Adhyaya 180: The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହିବି। ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ପୁରାତନକାଳେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 2

अस्यां पुर्यां तु राजा आसीद्धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ चन्द्रसेनेति नाम्ना च यज्वा दानहिते रतः

ଏହି ନଗରୀରେ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ—ଧାର୍ମିକ, ସତ୍ୟବିକ୍ରମୀ—ଚନ୍ଦ୍ରସେନ ନାମରେ; ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ଦାନ-ହିତରେ ରତ ଥିଲେ।

Verse 3

तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुते ॥ तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा

ତାଙ୍କର କୁଳ, ଶୀଳ ଓ ଯୌବନରେ ଯୁକ୍ତ ଦୁଇଶେ ରାଣୀ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠା, ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣା ଥିଲେ।

Verse 4

नाम्ना चन्द्रप्रभा चैव वीरसूर्वीरपुत्रका ॥ तस्या दासीशतस्यैका दासी नाम्ना प्रभावती ॥

ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୀରସୂର୍ବୀରଙ୍କ କନ୍ୟା। ତାଙ୍କର ଶତ ଦାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଦାସୀ ‘ପ୍ରଭାବତୀ’ ନାମରେ ଥିଲେ।

Verse 5

स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति भामिनि ॥ सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य हि ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ନିଜ ଦୋଷରେ ପତିତ ହୋଇଥିବା ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କୁଳଘାତକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୁଳସଂକର ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକାରଣ।

Verse 6

कदाचिदपि तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान् ॥ सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत् ॥

କେତେବେଳେ, ପରେ (ନିଜ ଅବସ୍ଥାରୁ) ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଏକ ମହା ପ୍ରାଣିସମୂହ—ଅର୍ଥାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବସମୂହ—ସେତେବେଳେ ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ଅବତରିଲା।

Verse 7

कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः ॥ दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେମାନେ କଳା ରୂପଧାରୀ, ଏଠି-ସେଠି ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା, ମଶାର ଆକାର ସଦୃଶ ଥିଲେ; ସେଠାରେ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ଋଷି ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 8

तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः ॥ तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया ॥

ତାହାର ପରିଗ୍ରହ (ଆଶ୍ରିତ/ସହଚର) ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିହିତ ଆଚାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିଲେ। ଏବଂ ତାହାର ପିତୃଗଣ ସମସ୍ତେ ଶତସଂଖ୍ୟାରେ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।

Verse 9

षष्ठान्नकालभोक्ता पयोव्रतेन महात्मना ॥ मानैर्व्रतेन सा देवी सूर्यगत्या स्थितेन च ॥

ସେ ଷଷ୍ଠ ଅନ୍ନକାଳରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲା; ମହାତ୍ମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୟୋବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ନିୟମ-ମାନ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଗତି ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବୀ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ସ୍ଥିର ରହିଲା।

Verse 10

चतुर्थांशावशेषश्च दिवसः पर्यवर्त्तत ॥ एके तत्र समायान्ति पितरो नभसोऽवनिम् ॥

ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ଦିନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା; ସେତେବେଳେ କେତେକ ପିତୃମାନେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 11

अन्ये पूर्वोत्तराद्देशाद्दक्षिणात्पश्चिमात्तथा ॥ केचित्स्वभावतो हृष्टाः केचित्पुत्रैः स्वधाकृताः ॥

ଅନ୍ୟେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦେଶରୁ, ତଥା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମରୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। କେତେକେ ସ୍ୱଭାବତଃ ହର୍ଷିତ; କେତେକେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କୃତ ସ୍ୱଧା-ଅର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 12

हृष्टास्तुष्टा सुपुष्टाङ्गा गच्छन्तो दिवि सङ्घशः ॥ तपस्विनः स्नानरता रूक्षाः क्षामशरीरिणः ॥

ହର୍ଷିତ, ତୃପ୍ତ ଓ ସୁପୁଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ସେମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କେତେକେ ତପସ୍ବୀ, ସ୍ନାନରତ, ରୁକ୍ଷ ଓ କ୍ଷୀଣଶରୀରୀ।

Verse 13

वस्त्रालङ्कारपुष्टाङ्गा हृष्टा गच्छन्ति सङ्घशः ॥ तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टा यान्ति तत्र वै ॥

ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରଧାରୀ, ସୁପୁଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ସେମାନେ ହର୍ଷରେ ଦଳେ ଦଳେ ଯାଆନ୍ତି। ତଥା ଅନ୍ୟ କେତେକେ ନଗ୍ନଦେହ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁପୁଷ୍ଟ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 14

अन्ये यथागतं यान्ति आयान्ति पुनरेव हि ॥ यानैरुच्चावचैः केचिन्नानारूपैः खगैस्तया ॥

କେତେକେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ପୁନର୍ବାର ଆସନ୍ତି। କେତେକେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ପ୍ରକାରର ନାନା ଯାନରେ, ନାନାରୂପୀ ଖଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପଥରେ ବହନ ହୋଇ ଆସନ୍ତି।

Verse 15

समागच्छन्ति गच्छन्तीरयन्तश्चाशिषो मुदा ॥ केचिद्यथागता यान्ति क्रुद्धाः शापप्रदायिनः ॥

ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି, ଆନନ୍ଦରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେତେକ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଇ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 16

निर्गतोदरसूक्ष्माश्च गच्छन्ति सुविमानिताः ॥ सम्मानितास्तथान्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः ॥

କେତେକ ଉଦର ଶୂନ୍ୟ ଓ କ୍ଷୀଣଦେହ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଆନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ଶ୍ରାଦ୍ଧପୂଜାରେ ପୂଜିତ ପିତୃଗଣ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 17

महोत्सवमिवालक्ष्य विस्मितो मुनिरुत्थितः ॥ गते पितृगणे पुत्राः सकलत्रा गृहान्ययुः ॥

ତାହାକୁ ମହୋତ୍ସବ ପରି ଦେଖି ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଉଠିଲେ। ପିତୃଗଣ ଚାଲିଗଲାପରେ ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 18

निर्जनं ध्रुवतीर्थं तु वृत्तवेलमिवाभवत् ॥ तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः ॥

ତେବେ ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥ ନିର୍ଜନ ହୋଇଗଲା, ଭାଟା ପରେ ତଟ ଶୂନ୍ୟ ହେବା ପରି। ସେଠାରେ ଏକାନ୍ତରେ ଜଣେ କୃଶଦେହୀ—ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ, ଚଳନରେ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ।

Verse 19

न वाक्च श्रूयते तस्य क्षुद्रपक्षिरवो यथा ॥ को भवान्विकृताकारो वेष्टितो मशकैर्बहु ॥

ତାଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣାଯାଉନଥିଲା; କେବଳ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିଁଚିଁ ଧ୍ୱନି ପରି। “ତୁମେ କିଏ, ବିକୃତାକାର, ଅନେକ ମଶାରେ ଘେରାଯାଇଛ?”

Verse 20

न गच्छसि यथास्थानमागतस्तु निरुद्यमः ॥ यथावत्पृच्छते मह्यं कथयात्मविचेष्टितम् ॥

ତୁମେ ନିଜ ଯଥାସ୍ଥାନକୁ ଯାଉନାହ; ଏଠାକୁ ଆସି ମଧ୍ୟ ନିରୁଦ୍ୟମ ରହିଛ। ଯଥାବତ୍ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ ନିଜ କର୍ମଚେଷ୍ଟା ଓ ଅବସ୍ଥାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହ।

Verse 21

ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम् ॥ इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

ଆଜି ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୋର ନିତ୍ୟକର୍ମ ନିରନ୍ତର ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି। ଏହି ନାନାପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋତେ ମୋହ ଆବେଶ କଲା।

Verse 22

त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि ॥ विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव ॥

ତୁମକୁ ଏପରି ରୂପରେ ଦେଖି ସେହି କ୍ରିୟାରେ ମୋର ଧ୍ୟାନ ତୁମ ପାଖକୁ ଗଲା। ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଆମକୁ କହ; ମୁଁ ତୁମର ହିତ ମଧ୍ୟ କରିବି।

Verse 23

जन्तुरुवाच ॥ बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम् ॥

ଜନ୍ତୁ କହିଲା— ଆଜି ନିଜେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରାଇବାକୁ ଏକ ବଡ଼ ନିମିତ୍ତ ଅଛି। ଏବଂ ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ଯେ କେହି ପୁନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ—

