Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଆଦି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରି ପୂର୍ବସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଦେବମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତ୍ରିଭାଗ ‘ଶୃଙ୍ଗ’କୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—ବଜ୍ରପାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଶିଖର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତଳଭାଗରେ ଦେବତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱରରେ ରାବଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ତ୍ରିଲୋକଜୟ ବରଲାଭ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀକାଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶୃଙ୍ଗକୁ ଉପାଡ଼ିବା ପ୍ରୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣ-ଗୋକର୍ଣ୍ଣକୁ ସ୍ୱୟଂପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିବସ୍ଥାନ ବୋଲି ଭେଦ କରି, କ୍ଷେତ୍ରର ‘ବ୍ୟୁଷ୍ଟି’ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସଂକ୍ଷେପେ କୁହାଯାଇ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ପୃଥିବୀର ସୁସଂଗଠିତ ସ୍ଥିରତା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
ଏବେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଆଦି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଅପକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତେବେ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ ମୋ ସହ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ସେଇ ଶୃଙ୍ଗଟି ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
ହେ ଦେବୀ, ବଜ୍ରପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗ ସେଠାକୁ ନେଇ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା। ମୁଁ ସେଠାରେଇ ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କଲି।
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
ଦେବମାନେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମିଶି ଏକ ବିଶେଷ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ସ୍ଥାପନ କଲେ—‘(ଏହା) ଗୋକର୍ଣ’ ବୋଲି।
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତୀର୍ଥ ସହିତ ତାହାର ମୂଳ (ଆଧାର) ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେଠାରେ ତାହାର ମହାନ ନାମ ‘ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର’ ହେଲା।
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
ଗୋକର୍ଣରେ ଆତ୍ମଲିଙ୍ଗରୂପେ ଭଗବାନ୍—ସେଇ ଶୃଙ୍ଗ ତ୍ରିଧା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ—ନିଜର ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା, ଉନ୍ମନ ହୋଇ, ସେଠା ସେଠାରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜର ଶତ ଭାଗ ସେଇ ମୃଗରେ ନିହିତ କଲେ। ପରେ ସେହି ଭାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ ଭାଗ ଶୃଙ୍ଗତ୍ରୟରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ॥
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ସେହି ଶରୀର ସହିତ ମାର୍ଗେ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶୈଶିର ପର୍ବତର ପାଦଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ॥
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ଶୈଲେଶ୍ୱରରେ ‘ବ୍ୟୁଷ୍ଟି’ ଶତସଂଖ୍ୟା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଏକାଗ୍ରଗତି ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ (ବିରାଜିତ)॥
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ ଓ ମହୋରଗ—ସମସ୍ତେ (ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ); ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶ୍ଳେଷ୍ମାତକ ବନ ସବୁଦିଗରୁ ପରିମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଘେରା ହୋଇଥିଲା॥
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ; ଏବଂ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଫଳ ଦର୍ଶାଇ, ସେହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜନିତ ମହାନ ପୁଣ୍ୟଫଳକୁ ମଧ୍ୟ କଥିତ କଲା॥
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଦେବଗଣ ଆଦି ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲାପରେ, ତାହାପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶଜ ‘ରାବଣ’ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ବିଭୁ ଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
ପରମ ଶୁଶ୍ରୂଷାଭାବରେ ସେ ଅବ୍ୟୟ ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସେବା-ଉପାସନା କଲା। ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ବରଦାତା ଶଙ୍କର ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
ତେବେ ସେ ରାକ୍ଷସ ଵର ଭାବେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବିଜୟ ଚାହିଲା। ସେହି ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମନରେ ଯାହା ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲା, ସେ ସବୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ସେହି ବର ପାଇ ଦଶଗ୍ରୀବ (ରାବଣ) ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବିଜୟ ପାଇଁ ସେହି କ୍ଷଣରୁ ହିଁ ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଲା।
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଜୟ କରି, ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧରିଲା; ତାଙ୍କୁ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ି, ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସହ ନେଇଆସିଲା।
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ପୂର୍ବେ ବଜ୍ରପାଣି (ଇନ୍ଦ୍ର) ନେଇ ଯାଇ ସ୍ଥାପିଥିବା ସେଇ ଶୃଙ୍ଗଶିଖରକୁ ସେ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ି, ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସହ ନେଇଆସିଲା।
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
ଯେତେବେଳେ ସେ ରାକ୍ଷସ ବଳପୂର୍ବକ ତାହାକୁ ଉପାଡ଼ିପାରିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଏକ ପ୍ରହାର/ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
ହେ ମହାମତେ, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ‘ଦକ୍ଷିଣ-ଗୋକର୍ଣ’ ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଭୂତପତି ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
ହେ ମୁନେ, ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲି; ସେଇ ମହାତ୍ମା ଗୋକର୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିବରଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲି।
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ହେ ବିଭୋ—ଦକ୍ଷିଣ, ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଓ ଶୈଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ସ୍ଥାପନା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିର କ୍ରମ ମୁଁ ଯଥାକ୍ରମେ କହିଛି।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
ହେ ବତ୍ସ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହାନ ପ୍ରକାଶ ଓ ଏଠାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ—ସବୁ ମୁଁ କହିସାରିଛି। ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
ତାପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଭୂତମହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ସେବନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ବର ମାଗିଲେ।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
ରାବଣ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପୃଥିବୀରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଲଗି ରହିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.