Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra
Saṃsāracakropākhyāne Prabodhanīya-varṇanam
Ethical-Discourse (Tapas, Dharma, and Soteriological Orientation)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦରେ ‘ସଂସାରଚକ୍ର’ ଉପାଖ୍ୟାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ରାଜାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମସଂହିତା ପ୍ରକାଶକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଧର୍ମମାର୍ଗାନୁସରଣରେ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ତେଜ ସହ ଆକାଶମାର୍ଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ସଭା ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପୁନଃ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ; ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଚାର, ଭିକ୍ଷା ଓ ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତି, ମୌନବ୍ରତ, ଜଳବାସ, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ, ପତ୍ର–ଫଳାହାର, ବାୟୁ/ଜଳାଧାର ଜୀବନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ତପୋନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତପକୁ ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତନର ସାଧନ ବୋଲି କହି, ଏହି ପରମାଖ୍ୟାନ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥
ଏବେ ‘ସଂସାରଚକ୍ର’ ନାମକ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ପ୍ରବୋଧିନୀର ବର୍ଣ୍ଣନା। ନାରଦ କହିଲେ— ସାଧୁ, ସାଧୁ, ମହାରାଜ! ସର୍ବଧର୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆପଣ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମସଂହିତା-ରୂପ କଥା କହିଛନ୍ତି।
Verse 2
अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥
ଏହେତୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟରୁ ଉପଦେଶ ନିସ୍ସୃତ ହୋଇଛି—ଯାହା କୁହାଯାଇଛି ଓ ଶୁଣାଯାଇଛି।
Verse 3
त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଆପଣ ମୋତେ ବିଶେଷଭାବେ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ମୋ ମନକୁ ରମାଏ, ସେଠାକୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଛି।
Verse 4
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥
ମହାରାଜ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମେ ଅଚଳ ରୁହ। ଏପରି କହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 5
तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥
ସେ ମହାମୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ନିଜ ତେଜରେ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନଶୀଳ ହୋଇ ରମ୍ୟ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ବିଚରଣ କଲେ।
Verse 6
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥
ସେ ଯାଇଥିବା ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମପ୍ରିୟ ସେ ରାଜା ମୋତେ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ବିପ୍ରମାନେ ବିଚିତ୍ର ଓ ବାକ୍ପଟୁ ବାକ୍ୟରେ ବନ୍ଦନା କଲେ।
Verse 7
कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥
ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରି ଏବଂ ପ୍ରିୟ ବଚନ କହି, ସେ ବିଭୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋତେ ବିଦାୟ କଲେ।
Verse 8
एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏହି ସବୁ କହିଲି—ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ଏବଂ ଯେପରି ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
Verse 9
वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ହର୍ଷିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେଠାରେ କେହି ବୈଖାନସ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ନିରାସନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଆସନ-ରହିତ (ସୁଖାସନ ତ୍ୟାଗୀ) ଥିଲେ।
Verse 10
शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥
କେହି ଶାଲାନୀ (ଶାଳା/ନିବାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଥିଲେ, ଆଉ କେହି କପୋତୀ-ବୃତ୍ତି—ପରାବତ ସଦୃଶ ଜୀବନରୀତି—ଅବଲମ୍ବନ କଲେ। ଅନ୍ୟେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ପ୍ରତି ଶୁଭ ଦୟା-ଆଧାରିତ ବୃତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 11
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥
କେହି ଶିଲୋଞ୍ଛ ଥିଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟେ କାଷ୍ଠାନ୍ତ—ମହାଉଜସ୍ବୀ। କେହି ଅପାକପାଚିନ (ନ ରାନ୍ଧି ଭୋଜନ କରୁଥିବା) ଥିଲେ, ଆଉ କେବେ କେବେ କେହି ପାଚିନ (ରାନ୍ଧି ଭୋଜନ କରୁଥିବା) ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 12
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥
କେହି ନାନାବିଧ ବିଧି-ନିୟମ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଜିତାତ୍ମା (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ) ଥିଲେ। କେହି ସ୍ଥାନ-ବ୍ରତ ଓ ମୌନ-ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟେ ଜଳଶାୟୀ (ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା) ଥିଲେ।
Verse 13
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः
ତଥା କେହି ଊର୍ଧ୍ୱଶାୟୀ (ଦେହକୁ ଉର୍ଧ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖି ଶୟନ କରୁଥିବା) ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ମୃଗଚାରୀ (ମୃଗ ପରି ବିଚରଣ କରୁଥିବା) ଥିଲେ। କେହି ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ତପ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ପର୍ଣ୍ଣ-ଫଳାଶୀ (ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଭୋଜୀ) ଥିଲେ।
Verse 14
अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे
କେହି ଜଳାହାରୀ, କେହି ବାୟୁଭକ୍ଷୀ, ଆଉ କେହି କେବଳ ଶାକ‑ଔଷଧି ଭୋଜନକାରୀ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 15
तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः
‘ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, କେତେକ ଧୀର ମହର୍ଷି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ମନନ କଲେ।
Verse 16
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः
ଧର୍ମ‑ଅଧର୍ମର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଧୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ (ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ)।
Verse 17
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्
ଅନିନ୍ଦିତ ଋଷିମାନେ ଭୟକୁ କାରଣ କରି ସେ ସେ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ର ନାଚିକେତ ମଧ୍ୟ ତପୋଧନ—ତପସ୍ୟାର ସମ୍ପଦ—ଦେଖି (ଧର୍ମକୁ ଅନୁଚିନ୍ତନ କଲା)।
Verse 18
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्
ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଚିନ୍ତନ କଲା—ବେଦାର୍ଥସ୍ୱରୂପ, ଅମିତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଚିନ୍ମୟ ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ।
Verse 19
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्
ଯେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପାଠ କରାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 20
साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे
‘ସାଧୁ, ସାଧୁ’ ବୋଲି କହି, ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସାରିତ ନୟନରେ—କେହି ଯାୟାବର ତପସ୍ବୀ, ଆଉ କେହି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ବନବାସୀ ଥିଲେ।
Verse 21
चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्
ଧର୍ମାତ୍ମା ଜନ ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଆଖ୍ୟାନ; ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ।’
Frequently Asked Questions
The passage emphasizes dharma articulated as a teachable compendium (dharma-saṃhitā) and presents tapas and niyama as disciplined responses to the existential problem of janma and maraṇa. It further frames hearing/reciting the narrative as spiritually efficacious, orienting the audience toward bhagavad-bhakti as a transformative disposition.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa) or seasonal timings are stated in the provided verses. The only temporal cues are narrative (“after a long time,” suchiraṃ) and the motif of celestial movement (divaṃ/gaganaṃ) without ritual dating.
Direct ecological instructions are not explicit here; however, the catalog of low-impact ascetic livelihoods (gleaning, leaf/fruit diets, minimal cooking, restraint practices) can be read as a model of reduced consumption. Within a Varāha–Pṛthivī framework, this supports an indirect ethic of terrestrial restraint and preservation through moderated resource use.
The narrative references Nārada (devarṣi), Vaiśaṃpāyana as a narrator voice, and Naciketas (known from broader Sanskrit tradition) as a dharmic figure reflecting on dharma after encountering ascetics. Ascetic communities are named by typology (e.g., vaikhānasa, vānaprastha, yāyāvara) rather than by dynastic lineage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.