Verse 24

तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः

ତିଳାର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ପୁତ୍ରବାନ ପୁରୁଷର ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ—ଅନ୍ତରରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଭୁଖା, ତୃପ୍ତି ଚାହିଁ—ଅତୃପ୍ତ ରହିଛି।

Verse 25

योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः ॥ आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः

ୟୋନିସଂକର ଦୋଷରେ ମୁଁ ନରକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; ଆଶାର ଶତଶତ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ମୁଁ ଏଠାରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ଆସିଛି।

Verse 26

अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः ॥ सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः

ମୋର ଗମନରେ ଗତି ନଥାଏ; ତେଣୁ ତ୍ରିତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ପୁଷ୍ଟଦେହୀ ସନ୍ତାନମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ ଉଦକଦାନ କଲେ ମାତ୍ର (ନିବାରଣ) ମିଳେ।

Verse 27

बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः ॥ येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती

ବଳବାନମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ନିର୍ବଳଙ୍କର ଗତି କେଉଁଠି? ଯାହାଙ୍କ ସନ୍ତତି ଅକ୍ଷୟ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଜାସମ୍ପନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଏଭଳି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ।

Verse 28

दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः ॥ ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा

ହେ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ! ତୁମ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ, ଏବଂ ଏହିପରି ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 29

प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम् ॥ सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया

ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ସଂଯୋଗର ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଛ; ଯାହାଙ୍କ ସନ୍ତତି ଅବ୍ୟୟ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ।

Verse 30

एवं पृष्टः स विप्रेण कथयामास कारणम् ॥ पुनः पप्रच्छ तं जन्तुः कौतूहलसमन्वितः

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି ପଚାରିବାରୁ ସେ କାରଣ କହିଲେ; ପରେ କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ଜୀବ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲା।

Verse 31

तवापि सन्ततिस्तात नास्ति दैवाद्यथोचिताः ॥ यदि कश्चिदुपायोऽत्र मह्यं तव हितैषिणे

ତାତ, ଦୈବଯୋଗରୁ ତୁମର ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସନ୍ତତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ଥାକିଲେ, ତୁମ ହିତେଚ୍ଛୁ ମୋତେ କହ।

Verse 32

वद सर्वं करिष्यामि यदि सत्यं वचो मम ॥ ततः स कथयामास दुःस्थः पितृगणैर्वृतः

କହ—ମୋର ବଚନ ସତ୍ୟ ହେଲେ ମୁଁ ସବୁ କରିବି। ତାପରେ ସେ ଦୁଃଖିତ, ପିତୃଗଣେ ଘେରା, କହିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 33

इमे ये मम देहे तु भवन्ति मशकाः कृशाः ॥ सन्तानप्रक्षयादेते मम देहं समाश्रिताः

ମୋ ଦେହରେ ଯେ ଏହି କୃଶ ମଶାମାନେ ହୁଅନ୍ତି—ସନ୍ତାନ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ସେମାନେ ମୋ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 34

तन्तुमन्त्रमहं तेषां मम तन्तुमयी सकृत् ॥ आस्ते नगर्या मध्ये तु चन्द्रसेनस्य वेश्मनि

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ତନ୍ତୁ-ମନ୍ତ୍ର’; ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଏକଥର ତନ୍ତୁରୂପେ ବନ୍ଧା ଭଳି। ସେ ନଗରୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ଗୃହରେ ବସେ।

Verse 35

महिष्याः प्रेषणे नित्यं दासी नाम्ना प्रभावती ॥ तस्या दासी कर्मकरी विरूपनिधिनामतः

ରାଣୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଆଦେଶରେ ପ୍ରଭାବତୀ ନାମର ଏକ ଦାସୀ ଥିଲା। ସେହି ଦାସୀଙ୍କର ବିରୂପନିଧି ନାମର ଏକ କର୍ମକରୀ ସେବିକା ଥିଲା।

Verse 36

अस्माकं सन्ततेस्तन्तुस्तस्य श्राद्धकृते वयम् ॥ आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः

