Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

ଏବେ ନଚିକେତାଙ୍କ ଆଗମନବର୍ଣ୍ଣନ। ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା ଯେଉଁଠାରେ ଦୁରାସଦ ରାଜା (ୟମ) ଅଛନ୍ତି; ନିୟମାନୁସାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ହିଁ ବିଦାୟ ଦିଆଗଲା।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ତପସ୍ୟାର ନିଧି—ମନ ହର୍ଷିତ ହୋଇ—ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଶିରୋଭାଗରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଚୁମ୍ବନ (ଘ୍ରାଣ) କଲା।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

ହର୍ଷରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ—ଦୁହେଁକୁ ନିନାଦିତ କଲେ; ପରେ ହୃଷ୍ଟମନା ଓ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସେ ତପୋଧନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

ମୋ ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ସେମାନେ ଦେଖୁନ୍ତୁ; ଯମଙ୍କ ଭବନକୁ ଯାଇ ସେ ପୁନଃ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

ପିତୃସ୍ନେହର ପ୍ରଭାବରେ, ଗୁରୁସେବାରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଦୈବ ହେତୁରେ ସୁଦ୍ଧା—ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଦେଖିଛି।

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

ଲୋକରେ ମୋ ପରି ଭାଗ୍ୟବାନ ପୁରୁଷ କେହି ନାହିଁ; ମୋ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁମୁଖକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

ବତ୍ସ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଆହତ ହେଲନି ତ, ଯମାଳୟରେ ବନ୍ଧିତ ହେଲନି ତ? ପୁତ୍ରକ, ଯାଉଥିବାବେଳେ ତୁମ ପଥ ଶିବମୟ ଶୁଭ ଥିଲା ତ?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

ଯମାଳୟରେ ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଧିମାନେ ତୁମକୁ ପଛୁଆଇ ଆସିଲେ ନାହିଁ ତ? ତୁମେ ସେଠାରେ କେଉଁ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲ? ମହାତପା ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କି?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

ତୁମେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ବଳବାନ ରାଜା ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲ କି? ଯମ ତୁମକୁ କଠୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ତ?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

ଯମାଳୟରେ ସେଠାର ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ରୌଦ୍ର ହେଲେ ନାହିଁ ତ? ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଛାଡ଼ା ପାଇବା ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ବାଧା ଦେଲେ ନାହିଁ ତ?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

ଯମାଳୟରେ ତୁମେ କୌଣସି ପଥ—ନିର୍ଗମ—ପାଇଲ କି? ମୋର ଏହି ପୁତ୍ର ଫେରିଆସିଛି; ମୋର ଦେବତାମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ।

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ ଓ ସୁମହାବ୍ରତଧାରୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ (ଏପରି ଭାବିଲେ)—“ମୋର ବତ୍ସ ଦୁରାସଦ ଯମଲୋକରୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଛି।”

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

ତାଙ୍କର ଏପରି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

କେହି ଜପ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜପ କଲେ, କେହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; କେହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭଙ୍ଗୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

କେହି ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଦିବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ନିୟମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

ତପସ୍ୟାରେ ଯାହାଙ୍କ ବ୍ରତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଥିଲା ସେହି ମହାଭାଗ ତପସ୍ବୀମାନେ ସେ ସମୟରେ ପୁତ୍ର ନାଚିକେତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ତ୍ୱରିତ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

ଦିଗ୍ବାସା ଋଷିମାନେ, ଦାନ୍ତକୁ ଉଲୂଖଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବାମାନେ, ପଥରରେ କୁଟୁଥିବାମାନେ, ମୌନବ୍ରତୀମାନେ, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଓ ଜଳ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

‘ଧୂମଭୋଜୀ’ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ତପ କରୁଥିବାମାନେ—ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପଶକ୍ତିର ନିଧି ଥିଲେ।

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

ଯମଲୋକରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ନାଚିକେତକୁ ଦେଖି କେହି ସେଠାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ; କେହି ହର୍ଷିତ ହେଲେ; କେହି କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

କେହି ମନଃକ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, କେହି ସନ୍ଦେହବାଦ କହୁଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ହୋଇ ସେଇ ଋଷିପୁତ୍ର—ତପୋଧନ—କୁ କହିଲେ।

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ହେ ସତ୍ୟବ୍ରତାଚାରୀ, ଗୁରୁସେବାରେ ରତ! ହେ ନାଚିକେତ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱଧର୍ମର ପରିପାଳକ!

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ ଓ ଯାହା ଶୁଣିଛ, ସେସବୁକୁ ବିଶେଷ ବିବରଣୀ ସହିତ ସତ୍ୟଭାବେ କହ; ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

ବିଶେଷକରି ପଚାରାଗଲେ ଗୁହ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତୀବ୍ର ଭୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

ହେ ତାତ! କାଳମାୟାରେ ମୃତ୍ୟୁର ପାରର ସତ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ତାତ, ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ କର୍ମଫଳକୁ ହିଁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

ଏଠାରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହିଟି ପରତ୍ର ଭୋଗ କରାଯାଏ; ଯେ କର୍ମ କରେ—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—ତାହାର ଫଳ ସେହିପରି ଭୋଗେ।

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

ସେହିପରି ଏଠାରେ କାଳରେ, କାଳର ନିଜ ମାୟାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ—ଜନ୍ତୁ କିପରି ମରେ ଏବଂ କିପରି ଗର୍ଭରେ ରହେ।

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

ତାହାର ପାରକୁ ଅନେକ ‘ପାରଚିନ୍ତକ’ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହି ଅବସ୍ଥା ଥିଲେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ତମସାରେ ଆବୃତ ରହେ।

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

ହେ ମୁନି! ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ରୂପ କିପରି, ଏବଂ କାଳ କିପରି? ତଥା ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏବଂ କର୍ମବିପାକର ସ୍ୱଭାବ କିପରି?

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

ଏବଂ କ’ଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିମ୍ବା କେଉଁ କର୍ମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ? ସେଇ କର୍ମ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର, ଏବଂ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ।

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

କ୍ରୋଧବନ୍ଧନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କ୍ଲେଶ—ଟାଣିନେବା ଓ କାଟିବା ଇତ୍ୟାଦି—ଯାହାଦ୍ୱାରା, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, କର୍ମବିଦ୍ ଲୋକମାନେ ସେଇ ଲୋକରେ (ପରଲୋକ ଗତିରେ) ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

ଜିତାତ୍ମା (ଆତ୍ମସଂୟମୀ) ଲୋକେ କିପରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପାପକୃତ୍ କିପରି ଯାଏ? ଯଥାଶ୍ରୁତ, ଯଥାଦୃଷ୍ଟ, ଯଥାବଧାରିତ—ସେହିପରି କହନ୍ତୁ।

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଋଷିମାନେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ମହାମନା ନାଚିକେତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ହେ ମହାରାଜ ଜନମେଜୟ, ସେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣ।

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

ପ୍ରଣୟ, ସୌହୃଦ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହରୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିଛୁ। ହେ ମହାଭାଗ, ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କି? ହେ ପୁତ୍ରକ, ଧର୍ମରାଜ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ କି?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

କେହି ବସିଲେ, କେହି ଦାଁଡ଼ିଲେ—ସମସ୍ତେ ସୁସଂଯମିତ ଓ ସ୍ଥିର। ସେହି ସମସ୍ତ ବେଦପାରଗ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

ଏଠାରେ ସେ ଚିନ୍ତା କରୁନାହିଁ; ସେମାନେ ହିତକର କଥା ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କ’ଣ କରେ, ଏବଂ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କ’ଣ କହେ?