
Dharmarājapuravarṇanam
Ancient-Geography (Otherworld Topography) / Ethical-Discourse (Karmic Vision)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ଉପଦେଶପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି, ଏବଂ ନଚିକେତା ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କ ନଗରୀକୁ ନିଜେ ଦେଖିଥିବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଏହା ବିଶାଳ, ଦୁର୍ଗବେଷ୍ଟିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଲଙ୍କୃତ ମହାନଗର—ପ୍ରାସାଦ, ଶିଖର/ମିନାର, ନଦୀ, ସରୋବର, କୂଆ, ଉପବନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ ନାନା ଅବସ୍ଥାରେ ଦିଶନ୍ତି—ଆନନ୍ଦ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, କ୍ରୀଡା, ନିଦ୍ରା, ବନ୍ଧନ—ସବୁ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳର ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳ; ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ। ନଗର ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍ପୋଦକା/ବୈବସ୍ୱତୀ ନଦୀ ସୁଗନ୍ଧିତ ନିର୍ମଳ ଜଳ, ପଦ୍ମଭୂମି ଓ ଦିବ୍ୟ ବିହାରସ୍ଥଳୀ ସହ ଶୋଭିତ; ଏହା ନୈତିକ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ‘ପୃଥିବୀସଦୃଶ’ ପରିବେଶ-ନିୟମନକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ ଦେଖାଇଥିବା ଉପଦେଶମୟ ଦୃଶ୍ୟଭୂମି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 1
अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥
ଏବେ ଧର୍ମରାଜ (ଯମ) ପୁରୀର ବର୍ଣ୍ଣନା। ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭାବିତାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ବାକ୍ୟଜ୍ଞ ଜଣେ ସମସ୍ତକୁ ନିରବଶେଷରେ କହିଲେ।
Verse 2
नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥
ନାଚିକେତ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ଶୁଣ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ସହସ୍ର ଯୋଜନ, ଦୀର୍ଘତା ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Verse 3
द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥
ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିବେଷ୍ଟନରେ ଘେରା ତାହା ପ୍ରେତପତିଙ୍କ ପୁର; ଶୁଭ, ଦିବ୍ୟ, ଜାମ୍ବୂନଦ-ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭବନମାନେ ତାହାକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 4
हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥
ସେହି ନଗର ହର୍ମ୍ୟ ଓ ପ୍ରାସାଦରେ ଘନ, ମହା ଅଟ୍ଟାଳମାନେ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ, ଏବଂ ବିଶାଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପ୍ରାକାରରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ।
Verse 5
कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥
କୈଲାସ ଶିଖର ସଦୃଶ ଆକାରର ଭବନମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ନିର୍ମଳ ନଦୀମାନେ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତି ଶୋଭନ।
Verse 6
दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः
ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘିକା, କାନ୍ତ ନଲିନୀ ଓ ସରୋବର ଅଛି; ତଦୁପରି ତଡାଗ, କୂପ ଏବଂ ଅତି ଶୋଭନ ବୃକ୍ଷଷଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 7
नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च
ସେ ନଗରୀ ନର-ନାରୀରେ ଠସାଠସି ଥିଲା, ଗଜ ଓ ଅଶ୍ୱରେ ସମାକୁଳ ଥିଲା, ଏବଂ ନାନା ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ନାନା ଜାତିର ଲୋକେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
Verse 8
सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये
ସେ ରାଜାଙ୍କର ସେଇ ଉତ୍ତମ ନଗରୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। କେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ, କେଉଁଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ; ସେହି କାରଣରୁ ସେ ଯମାଳୟରେ ବନ୍ଧିତ ହେଲା।
Verse 9
क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्
କେଉଁଠି ସେ ଗାଉଥିଲା ଓ ହସୁଥିଲା, କେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲା। କେଉଁଠି କର୍ମାନୁସାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲା; କେଉଁଠି ଭୋଜନ, କେଉଁଠି ନିଦ୍ରା କରୁଥିଲା।
Verse 10
स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे
ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ରାଜାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ନଗରୀରେ ଦେଖିଲି।
Verse 11
अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्
ମୋର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହେଉଛି, ଏବଂ ମୋର ମନ ଯେନ ଵିହ୍ୱଳ ହେଉଛି। ସେହି ଫଳକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭାବମାନେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 12
तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी
ତଥାପି ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଛି ଓ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ସେହିପରି କହିବି। ସେଠାରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ପୁଷ୍ପୋଦକା’ ନାମକ ନଦୀ ଅଛି॥
Verse 13
दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका
ସେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏନି ଭଳି—ଏତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ନାନା ବୃକ୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ସୋପାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବାଲୁକା ଯୁକ୍ତ॥
Verse 14
प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला
ତାହାର ଜଳ ପ୍ରସନ୍ନ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା। ତଟଭୂମି ପୁଷ୍ପ-ଫଳବନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନାନା ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା॥
Verse 15
भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଓ ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ। ତାହାର ତୀରେ ମୁଁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଗଛ ଦେଖିଲି॥
Verse 16
अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव
ସେଠାରେ ଅମରମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳକ୍ରୀଡା କରନ୍ତି। ସେହି ନଦୀରେ ବିଶାଳ ଜଘନା ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସାମଗାୟକମାନଙ୍କ ପରି ଗାନ କରନ୍ତି॥
Verse 17
भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः
ଏଠାରେ ସର୍ପ ପରି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ନମିଥିବା ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ନାରୀମାନେ ଓ ସୁମଧୁର ଗାନ କରୁଥିବା କିନ୍ନରୀମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣର ଭୋଗ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।
Verse 18
एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च
ଏହିପରି ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ଦିବ୍ୟ ନାରୀ ଜଳରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭ ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବିହାର କରନ୍ତି।
Verse 19
प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्
ଏବଂ ସେଠାରେ ଜଳରେ ମନୋହରୀ ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ମେଖଳାରେ ଭୂଷିତ—ଯେମାନେ ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଯଥାକାମ ଯଥାସୁଖ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 20
तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः
ସେମାନେ ପ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି କ୍ରୀଡ଼ା କରି ସେହି ନଦୀକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି; ଏବଂ କେହି କେହି ମଧୁମତ୍ତ ହୋଇ ଜଳରେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 21
जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता
ଜଳତୂର୍ୟର ନିନାଦ ଓ ଭୂଷଣମାନଙ୍କ ଝଙ୍କାରରେ, ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ସେହି ଦିବ୍ୟ ନିମ୍ନଗା ନଦୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଭାସେ।
Verse 22
वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती
ସେଇ ମହାନଦୀର ନାମ ବୈବସ୍ୱତୀ—ସେ ଶୁଭା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟା। ସେ ନଗରର ମଧ୍ୟଦେଇ ନିତ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ମାଆ ପରି ପୁତ୍ରକୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 23
तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्
ସେ ଜଳାନୁରୂପା ଓ ମନୋହରା, ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯାହାର ପୁଲିନରେ କୁନ୍ଦ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ ଶ୍ୱେତ, ଆନନ୍ଦମତ୍ତ ହଂସମାନେ ନିତ୍ୟ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
Verse 24
रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता
ସେ ମନୋଜ୍ଞରୂପା ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ—‘ରଥାଙ୍ଗ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମ ଓ ତପ୍ତ ଜାମ୍ବୂନଦ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର କର୍ଣ୍ଣିକାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେ ସୁକାନ୍ତା ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୋପାନଯୁକ୍ତ।
Verse 25
यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः
ଯାହାର ଜଳ ନିର୍ମଳ, ସୁଗନ୍ଧି, ମିଷ୍ଟ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଅମୃତସମ; ଏବଂ ଯାହାର ବନଖଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ସଦା ଶୁଭ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 26
नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥
ଯେଉଁଠାରେ ମନୋଜ୍ଞରୂପା, ସୁରୂପା ନାରୀମାନେ ମଦବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଲୋକେ କ୍ରୀଡା, ତାଡନ ଆଦି କୌତୁକକର୍ମରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ବି ବର୍ଣ୍ଣହୀନତା କିମ୍ବା କାନ୍ତିହାନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 27
या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ, ତପୋନିଧି ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଵନ୍ଦ୍ୟ। ସେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ, କାନ୍ତ ଆକୃତିରେ ଦୃଶ୍ୟ—କବିମାନଙ୍କ ବାଣୀ ପରି ନିର୍ମଳ ଅର୍ଥବତୀ।
Verse 28
वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥
ବାଦ୍ୟ ଓ ଗୀତର ସ୍ୱର-ତାଳ ସହିତ ନାରୀମାନେ ସମେତ ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ଉପବନମାନେ କନ୍ୟାଦଳର ମୃଦୁ, ମନୋହର କଥାଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥାଏ।
Verse 29
कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥
ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଯେନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହର୍ଷ ଜନ୍ମେ; ସେମାନେ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ମନୋହର। ସେଠାରେ ମୃଦଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ନାଦ, ତନ୍ତ୍ରୀବାଦ୍ୟ ସହିତ ଗୀତଧ୍ୱନି, ଏବଂ ସୁବଂଶ (ବଂଶୀ)ର ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 30
प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥
ପ୍ରାସାଦର କୁଞ୍ଜମାନେ ଵିହାର କରୁଥିବା ସେମାନେ ବହୁ ଭୋଗ ପରେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧ ରହେ, ଏବଂ ଶୁଭ, ଶୀତଳ, ମନ୍ଦ ପବନ ବହେ।
Verse 31
क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥
କେଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ପ୍ରାସାଦର ପ୍ରାଚୀର ଧାରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ପଥ ଧରି। କେଉଁଠି ଲୋକେ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଆସକ୍ତ; ଆଉ କେଉଁଠି ନାରୀ-ନରଙ୍କ ଗୀତଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 32
तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କେତେକ କ୍ରୀଡାରତ, ପ୍ରିୟାସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବେଦୀ ସଦୃଶ ନିର୍ମିତ ସାନୁଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଯେନ ବିମାନ ହୋଇଗଲେ ପରି ଜଳ ଉପରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ଉଲ୍ଲସିତ ନାରୀ-ନରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 33
शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥
ସେଇ ରମ୍ୟତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣ ଅନେକ ଦିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କହିହେବ ନାହିଁ। କର୍ମ-ସମାଧିଯୁକ୍ତ ଏହି କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସମୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 34
क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥
କେଉଁଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ, କେଉଁଠି ବନ୍ଧନ/ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏଭଳି ଭାବେ ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପୁରୀରେ ଶତସହସ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 35
तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥
ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ବୃକ୍ଷଗୁଚ୍ଛ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଯୁକ୍ତ। ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ରହନ୍ତି।
Verse 36
जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥
ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରତିମାର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାଙ୍କ ତୀରରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରକାଶ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରାସାଦମାଳା ଅଛି, ଯାହା ବହୁ ଭକ୍ତିରେ ରମ୍ୟ।
The chapter presents karmaphala as empirically legible: beings are “seen” in diverse states (bondage, joy, suffering, leisure) as outcomes of their own actions (svakarma). The narrative uses the orderly city and river landscape of Dharmarāja to externalize moral causality, implying that governance—cosmic or social—operates through structured accountability rather than arbitrary reward or punishment.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal rites) are specified in this adhyāya. The emphasis is spatial and observational—describing locations, populations, and conditions—rather than prescribing time-bound ritual practice.
Although set in an otherworldly city, the text models environmental order through integrated waterways, groves, and clean, fragrant river systems (Puṣpodakā/Vaivasvatī) that sustain recreation, settlement aesthetics, and social life. Read through an environmental-stewardship lens, the chapter treats well-managed rivers, banks, and plant habitats as core infrastructure of a stable realm—an implicit template for how “earth-like” spaces (Pṛthivī’s domain) are preserved through cleanliness, abundance, and regulated use.
The narrative frame names Vaiśampāyana (as narrator to the ṛṣis) and Nāciketa (as the eyewitness speaker). Dharmarāja/Yama (also implied by terms like pretapati and yamālaya) is the central administrative figure of the described realm. No terrestrial royal dynasties or historical genealogies are provided in this chapter.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.