ଆମ ସନ୍ତତିର ଧାରା ପାଇଁ ସେଇ ‘ତନ୍ତୁ’ (ନିରନ୍ତରତା); ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତେ ଆମେ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ଆଶାରେ ହୃଦୟ ବନ୍ଧା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ ହେତୁରେ ଆମେ ନିୟୁକ୍ତ।

Verse 37

श्रुत्वैतत्स त्रिकालज्ञो मोहाविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ कथं निकृष्टयोन्या यद्दत्तं चापद्यते हविः

ଏହା ଶୁଣି ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ନିକୃଷ୍ଟ ଯୋନିର ଜଣେ ଦେଇଥିବା ହବିଃ କିପରି ସମ୍ୟକ୍ ହବିଃ ହୁଏ?”

Verse 38

विधिरत्र कथं तस्या येन यूयं स पुत्रिणः ॥ प्रोवाच स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितम्

“ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କେଉଁ ବିଧି ଅଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁତ୍ରିଣ ହେବ?” ତାପରେ ସେ ଜ୍ଞାନକ୍ଲିଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ କୃପାନ୍ୱିତ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 39

पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीम् ॥ ऊर्ध्वां यां चापि पितरः पुत्रिणः पुत्रमीहते

ପୂର୍ବକର୍ମର ବିପାକରେ ଯେଯେ ଅଧୋମୁଖୀ ଗତି ମିଳେ, ଏବଂ ଯେ ଊର୍ଧ୍ୱ ଗତି—ଯାହାକୁ ପିତରମାନେ ପୁତ୍ରିଣ ହୋଇ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି—ସେ ସବୁ କର୍ମଫଳରୁ ଉଦ୍ଭବ।

Verse 40

श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ नान्या गतिः पितॄणां स्यात्पितरस्तेन पुत्रिणः

ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡ-ଉଦକ ତର୍ପଣ ଓ ଦାନ—ନିତ୍ୟ ଏବଂ ନୈମିତ୍ତିକ—ଏହିମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ; ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ପିତୃମାନେ ‘ପୁତ୍ରିଣ’ (ପୁତ୍ରକୃତ କ୍ରିୟାରେ ପୋଷିତ) ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 41

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः

ଆମ କୁଳରେ କେହି ଏମିତି ଥାଉନ୍ତୁ ଯେ ଆମକୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦିଅନ୍ତୁ—ବହୁଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କରେ, ବିଶେଷକରି ଶୀତଳ ଜଳରେ।

Verse 42

विशेषात्तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम् ॥ रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः

ବିଶେଷତଃ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ; ରୌପ୍ୟସଂଯୁକ୍ତ ଜଳରେ, ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ।

Verse 43

दर्भपाणिस्त्रिस्त्रिगोत्रे पितृन्नाम समुच्चरन् ॥ तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्

ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି, ତିନିଥର ଏବଂ ତିନି ଗୋତ୍ର ପାଇଁ ପିତୃମାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ; ‘ତୃପ୍ୟତୁ’ ଏଭଳି କହି, ‘ଶର୍ମନ୍’ ଯୁକ୍ତ ନାମ ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଧାରଣ କରିବ।

Verse 44

अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः ॥ देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः

ଅଦାବ (ଆହ୍ୱାନ/ଅର୍ପଣ)ରେ ଦୁଇ ଅଞ୍ଜଳି (ଯୁକ୍ତ ହସ୍ତରେ) ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ତର୍ପଣରେ ତିନି। ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃ-ସଂଘମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବିଚକ୍ଷଣମାନେ କ୍ରମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 45

तृप्यध्वमिति चान्ते वै मन्त्रं मन्त्रप्रतिक्रियाः ॥ उदीरतामङ्गिरस आयान्तु न इतीरयेत्

ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମାପନ-କ୍ରିୟାରୂପେ “ତୃପ୍ୟଧ୍ୱମ୍” (ତୃପ୍ତ ହୁଅ) ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ପରେ “ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଉଦିତ ହେଉନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଆମ ପାଖକୁ ଆସୁନ୍ତୁ” ବୋଲି କହିବ।

