Adhyaya 181: Ritual Procedure for Installing and Consecrating a Madhūka-Wood Icon

Verse 1

अथ मधुकाष्ठप्रतिमायामर्चास्थापनम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं श्रुत्वा परं स्थानं सा मही संहितव्रता ॥ सर्वक्षेत्रविभागेषु यश्च वै परमो विधिः ॥

ଏବେ ମଧୁକାଷ୍ଠ କାଠର ପ୍ରତିମାରେ ଅର୍ଚ୍ଚା-ସ୍ଥାପନ ପ୍ରସଙ୍ଗ। ସୂତ କହିଲେ—ପରମ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରବିଭାଗରେ ପ୍ରବଳ ପରମ ବିଧି ଏଭଳି ଶୁଣି, ବ୍ରତନିଷ୍ଠା ମହୀ (ପୃଥିବୀ) ସଂବାଦକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇଲେ।

Verse 2

संश्रुत्य विस्मयाविष्टा प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥ धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रप्रभावो वै यस्त्वया समुदाहृतः ॥

ଏହା ଶୁଣି ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟା ବସୁନ୍ଧରା ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ। ଧରଣୀ କହିଲେ—ଅହୋ! ତୁମେ ଯେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରଭାବ କହିଛ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ।

Verse 3

यं श्रुत्वा देवतत्त्वेन जातास्मि विगतज्वरा ॥ एकं मे परमं गुह्यं यन्नित्यं हृदि वर्त्तते ॥

ତାହା ଶୁଣି ମୁଁ ଦେବତତ୍ତ୍ୱର ବୋଧରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋର ଜ୍ୱର ଦୂର ହୋଇଗଲା। କିନ୍ତୁ ମୋର ଗୋଟିଏ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ନିତ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ।

Verse 4

मम प्रीत्यर्थमखिलं तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥ कथं तिष्ठसि काष्ठेषु शैलमृन्मयजेषु च ॥

ମୋର ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। କାଠରେ ଏବଂ ଶିଳା, ମୃତ୍ତିକା ଆଦି ପାର୍ଥିବ ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ବିଗ୍ରହରେ ଆପଣ କିପରି ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 5

ताम्रे कांस्ये च रौप्ये च तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥ सौवर्णेषु च सर्वेषु तिष्ठसि स्थापितः कथम् ॥

ତାମ୍ର, କାଂସ୍ୟ ଓ ରୌପ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଆପଣ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଆପଣ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 6

ब्रह्मचारी समासाद्य कथं तिष्ठसि माधव ॥ दन्तरत्ने समासाद्य कथं सन्तिष्ठते भवान्

ହେ ମାଧବ! ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମାସାଦ୍ୟ ଆପଣ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ ଦନ୍ତରତ୍ନକୁ ସମାସାଦ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧି କିପରି ସୁସ୍ଥିର ହୁଏ?

Verse 7

कथं तिष्ठसि वा सव्ये भित्तिसंस्थो जनार्दनः ॥ भूमिसंस्थो महाभाग विधिदृष्टेन कर्मणा

ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! ଭିତ୍ତିରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ଆପଣ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ କିପରି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି? ଏବଂ ହେ ମହାଭାଗ! ଭୂମିରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଆପଣ କିପରି (ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି)?

Verse 8

एवं धरावचः श्रुत्वा प्रत्युवाचादिसूकरः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ प्रतिमा यस्य कर्तव्या तदानिय वसुन्धरे

ଧରା (ପୃଥିବୀ)ର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଆଦିସୂକର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ବସୁନ୍ଧରେ! ଯାହା ପାଇଁ ପ୍ରତିମା କରିବାକୁ ହେବ, ସେହିଜନକୁ (ଆବଶ୍ୟକତା ସହ) ଏଠାକୁ ଆଣ।

Verse 9

प्रतिमां कारयेच्चैव लक्षणोक्तां वसुन्धरे ॥ अर्चाशुद्धिं ततः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ! ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିମା ନିଶ୍ଚୟ କରାଇବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅର୍ଚ୍ଚା-ଶୁଦ୍ଧି କରି, ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

कृत्वा तत्प्रतिमां चैव प्रतिष्ठाविधिनार्च्चयेत् ॥ तांस्तु दद्यात्तु गन्धान्श्च ये मया समुदाहृताः

ସେହି ପ୍ରତିମା କରି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧି ଅନୁସାରେ ତାହାର ଅର୍ଚ୍ଚନ-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମୁଁ ଯେ ଗନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ/ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

कर्पूरं कुङ्कुमं चैव त्वचं चागुरुमेव च ॥ रसं च चन्दनं चैव सिल्हकोशीरकं तथा

କର୍ପୂର ଓ କୁଙ୍କୁମ; ସୁଗନ୍ଧିତ ତ୍ୱଚା (ଛାଲ) ଓ ଅଗୁରୁ; ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧି ରସ ଓ ଚନ୍ଦନ; ତଥା ସିଲ୍ହକ ଓ ଉଶୀର (ଖସ) ମଧ୍ୟ।

