Adhyaya 204: Description of the Dispatching of Messengers (Yama’s Envoys) and Chitragupta’s Orders
Dūtapreṣaṇa-varṇanam
Ethical-Discourse / Afterlife-Administration (Dharma–Yama jurisprudence)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଋଷି ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ବୃତ୍ତାନ୍ତରୂପେ କହିଛନ୍ତି; ଧର୍ମରାଜଙ୍କ କର୍ମ-ଶାସନର ପ୍ରଶାସନିକ-ନୈତିକ ଆକୃତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ ଦୂତକୁ ତିରସ୍କାର କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦୂରତା, ଗୃହସ୍ଥ ପରିସ୍ଥିତି, ତପସ୍ବୀ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବାର କାରଣ ନୁହେଁ। ପରେ ‘ଯଥାକାଳ/ଯଥାଦୃଷ୍ଟ’ ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡବିଧାନ—ସର୍ପ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ଜଳଚର-ଭକ୍ଷକ, କୃମି ଇତ୍ୟାଦି ରୂପାନ୍ତର ଏବଂ ଅତିସାର, ଛର୍ଦ୍ଦି, କର୍ଣ୍ଣରୋଗ, ବିଷୂଚିକା, ଜ୍ୱର, ଅପସ୍ମାର, ଉନ୍ମାଦ, ଜଲୋଦର ଆଦି ରୋଗ; ଏକ ରାତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନେକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଦୂତମାନେ ବିଳମ୍ବ ବିନା ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାରେ ଅଭୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 204
Verse 1
अथ दूतप्रेषणवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ इदं चैवापरं तस्य वदतो हि मया श्रुतम् ॥ चित्रगुप्तस्य विप्रेन्द्रा वचनं लोकशासिनः ॥
ଏବେ ଦୂତପ୍ରେଷଣର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଋଷି କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ସେ କହୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲି—ଲୋକନିୟନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ବଚନ।
Verse 2
दूरेऽसाविति किं कार्यं न क्षयोऽस्त्यस्य कर्मणः ॥ किं कृपां कुरुते तस्मिन् गृहाण जहि मा व्यथाः ॥
‘ସେ ଦୂରେ ଅଛି’ ବୋଲି କହିଲେ କଣ ଲାଭ? ତାହାର କର୍ମର କ୍ଷୟ ନାହିଁ। ତା’ପ୍ରତି କୃପା କାହିଁକି? ଧର, ପ୍ରହାର କର—ଦ୍ୱିଧା କରନି।
Verse 3
व्रीडितः किम्भवाञ्ज्ञातं किं तिष्ठति पराङ्मुखः ॥ किं न गच्छसि वेगेन किं त्वया सुचिरं कृतम् ॥
‘ତୁମେ କି ଲଜ୍ଜିତ? ତୁମେ କଣ ଜାଣିଲ? ମୁହଁ ଫେରାଇ କାହିଁକି ଦାଉଁଛ? ବେଗରେ କାହିଁକି ଯାଉନାହ? ଏତେ ଦେରି କାହିଁକି କଲ?’
Verse 4
गच्छ गच्छ पुनस्तत्र शीघ्रं चैनमिहानय ॥ अशक्तोऽस्मीति किं रोषमर्हन्ते दर्पमीदृशम् ॥
‘ଯାଅ, ଯାଅ—ପୁଣି ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। “ମୁଁ ଅଶକ୍ତ” ବୋଲି କହି ଏହି କ୍ରୋଧ କାହିଁକି? ଏପରି ଦର୍ପକୁ ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ କି?’
Verse 5
‘ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ତୁମେ କଣ କହୁଛ? ତାହାର ତ ବିବାହ ହୋଇଛି। “ସେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ତପସ୍ବୀ” ବୋଲି ତୁମେ ମୋତେ କିପରି କହୁଛ?’
Verse 6
ତୁମେ କାହିଁକି ନିନ୍ଦ୍ୟ କଥା କହୁଛ? କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର। ‘ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ସହ ରମଣ କରୁଛି’—ଏହା ତୁମେ କାହିଁକି କହୁଛ?