Verse 46

एवं मातामहः शर्म गोत्रे पितामहस्तथा ॥ ऊर्ध्वं पितृभ्यो ये चेह ते पितर इहोच्यते

ଏହିପରି ମାତାମହଙ୍କୁ ‘ଶର୍ମନ୍’ ନାମ ସହ ଗୋତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରି, ତଦ୍ରୂପ ପିତାମହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୋତ୍ରସହିତ ପଢ଼ିବ। ଯେମାନେ ନିକଟ ପିତୃମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ସମ୍ବୋଧିତ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ‘ପିତରଃ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 47

मधुवातेति॒ ऋचं तद्वत्पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ पितामहीं प्रपितामहीं पत्याऽ मातृवत्स ह

ସେହିପରି, ପୂର୍ବବତ୍ “ମଧୁବାତେ…” ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଋକ୍‌କୁ ଯଥାବିଧି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ପିତାମହୀ ଓ ପ୍ରପିତାମହୀଙ୍କୁ, ପତି-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉଲ୍ଲେଖ ସହ, ମାତାଙ୍କ ପରି ଧାରାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିବ।

Verse 48

एवं मातामहानां च पूर्ववत्क्रमशो बुधः ॥ नमो व इति मन्त्रेण प्रत्येकं त्रितयं त्रिषु

ଏହିପରି ମାତାମହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ କ୍ରମଶଃ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅଗ୍ରସର ହେବ। “ନମୋ ବଃ…” ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତ୍ରୟକୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 49

गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत असूर्यान्नाशयामहे ॥ गोत्राय पित्रे महाय शर्मणे चेदमासनम्

ଗୋତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରି—“ଅସୂର୍ୟାନ୍ ନାଶୟାମହେ” (ସୂର୍ୟହୀନ ଅନ୍ଧକାର/ଅମଙ୍ଗଳକୁ ନାଶ କରୁ) ବୋଲି କହିବ। ପରେ—“ଗୋତ୍ର ପାଇଁ, ପିତା ପାଇଁ, ମହାନ ପାଇଁ, ଏବଂ ଶର୍ମନ୍ ପାଇଁ—ଏହି ଆସନ” ବୋଲି ଆସନ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 50

गोत्रायै मातॄे मह्यै तु देव्यै चासनकर्मणि ॥ गोत्रः पितामहः शर्म गोत्रा मातामही मही

ଆସନ ଅର୍ପଣ କର୍ମରେ କୁହାଯାଏ—“ଗୋତ୍ରା ପାଇଁ, ମାତା ପାଇଁ ଏବଂ ଦେବୀ ପାଇଁ (ଏହି ଆସନ)।” ପରେ ଗୋତ୍ର କୁହାଯାଏ; ପିତାମହଙ୍କ ନାମ ‘ଶର୍ମା’; ଗୋତ୍ରା କୁହାଯାଏ; ମାତାମହୀଙ୍କ ନାମ ‘ମହୀ’।

Verse 51

अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे तु पिण्डदानेऽवनेजने ॥ गोत्रस्य पितुर्महस्य शर्मणोक्तस्य कर्मणि

ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ପିଣ୍ଡଦାନରେ ଓ ଅବନେଜନ (ଧୋଇବା/ଶୁଦ୍ଧି) କର୍ମରେ—ଗୋତ୍ର ପାଇଁ, ପୂଜ୍ୟ ପିତା ପାଇଁ, ଏବଂ ‘ଶର୍ମା’ ନାମେ ଉକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କର୍ମରେ—ଏହି ବିନିଯୋଗ ଲାଗୁ ହୁଏ।

Verse 52

गोत्रायै मातुर्महायै देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि ॥ आवाहने द्वितीया च चतुर्थी पूज्यकर्मणि

ଗୋତ୍ରା, ପୂଜ୍ୟ ମାତା ଓ ସମ୍ମାନିତ ଦେବୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞେୟ କର୍ମରେ ନିୟମ ଏହି: ଆବାହନରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି, ଏବଂ ପୂଜା କର୍ମରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 53

प्रथमा चाशिषि प्रोक्ता दत्तस्याक्षय्यकारिका ॥ श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी अक्षय्यासनयोः स्मृता

ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରେ। ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଓ ‘ଆସନ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ସ୍ମୃତ।

Verse 54

पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ एवमेतत्तु पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन तु ॥

