ସଂବାଦର ଫଳଶ୍ରୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନ। ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପରମେଷ୍ଠୀ ଭଗବାନ ପ୍ରଶ୍ନିତ ହେଲେ ସବୁକିଛି ଯଥାବତ୍ କହିଲେ; ସନ୍ଦେହକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିରସନ କରି ବିଷୟର ସଠିକ୍ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 2
भगवद्विश्वरूपस्य स्थाणोरप्रतिमौजसः ॥ क्रीडतो लोकनाथस्य कानने मृगरूपिणः ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ—ଅପ୍ରତିମ ତେଜସ୍ବୀ ସ୍ଥାଣୁ—ଏବଂ ମୃଗରୂପ ଧାରି ଅରଣ୍ୟରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ଲୋକନାଥଙ୍କ ବିଷୟ।
Verse 3
यथा शरीरं शृङ्गं च पुण्यक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ हिताय जगतस्तत्र तीर्थानि च यथाभवन् ॥
ଦେହ ଓ ଶୃଙ୍ଗ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ଜଗତ୍ହିତାର୍ଥେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ତାହା କହନ୍ତୁ।
Verse 4
तन्मे ब्रूहि महाभाग यथातत्त्वं जगत्पते ॥ ब्रह्मोवाच ॥ पुलस्त्यो वक्ष्यते शेषं यदतोऽन्यन्महामुने ॥
ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ଜଗତ୍ପତେ, ତାହାକୁ ଯଥାତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ମହାମୁନେ, ଶେଷ ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିବେ।
Verse 5
सर्वेषामेव तीर्थानामेषां फलविनिश्चयम् ॥ कुरु राज्यं पुरस्कृत्य मुनीनां पुरतो वने ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ କର; ବନରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ରାଜଧର୍ମକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ତାହା କର।
Verse 6
पुत्रो मे मत्समः सम्यग्वेदवेदाङ्गतत्त्ववित् ॥ यच्छ्रुत्वा पुरुषस्तात विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः
ମୋ ପୁତ୍ର ମୋ ସମାନ; ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣେ। ହେ ତାତ, ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 7
यशस्वी कीर्त्तिमान्भूत्वा वन्द्यते प्रेत्य चेह च ॥ श्रोतव्यमेतत्सततं चातुर्वर्ण्यैः सुसंयुतैः
ଯଶସ୍ବୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ। ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ସୁସଂଯମୀ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ସଦା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
माङ्गल्यं च शिवं चैव धर्मकामार्थसाधकम् ॥ श्रीभूतिजननं पुण्यमायुष्यं विजयावहम्
ଏହା ମାଙ୍ଗଳ୍ୟକର ଓ ଶିବକର; ଧର୍ମ‑କାମ‑ଅର୍ଥ ସାଧନକାରୀ। ଏହା ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଜନାଏ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ବିଜୟ ଆଣେ।
Verse 9
धन्यं यशस्यं पापघ्नं स्वस्तिकृच्छान्तिकारकम् ॥ श्रुत्वैवं पुरुषः सम्यङ्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟକ, ପାପନାଶକ, ସ୍ୱସ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିକାରକ। ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରବଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉନାହିଁ।
Verse 10
सनत्कुमारं संदिश्य विरराम महायशाः ॥ एतद्वः कथितं सर्वं मया तत्त्वेन सत्तमाः
ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିରତ ହେଲେ। ‘ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିଛି।’
Verse 11
वराहभूमिसंवादं सारमुद्धृत्य सत्तमाः ॥ यश्चैव कीर्त्तयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वापि भक्तितः
ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ବରାହ ଓ ଭୂମିଙ୍କ ସଂବାଦର ସାର ଉଦ୍ଧୃତ କରି—ଯେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ କରେ…
Verse 12
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ प्रभासे नैमिषारण्ये गङ्गाद्वारेऽथ पुष्करे
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ପୁରୁଷ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ପ୍ରଭାସେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟେ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରେ ଏବଂ ପୁଷ୍କରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
प्रयागे ब्रह्मतीर्थे च तीर्थे चामरकण्टके ॥ यत्पुण्यफलमाप्नोति तत्कोटिगुणितं भवेत्
ପ୍ରୟାଗେ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥେ ଏବଂ ଅମରକଣ୍ଟକର ତୀର୍ଥେ—ସେଠାରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ତାହା କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ।
Verse 14
कपिलां द्विजमुख्याय सम्यग्दत्त्वा तु यत्फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं श्रुत्वा चाध्यायं तु न संशयः