Verse 7
ତୁମେ ପୁଣି ‘ପତିବ୍ରତା’ ‘ସାଧ୍ବୀ’ ବୋଲି କହି ରହସ୍ୟ କାହିଁକି ଭାଷୁଛ? ହେ ବାଳକ, ତୁମେ କଣ କଣ କହୁଛ; ତୁମେ ତ ରାତିରେ ଘରକୁ ଆସିଛ।
Verse 8
ହେ ହରି, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ କିପରି ଆଣାଯିବ? ହେ ହରି, ଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକକୁ କିପରି (ଆଣିବା)? ଏବଂ ହେ ହରି, ଜଳଶାୟୀଙ୍କୁ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକକୁ କିପରି (ଆଣିବା)?
Verse 9
ଏଠାରେ ତୁମେମାନେ ହିଁ ସମସ୍ତେ ଧାର୍ମିକ; ମୁଁ ଏକା ଯେନେ କ୍ରୁର। ଯାଅ, ଯାଅ; ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ନହେବ ଭାବେ ଦେଖି ଯାଅ।
Verse 10
ତୁମେ ନରକଗାମୀ; ରୋଗରୂପେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। ତୁମେ ଅତିସାର ହେଉ, ତୁମେ ଛର୍ଦ୍ଦି ହେଉ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ହେବା ରୋଗ ହେଉ। ତୁମେ କର୍ଣ୍ଣରୋଗ, ବିଷୂଚୀ ଓ ନିତ୍ୟରୋଗ ହେଉ। ତୁମେ ମହାଘୋର ଜ୍ୱର ହେଉ; ଏବଂ ଜଳରେ ଦୁରାସଦ ଗ୍ରାହ ହେଉ।
Verse 11
ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ବାତବ୍ୟାଧି ହେଉ; ତୁମେ ଜଲୋଦର ହେଉ। ତୁମେ ଅପସ୍ମାର, ଉନ୍ମାଦ ଓ ବାତରୋଗ ମଧ୍ୟ ହେଉ।
Verse 12
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ବିଭ୍ରମ ହେଉ ଏବଂ ପୁଣି ବିଷ୍ଟମ୍ଭ (ଅବରୋଧ/କବ୍ଜ) ହେଉ। ତୁମେ ମହାଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଧି ହେଉ; ଏହା ତୃଷ୍ଣା (ତିଆସ) ପାଉ।
Verse 13
ଯେପରି କାଳ ଓ ଯେପରି ନିୟମ ଦେଖାଯାଇଛି, ସେତେକାଳ ଏଠାରେ ରହୁ। କାଳସଂହରଣ ହେଉ କି ଶୁଭର ଆଗମନ ହେଉ।
Verse 14
ତୁମେ ସମସ୍ତେ କୃତକର୍ମ; ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ। ଶୀଘ୍ର ବେଗରେ ଦୌଡ଼; ସମସ୍ତେ ଯାଅ—ବିଳମ୍ବ କରନି।
Verse 15
वराज्ञा धर्मराजस्य या मया समुदाहृता ॥ एकाहं क्षपयेत्सत्र द्विरात्रं तत्र मा चिरम् ॥
ମୁଁ ଯେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କହିଛି—ସେଠାରେ ଏକ ଦିନ କାଳ କଟାଉ; କିମ୍ବା ସେଠାରେ ଦୁଇ ରାତି ରୁହ—ବେଶି ବିଳମ୍ବ କରନି।
Verse 16
त्रिरात्रं वै चतूरात्रं षड्रात्रं दशरात्रकम् ॥ पक्षं वा मासमेकं वा बहून् मासांस्तथापि वा ॥
ତିନି ରାତି, କିମ୍ବା ଚାରି ରାତି, କିମ୍ବା ଛଅ ରାତି, କିମ୍ବା ଦଶ ରାତିର ଅବଧି; କିମ୍ବା ପକ୍ଷ, କିମ୍ବା ଏକ ମାସ, କିମ୍ବା ଅନେକ ମାସ ମଧ୍ୟ।
Verse 17
क्षपयित्वा यथाकालं ततो मोक्षमवाप्स्यथ ॥ भूतात्मा मोहवांस्तत्र करुणः कष्टमेव च ॥
ଯଥାକାଳ ତାହାକୁ କ୍ଷୟ କରି (ଅତିବାହିତ କରି) ପରେ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ। ସେଠାରେ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ କରୁଣ ହୁଏ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ।
Verse 18
विनियोगा मया सूक्ता यथापूर्वं यथाश्रुतम् ॥ जाग्रतं वा प्रमत्तं वा यथा कालो न सम्पतेत् ॥
ବିନିଯୋଗ/ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବବତ୍, ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି ସେପରି କହିଛି। ସଚେତନ ହେଉ କି ଅସାବଧାନ—ଯଥାକାଳ ହାରାଇ ନଯାଉ ଭାବେ କର।
Verse 19
यत्नात्तथा तु कर्तव्यं भवद्भिर्मम शासनात् ॥ अभयं चात्र यच्छामि ब्राह्मणेभ्यो न संशयः ॥
ଏହେତୁ ମୋ ଶାସନ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଛି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 20
तस्माद्यात ऋषिभ्यश्च स्त्रीभ्यश्चैव महाबलाः ॥ यातनाया न भेतव्यमहमाज्ञापयामि वः ॥
ଏହେତୁ, ହେ ମହାବଳୀମାନେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଅ। ଯାତନା/ଦଣ୍ଡକୁ ଭୟ କରନି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି।
Verse 21
यथावाच्यं च कुरुत यथा कालो न गच्छति ॥ यथाकामं प्रकुरुत यच्च दृष्टं यथा तथा ॥
ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି ଓ ବିଧିରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେପରି କର; ଯେଣୁ ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ଯାଉ। ଯଥୋଚିତ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆଚର; ଯାହା ଯେପରି ଦେଖାଯାଇଛି, ସେପରି ହେଉ।
Verse 22
मयाज्ञप्ता विशेषेण मृत्युना सह संगतः ॥ यथा वीरो महातेजाश्चित्रगुप्तो महायशाः ॥
ମୋଦ୍ୱାରା ବିଶେଷଭାବେ ଆଜ୍ଞାପ୍ତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ—ଯେପରି ବୀର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ।
Verse 23
यथाब्रवीत्स्वयं रुद्रो यथा शक्रः शचीपतिः ॥ यथाज्ञापयते ब्रह्मा चित्रगुप्तस्तथा प्रभुः ॥
ଯେପରି ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ, ଯେପରି ଶଚୀପତି ଶକ୍ର କହିଥିଲେ; ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ସେପରି ପ୍ରଭୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି।
Verse 24
शीघ्रं त्वं भव सर्पो हि व्याघ्रस्त्वं च सरीसृपः ॥ जले ग्राहो भव त्वं हि त्वं कृमिस्त्वं सरीसृपः ॥
ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ସର୍ପ ହେଉ; ତୁମେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ସରୀସୃପ ହେଉ। ଜଳରେ ତୁମେ ଗ୍ରାହ (ମଗର) ହେଉ; ତୁମେ କୃମି, ତୁମେ ସରୀସୃପ।
Verse 25
यस्मिन्यस्मिंस्तु कालेऽहं यावतश्च श्रयाम्यहम् ॥ तस्मिंस्तस्मिन्महाकालं यूयं तत्कर्तुमर्हथ ॥
ଯେଉଁ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଏବଂ ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ସେହି ସେହି କାଳରେ ତୁମେ ସେଇ ମହାକାଳ (ନିୟତ ବିଧାନ) ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The text models an impersonal, procedural ethics of karmic governance: actions are to be executed according to mandate (śāsana) and proportional timing (yathākāla, yathādṛṣṭa), without being swayed by personal circumstances such as domestic life, ascetic claims, or emotional hesitation. Authority is presented as hierarchical and rule-based, with Chitragupta acting as an executor of Dharma-rāja’s order.
No seasonal (ṛtu) or lunar (tithi) markers are specified. The chapter instead provides graded durations for imposed conditions: ekāha (one day), dvirātra (two nights), trirātra (three nights), caturātra (four nights), ṣaḍrātra (six nights), daśarātra (ten nights), pakṣa (fortnight), māsa (month), and bahu-māsa (many months), all governed by yathākāla (as appropriate to the assigned time).
Direct ecological instruction is not explicit here; however, the Varāha–Pṛthivī frame can be read as emphasizing systemic balance through regulated accountability. The chapter’s stress on measured, time-bound consequences functions as a governance analogy: social order and terrestrial stability are maintained when actions produce commensurate outcomes, preventing unchecked harm that would destabilize the human–earth continuum.
The chapter references administrative-cosmological authorities rather than human dynasties: Chitragupta, Dharma-rāja (Yama), Rudra, Śakra (Indra, described as Śacī-pati), and Brahmā. These figures are invoked to legitimate Chitragupta’s authority and to situate the instructions within a recognized hierarchy of command.