ପିତା ଅକ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାକୁ (ପରଲୋକସ୍ଥିତି) ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ପୁତ୍ର ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା କୃତ କର୍ମ ସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଏ।

Verse 55

कृत्वा श्राद्धं तु पितरो हृष्टा मुमुदिरे सदा ॥ जोषमास्स्व त्रिकालज्ञ गच्छामो नरकाय वै ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇ ପିତୃମାନେ ସଦା ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ପରେ କହିଲେ—“ହେ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ; ଆମେ ତ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଉଛୁ।”

Verse 56

पूर्वकर्मविपाकेन चिरं तु वसितुं मुने ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ ये मया चागता दृष्टास्तीर्थेऽस्मिन्पितरोऽथ वै ॥

ପୂର୍ବକର୍ମର ବିପାକ ହେତୁ, ହେ ମୁନି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସିବାକୁ ପଡ଼େ। ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ କହିଲେ—“ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଥିବା ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି—ନିଶ୍ଚୟ…”

Verse 57

बहवः स्वस्थमनसो बहवो दुःस्थमानसाः ॥ पुत्रदत्तं तथा श्राद्धं जग्रासोद्विग्नरूपिणः ॥

ଅନେକେ ଶାନ୍ତମନା ଥିଲେ, ଅନେକେ ଅଶାନ୍ତମନା ଥିଲେ। କେତେକେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ରୂପେ ପୁତ୍ରଦତ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 58

मौनेन गच्छतां तेषां किमेतद्वद निश्चितम् ॥ अगस्तिरुवाच ॥ अत्र यन्निश्चितं श्राद्धे पुत्रस्य विफलं भवेत् ॥

ସେମାନେ ମୌନରେ ଯାଉଛନ୍ତି—ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ, ନିଶ୍ଚିତଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେ ଦୋଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ତାହାରେ ପୁତ୍ରର କ୍ରିୟା ବିଫଳ ହୋଇପାରେ।”

Verse 59

नरस्य करणं किञ्चित्तन्मे निगदतः शृणु ॥ अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनमदक्षिणम् ॥

ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ଆଚରଣ-ନିୟମ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ: ଅନୁଚିତ ଦେଶ-କାଳରେ, ବିଧିହୀନ ଭାବେ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଦୋଷଯୁକ୍ତ।

Verse 60

अपात्रे मलिनं द्रव्यं महत्पापाय जायते ॥ अश्रद्धेयमपाङ्क्तेयं दुष्टप्रेक्षितमीक्षितम् ॥

ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ମଲିନ ଧନ ମହାପାପର କାରଣ ହୁଏ। ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ, ଅପାଙ୍କ୍ତେୟ (ପଙ୍କ୍ତି-ବହିଷ୍କୃତ)କୁ ଦାନ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ/ଦ୍ୱେଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦୋଷକର।

Verse 61

तिलमन्त्रकुशैर्हीनमासुरं तद्भवेदिति ॥ वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये ॥

ତିଳ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କୁଶ ନଥିବା କର୍ମ ‘ଆସୁର’ (ଅସୁରୀ ପ୍ରକାର) ହୋଇଯାଏ—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି। ବୈରୋଚନଙ୍କ ବିଭୂତି/ଶକ୍ତିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦେବ ବାମନ (ଏହି କଥା କହିଥିଲେ)।

Verse 62

सच्छूद्रस्य च श्राद्धस्य फलं दत्तं पुरा किल ॥ तथा दाशरथी रामो हत्वा राक्षसमீश्वरम् ॥

ପୁରାତନ କାଳରେ ଏକ ସତ୍‌ଶୂଦ୍ର କରିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ (ତାଙ୍କୁ) ଦିଆଯାଇଥିଲା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ସେହିପରି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ରାକ୍ଷସାଧିପତିକୁ ବଧ କରି…

Verse 63

रावणं सगणं घोरं तुष्टेन सह सीतया ॥ श्रुत्वा भक्तिं च राक्षस्यास्त्रिजटायास्त्रिलोककृत् ॥

ସେ ଭୟଙ୍କର ରାବଣକୁ ତାହାର ଗଣ/ସେନା ସହିତ ବଧ କଲେ; ଏବଂ ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ସୀତା ସହ, ତ୍ରିଲୋକକର୍ତ୍ତା ରାକ୍ଷସୀ ତ୍ରିଜଟାର ଭକ୍ତି ଶୁଣି…

