Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas

Verse 1

अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥

ଏବେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଆଦି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଅପକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତେବେ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ ମୋ ସହ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।

Verse 2

त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

ସେଇ ଶୃଙ୍ଗଟି ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 3

स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥

ହେ ଦେବୀ, ବଜ୍ରପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗ ସେଠାକୁ ନେଇ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା। ମୁଁ ସେଠାରେଇ ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କଲି।

Verse 4

देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥

ଦେବମାନେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମିଶି ଏକ ବିଶେଷ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ସ୍ଥାପନ କଲେ—‘(ଏହା) ଗୋକର୍ଣ’ ବୋଲି।

Verse 5

विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତୀର୍ଥ ସହିତ ତାହାର ମୂଳ (ଆଧାର) ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେଠାରେ ତାହାର ମହାନ ନାମ ‘ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର’ ହେଲା।

Verse 6

गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥

ଗୋକର୍ଣରେ ଆତ୍ମଲିଙ୍ଗରୂପେ ଭଗବାନ୍—ସେଇ ଶୃଙ୍ଗ ତ୍ରିଧା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ—ନିଜର ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା, ଉନ୍ମନ ହୋଇ, ସେଠା ସେଠାରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 7

शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥

ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜର ଶତ ଭାଗ ସେଇ ମୃଗରେ ନିହିତ କଲେ। ପରେ ସେହି ଭାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ ଭାଗ ଶୃଙ୍ଗତ୍ରୟରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ॥

Verse 8

मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ସେହି ଶରୀର ସହିତ ମାର୍ଗେ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶୈଶିର ପର୍ବତର ପାଦଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ॥

Verse 9

शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥

ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ଶୈଲେଶ୍ୱରରେ ‘ବ୍ୟୁଷ୍ଟି’ ଶତସଂଖ୍ୟା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଏକାଗ୍ରଗତି ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ (ବିରାଜିତ)॥

Verse 10

देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ ଓ ମହୋରଗ—ସମସ୍ତେ (ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ); ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶ୍ଳେଷ୍ମାତକ ବନ ସବୁଦିଗରୁ ପରିମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଘେରା ହୋଇଥିଲା॥

Verse 11

तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्

ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ; ଏବଂ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଫଳ ଦର୍ଶାଇ, ସେହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜନିତ ମହାନ ପୁଣ୍ୟଫଳକୁ ମଧ୍ୟ କଥିତ କଲା॥

Verse 12

यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः

ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଦେବଗଣ ଆଦି ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲାପରେ, ତାହାପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ଘଟିଲା।

Verse 13

पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶଜ ‘ରାବଣ’ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ବିଭୁ ଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।

Verse 14

शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्

ପରମ ଶୁଶ୍ରୂଷାଭାବରେ ସେ ଅବ୍ୟୟ ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସେବା-ଉପାସନା କଲା। ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ବରଦାତା ଶଙ୍କର ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ,

Verse 15

तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्

ତେବେ ସେ ରାକ୍ଷସ ଵର ଭାବେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବିଜୟ ଚାହିଲା। ସେହି ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମନରେ ଯାହା ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲା, ସେ ସବୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 16

अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ସେହି ବର ପାଇ ଦଶଗ୍ରୀବ (ରାବଣ) ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବିଜୟ ପାଇଁ ସେହି କ୍ଷଣରୁ ହିଁ ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଲା।

Verse 17

त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह

ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଜୟ କରି, ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧରିଲା; ତାଙ୍କୁ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ି, ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସହ ନେଇଆସିଲା।

Verse 18

शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह

ପୂର୍ବେ ବଜ୍ରପାଣି (ଇନ୍ଦ୍ର) ନେଇ ଯାଇ ସ୍ଥାପିଥିବା ସେଇ ଶୃଙ୍ଗଶିଖରକୁ ସେ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ି, ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସହ ନେଇଆସିଲା।

Verse 19

न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ

ଯେତେବେଳେ ସେ ରାକ୍ଷସ ବଳପୂର୍ବକ ତାହାକୁ ଉପାଡ଼ିପାରିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଏକ ପ୍ରହାର/ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 20

स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः

ହେ ମହାମତେ, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ‘ଦକ୍ଷିଣ-ଗୋକର୍ଣ’ ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଭୂତପତି ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 21

एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥

ହେ ମୁନେ, ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲି; ସେଇ ମହାତ୍ମା ଗୋକର୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିବରଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲି।

Verse 22

दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ହେ ବିଭୋ—ଦକ୍ଷିଣ, ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଓ ଶୈଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ସ୍ଥାପନା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିର କ୍ରମ ମୁଁ ଯଥାକ୍ରମେ କହିଛି।

Verse 23

व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ହେ ବତ୍ସ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହାନ ପ୍ରକାଶ ଓ ଏଠାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ—ସବୁ ମୁଁ କହିସାରିଛି। ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 24

ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥

ତାପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଭୂତମହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ସେବନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ବର ମାଗିଲେ।

Verse 25

तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥

ରାବଣ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପୃଥିବୀରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଲଗି ରହିଲା।