Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
ବରାହପୁରାଣର ଉପଦେଶମୟ ପରିବେଶରେ (ବରାହ–ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସହ) ଏକ ଉପସଂବାଦ ଦିଆଯାଇଛି। ନାରଦ ଯମଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତମାନେ ‘ଉତ୍ତମ ଗତି’ କିପରି ପାଆନ୍ତି? ଯମ କହନ୍ତି ଯେ ନିୟମ, ତପ, ଉପବାସ, ଦାନ ପରି ବାହ୍ୟ ସାଧନା ଗୌଣ; ପ୍ରଧାନ ହେଉଛି ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମ—ସ୍ତ୍ରୀର ପତିହିତ, ବାଣୀ ଓ ଦୈନିକ ଚର୍ଯ୍ୟା ସହ ସଚେତନ ସମନ୍ୱୟ। ଏପରି ନିଷ୍ଠା ‘ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର ଦେଖେ ନାହିଁ’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି; ଶୌଚାଚାର, ଗୃହମାର୍ଜନ, ସଂଯମ ଓ ଗୃହସ୍ଥ-ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ସାଧନା ଭାବେ ଦେଖାଇ, ସମାଜସ୍ଥିରତା ମାଧ୍ୟମରେ ପୃଥିବୀର ସନ୍ତୁଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରେ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
ଏବେ ପତିବ୍ରତାମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! କେଉଁ କର୍ମରେ କିମ୍ବା କେଉଁ ତପସ୍ୟାରେ ତପୋଧନମାନେ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି? ହେ କୃଷ୍ଣବାସ, ମୋ ପାଇଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପ୍ରଶଂସା କର।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
ନାରଦ ଏପରି କହିବା ପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସେତେବେଳେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଯମ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ସେହି (ଉତ୍ତମ ଗତି) ପାଇଁ ନିୟମ ନାହିଁ, ତପ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
ହେ ମହାମୁନେ! ନ ଉପବାସ, ନ ଦାନ, ନ (କେବଳ) ଦେବପୂଜା। ହେ ବିପ୍ର, କେମିତି ଆଚରଣ ହେବା ଉଚିତ, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ପତି ଶୋଇଲେ ଶୋଏ, ସେ ଜାଗିଲେ ନିଜେ ଜାଗେ, ଏବଂ ପତି ଭୋଜନ କରିଲେ ପରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
ପତି ମୌନ ଥିଲେ ଯେ ମୌନ ରହେ, ଏବଂ ସେ ଦାଁଡ଼ିଲେ ଯେ ନିଜେ ଦାଁଡ଼ାଏ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ; ଏହା ଛଡ଼ା ମୁଁ ଆଉ କିଛି ଦେଖୁନି।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
ଏକ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ମନ ଧରି ପତିଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରୁଥିବା ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ—ହେ ତପୋଧନ—ଆମେ ସମସ୍ତେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତିମିଶ୍ରିତ ଭୟ-ଆଦରରେ ଦେଖୁ।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
ସେଇ ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟା, ପରମ ଶୋଭାମୟୀ; ଏବଂ ପତି ଡାକି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ବଚନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରୁଥିବା ନ ହେଉ।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେ ଯଦି ଅଲଗା ରହୁଥିବା ହେଉ କିମ୍ବା ସଦା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଉ, ତଥାପି ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ‘ଦେବତା’ଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେନାହିଁ।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ପତିବ୍ରତା, ସେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଯେ ସଦା ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ ଥାଏ, ସେ ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
ସେ ମୋ ପାଇଁ ମାତା, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ; ସେଇ ମୋର ପରମ ଦେବତା। ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଏଭଳି ଭାବେ ପତିଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରେ, ସେ ସଦା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
ଯେ ସାଧ୍ବୀ ପତିବ୍ରତା, ତାହାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରେ। ସେ ପତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କରି ପତିଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରେ।
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
ପତିଙ୍କୁ ନେଇ ଅନୁଶୋଚନା/ବ୍ୟାକୁଳତା କରୁଥିବା ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ—ବହୁ ପ୍ରକାର ଦର୍ଶନୀୟ ଦୃଶ୍ୟ—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
ଯେ (ଏପରି ମନୋରଞ୍ଜନ) ନ ଶୁଣେ, ନ ଦେଖେ—ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ସେ ସ୍ନାନ କରୁଥାଉ, ଦାଁଡ଼ିଥାଉ, କିମ୍ବା ପ୍ରସାଧନ କରୁଥାଉ—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ମନରେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନ ଦେଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାମୀ ଦେବତାର୍ଚ୍ଚନ କରୁଥିବେ କିମ୍ବା ଭୋଜନ କରୁଥିବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଚିତ୍ତରୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଦିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଠି, ହେ ତପୋଧନ।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିତ୍ୟ ଘରକୁ ମାର୍ଜନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଯାହାର ଚକ୍ଷୁ, ଦେହ ଓ ଭାବ ସଦା ସୁସଂବୃତ ରହେ।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଯେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖକୁ ଦର୍ଶନ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚିତ୍ତାନୁସାରିଣୀ ହୁଏ।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହିତରେ ବର୍ତ୍ତେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଏଭଳି କୀର୍ତ୍ତିମାନ ଲୋକ ଲୋକେ ଦିଶନ୍ତି, ଯେପରି ଦିବି ଦେବତାମାନେ।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
ଏହେତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଯେପରି ଘଟିଲା ଓ ଯେପରି ଶୁଣିଲି, ସେପରି ମୁଁ କହିଲି। ଏହାକୁ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଜାଣି ମୁଁ ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
ସନ୍ନିହିତ ସେବାଭାବ ଓ ଦୃଢ଼ ସହଚର୍ୟରେ ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ଭବ, ସେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖ ଦ୍ୱାରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେହି ଦେଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ହେ ବିପ୍ର, ପୂର୍ବେ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପତିବ୍ରତା ବିଷୟ କହିଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.