Verse 64

क्रोधाविष्टानि दानानि विधिपात्रयुतानि च ॥ पाक्षिशौचमनभ्यङ्गप्रतिश्रयमभोजनम्

କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ—ବିଧି ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ସହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଦୋଷକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାସହ ପକ୍ଷୀ-ଶୌଚ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ନ କରିବା, ପ୍ରତିଶ୍ରୟ-ବ୍ରତ (ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ), ଏବଂ ଉପବାସ/ଅଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆଚାର-ବିଧି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 65

त्रिजटे त्वत्प्रयच्छामि यच्च श्राद्धमदक्षिणम् ॥ तथैव शम्भुना दत्तं नागराजाय भक्तितः

ହେ ତ୍ରିଜଟେ, ଦକ୍ଷିଣାବିହୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି; ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ଶମ୍ଭୁ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ଯାହା ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି।

Verse 66

तुष्टेन वै वासुकये तन्मे निगदतः शृणु ॥ अनुज्ञाप्य व्रतं जन्तुर्वार्षिकी सकला क्रिया

ବାସୁକି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ—ମୋ କଥା ଶୁଣ—ଅନୁମତି ନେଇ ସେ ଜନ୍ତୁ/ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲା; ସମଗ୍ର କ୍ରିୟା ବାର୍ଷିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 67

यज्ञस्य योचिताः देया दक्षिणा नाददाद्द्विजः ॥ वृथाशपथकारा या देवब्राह्मणसन्निधौ

ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଦେଲା ନାହିଁ। ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ କରାଯାଇଥିବା ସେଇ ବ୍ୟର୍ଥ ଶପଥକ୍ରିୟା ନିନ୍ଦ୍ୟ।

Verse 68

अश्रोत्रियाणि श्राद्धानि क्रिया मन्त्रैर्विनापि च ॥ रात्रौ सवाससा स्नानं यथासत्त्वस्वरूपतः

ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ର ବିନା କ୍ରିୟା; ଏବଂ ରାତିରେ ବସ୍ତ୍ରସହ ସ୍ନାନ—ନିଜ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ—(ଏଠାରେ) ଅନିୟମ ଆଚାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 69

यः शिष्यो न नमेद्भक्त्या गुरुं ज्ञानप्रदायकम् ॥ तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यतः

ଯେ ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନଦାତା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରେ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ କେବଳ ‘ପ୍ରାକୃତ’ ଧର୍ମକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବ।

Verse 70

सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् ॥ इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते

ଏ ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ—ନାଗରାଜଙ୍କୁ—ବାର୍ଷିକ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଦେଇଛି। ଏହିପରି ଏହା ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସରେ ପଢ଼ାଯାଏ।

Verse 71

तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा ॥ नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी

ସେହିପରି ଛଳ-କପଟ ହେଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ବ୍ରତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ନଗ୍ନାଦି’—ଅର୍ଥାତ୍ ସାମାଜିକ-ବିଧିଗତ ହୀନ—ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 72

मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः ॥ यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः

ଯେମାନେ ଚୋରି କରନ୍ତି ଓ ଦୋଷ-ଛିଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ଦାନଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନିତ ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଯାଆନ୍ତି; ଯଜମାନ ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 73

त्रिकालज्ञ उवाच ॥ षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे ॥ यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव

ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ କହିଲେ: ଆଜି ଷଟ୍କାଳ ଭୋଜନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ତୃପ୍ତି ଆହୁରି ବଢ଼ିବ ନାହିଁ—ଏହା ଦେଖି, ଭଲ, ତୁମେ ସ୍ଥିର ରୁହ।

Verse 74

तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम ॥ अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥

ମୋର ଆଗମନ (ଫେରା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେତେବେଳେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ସଦା—ଦିନ ଓ ରାତି—ଅପ୍ରମାଦୀ ରହେ।

Verse 75

सोऽहमद्य व्रतं त्यक्त्वा तव कारुण्यपूरितः ॥ गत्वाहमानयिष्यामि त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् ॥

ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୋର ବ୍ରତ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାଇ ତୁମେ କହିଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଣିବି।