Verse 12

एतैर्विलेपनं दद्यादर्चितस्तु विचक्षणः ॥ स्वस्तिकं वर्द्धमानं च श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ବିବେକୀ ଉପାସକ ଲେପନ (ଚନ୍ଦନାଦି) ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବର୍ଦ୍ଧମାନ-ଚିହ୍ନ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭକୁ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍କନ କରୁ।

Verse 13

विधानपूर्वकं चैव मङ्गल्यं चैव पायसम् ॥ वर्तिस्तिलफलं चैव कर्मण्यानि न संशयः

ବିଧିପୂର୍ବକ ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାୟସ (କ୍ଷୀରାନ୍ନ) ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏବଂ ବତି ଓ ତିଳଫଳ (ତିଳ ଅର୍ପଣ) ମଧ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଧିସମ୍ମତ କର୍ମ।

Verse 14

एवं सर्वं ततो दद्यात्पूजायां विहितं शुभम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन शुद्धो भागवतः शुचिः

ଏହିପରି ପୂଜାରେ ବିହିତ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ବିଧିସମ୍ମତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଭାଗବତ ଭକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ପବିତ୍ର ଓ ନିୟମଶୀଳ ହୁଏ।

Verse 15

प्राणायामं ततः कृत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ योऽसौ भवान्तिष्ठते च सर्वयोगप्रधानतः

ତାପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—“ହେ ଭଗବନ୍! ଯେ ଆପଣ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଯୋଗସାଧନାରେ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ…”

Verse 16

ससम्भ्रमं लोके सुप्रतीतस्तिष्ठ काष्ठे स त्वं भुवि ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा काष्ठस्य प्रतिमासु च

“ଭକ୍ତିଭରା ଆତୁରତା ସହ—ଲୋକରେ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ; ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଏହି କାଷ୍ଠରେ ଆପଣ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କାଷ୍ଠ-ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି…

Verse 17

पुनः प्रदक्षिणीकृत्य शुद्धैर्भागवतैः सह ॥ प्रज्वाल्य दीपं तत्रैव चार्चायाः सम्मुखं स्थितः

ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେଠାରେ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଅର୍ଚ୍ଚାମୂର୍ତ୍ତିର ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବ।

Verse 18

नोर्ध्वं न तिर्यगीक्षेत कामक्रोधविवर्जितः ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदीरयेत्

କାମ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନ ଉପରକୁ, ନ ଆଡ଼କୁ ଦେଖି; ‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 19

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीर गतिः प्रभुस्त्वं वससि ह्यमोघ ॥ अनेन मन्त्रेण च लोकनाथ संस्थापितस्तिष्ठ च वासुदेव

ମନ୍ତ୍ର— ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସର୍ବଜନମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର; ଆପଣ ହିଁ ଗତି ଓ ସ୍ୱାମୀ; ଆପଣ ଏଠାରେ ଅମୋଘ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ହେ ଲୋକନାଥ ବାସୁଦେବ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତୁ।

Verse 20

सर्वामेवं ततः कृत्वा मम संस्थापनक्रियाम् ॥ पूज्या भागवताः सर्वे ये तत्र समुपागताः

ଏଭଳି ଭାବେ ମୋର ସଂସ୍ଥାପନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେଠାରେ ଯେ ସମସ୍ତ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 21

गन्धमाल्यैरर्चयित्वा उपलेपैश्च भोजनैः ॥ कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा

ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଲେପନ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ସଂସ୍କାର/ସତ୍କାର କରିବ।

Verse 22

एतत्कर्मविधानने मधुकाष्ठस्य सुन्दरी ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय एतत्ते कथितं मया

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମଧୂକ-କାଠ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି କର୍ମବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନାର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିଲି।

Verse 23

यस्त्वनेन विधानने अर्च्चां काष्ठस्य स्थापयेत् ॥ स न गच्छति संसारं मम लोकं च गच्छति

କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ କାଠର ଅର୍ଚ୍ଚା (ପ୍ରତିମା) ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେ ସଂସାରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 24

ततः सम्पूजयेद्देवि संसारभवमुक्तये ॥ तत्र काष्ठेषु मधुकमानिय च वसुन्धरे

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ସଂସାର-ଭବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେଠାରେ, ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, କାଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧୂକ-କାଠ ଆଣି…

Verse 25

कुर्यात्संस्करणं तेषां विधिदृष्टेन कर्मणा

ବିଧିରେ ଦର୍ଶିତ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କାର (ଶୋଧନ/ସମ୍ମାନ) କରିବା ଉଚିତ।