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 15
श्रुत्वाऽस्यैव दशाध्यायं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
ଏହି ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣି, ଶୁଚି ହୋଇ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 16
यः पुनः सततं शृण्वन्नैरन्तर्येण बुद्धिमान् ॥ पारयेत्परया भक्त्या तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥
ପୁନଶ୍ଚ ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ନିରନ୍ତର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ବିନା ଶୁଣି, ପରମ ଭକ୍ତିରେ (ଏହି ପାଠକୁ) ସମାପ୍ତ କରେ—ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 17
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥ सर्वतीर्थाभिषेकेन यत्फलं मुनिभिः स्मृतम् ॥
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦାନରେ ଯେ ଫଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକରୁ ଯେ ଫଳ ମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି—
Verse 18
तत्प्राप्नोति न सन्देहो वराहवचनं यथा ॥ यदेतत्पारयेद्भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥
ସେ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ବରାହଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ, ଯେ ଭକ୍ତିରେ ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାରାୟଣ ସମାପ୍ତ କରେ।
Verse 19
तस्य नारायणो देवः सन्तुष्टः स्याद्धि सर्वदा ॥ यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥
ତାହା ପାଇଁ ଦେବ ନାରାୟଣ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ଯେ ମାନବ ଭକ୍ତିରେ ନିରନ୍ତର ଏହା ଶୁଣେ।
Verse 20
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं यथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
ଶୁଣିସାରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ, ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା।
Verse 21
यथाशक्ति नृपो ग्रामैः पूजयेत्च वसुन्धरे ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यः पौराणिकं नियतः शुचिः ॥
ଯଥାଶକ୍ତି ନୃପ ଗ୍ରାମ (ଭୂମିଦାନ/ବସତି) ଦ୍ୱାରା ବସୁନ୍ଧରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ନିୟତ ଓ ଶୁଚି ହୋଇ ଶୁଣି ପୌରାଣିକ (ବକ୍ତା)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—
Verse 22
कीर्तयित्वा व्रजेत्त्वर्गं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥
ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ସୂତ କହିଲେ—ଏମିତି କହି ଭଗବାନ୍ ଦେବ, ପରମେଷ୍ଠୀ ପ୍ରଜାପତି—
Verse 23
अपुत्रस्य भवेत्पुत्रः सपौत्रस्य सुपौत्रकः ॥ यस्येदं लिखितं गेहे तिष्ठेत्सम्पूज्यते सदा ॥
ଯାହାର ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ତାହାର ପୁତ୍ର ହେବ; ଯାହାର ପୌତ୍ର ଅଛି, ତାହାର ସୁପୌତ୍ର ହେବ—ଯାହାର ଘରେ ଏହି ଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ରହି ସଦା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Dharāṇī–Varāha dialogue as a normative instructional text: sustained hearing/recitation and respectful preservation of the teaching are presented as practices that cultivate moral purification (pāpa-kṣaya), social auspiciousness, and ordered life-goals (dharma–kāma–artha). It also advances an implicit Earth-centered ethic by treating the Dharāṇī-related discourse as a civilizational ‘sāra’ worthy of continual study and protection.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are given. The recommended practice is framed as continuous (satataṃ; nairantaryeṇa) rather than tied to a calendrical observance.
Direct ecological prescriptions are not detailed here; instead, the chapter elevates the Dharāṇī–Varāha saṃvāda as a foundational teaching whose continual transmission benefits the world (jagat-hitāya). By sacralizing the Earth-centered dialogue and linking it to collective welfare, the text indirectly supports an ethic of terrestrial respect and preservation through cultural memory and disciplined practice.
The narrative references major Purāṇic authorities and transmitters—Brahmā (Parameṣṭhin/Prajāpati), Sanatkumāra, Pulastya, and Sūta—functioning as a lineage of instruction and authentication. A royal figure (nṛpa/rājya context) is also invoked in relation to patronage and honoring the tradition, but no specific dynasty is named.