Verse 76

अनया कारयिष्यामि श्राद्धं तु विधिना सह ॥ एवमुक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संययौ द्रुतम् ॥ राजा समीपगं दृष्ट्वा अकस्मादागतं ऋषिम् ॥

ଏହି ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଧିସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବି। ଏମିତି କହି, ଷଷ୍ଠାଶୀ ତପସ୍ବୀ, ବାକ୍-ସଂୟମୀ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲା। ରାଜା ସମୀପରେ ଅକସ୍ମାତ୍ ଆସିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି…

Verse 77

क्षित्यास्तले विलुलितः पादौ कृत्वा तु मूर्द्धनि ॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान्गृहमागतः ॥

ଭୂମିରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଏବଂ (ଋଷିଙ୍କ) ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରି ରାଜା କହିଲେ: ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଅନୁଗୃହୀତ, କାରଣ ଭବାନ୍ ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 78

सदा यज्ञं करिष्यामि गृहमागमने तव ॥ अद्य मे सफलं जन्म यद्भवांस्त्वमिहागतः ॥

ଆପଣ ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ ମୁଁ ସଦା ଯଜ୍ଞ କରିବି। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ, କାରଣ ଭବାନ୍ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 79

इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम् ॥ गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम् ॥

ଏହା ପାଦ୍ୟ, ଏହା ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏହା ମଧୁପର୍କ, ଏହି ଗାଈ ମଧ୍ୟ। ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇବି।

Verse 80

तस्य तत्प्रतिगृह्याशु स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत् ॥ मदीयागमने राजन् शृणु त्वं कारणं महत् ॥

ସେଇ ନିବେଦନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର গ্ৰହଣ କରି ମୁନି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ମୋର ଆଗମନର ମହାକାରଣ ଶୁଣ।”

Verse 81

तच्छ्रुत्वा कुरु तत्सर्वं येनाहं तोषितोऽभवम् ॥ एवमुक्तस्तु राजर्षिरब्रवीत्तं तपोधनम् ॥

“ଏହା ଶୁଣି ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି, ସେ ସବୁ କର।” ଏପରି କୁହାଗଲାପରେ ରାଜର୍ଷି ସେ ତପୋଧନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 82

तस्या दासी वरारोहा प्रभावत्यपि विश्रुता ॥ सापि देव्याः तु सहिता आयातु मम सन्निधौ ॥

“ତାହାର ଦାସୀ—ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ, ‘ପ୍ରଭାବତୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସେଉଁଥି ଦେବୀଙ୍କ ସହ ମୋ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସୁ।”

Verse 83

ततश्चान्तःपुराद्देवी सदासी तत्र चागता ॥ क्षितौ विलुलिता साध्वी प्रणाममकरोदृषेः ॥

ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଦେବୀ ଦାସୀ ସହ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସାଧ୍ବୀ ଭୂମିରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପଡ଼ି ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 84

समासीनां च विप्रेन्द्रः प्रोवाच विनताननाम् ॥ ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं कथयामि वः ॥

ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପସ୍ଥିତ, ବିନୟମୁଖମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ଯେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଛି, ସେହି କଥା ତୁମମାନଙ୍କୁ କହୁଛି।”

Verse 85

ये केचित्पितरो लोके लोकानां सर्वतः स्थिताः ॥ ये पूजिताः श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः प्रीता दिवं ययुः ॥

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଯେ କେହି ପିତୃଗଣ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ପୁତ୍ରମାନେ ପୂଜିଲେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 86

एको वृद्धो नरस्तत्र सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः ॥ क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यो निर्गतोदरसूक्ष्मदृक् ॥

ସେଠାରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଏକା ଥିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ; ଭୁଖରେ ଦେହ କ୍ଷୀଣ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ, ଉଦର ଧସିଥିଲା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ମନ୍ଦ ଥିଲା।

Verse 87

निराशो गन्तुकामश्च पुनः स निरयेऽशुचौ ॥ कारुण्यात्स मया पृष्टः कस्त्वं ब्रूहि किमिच्छसि ॥

ନିରାଶ ହୋଇ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ସେ ମନେହେଲା ପୁଣି ଅଶୁଚି ନରକରେ ଅଛି। କାରୁଣ୍ୟରୁ ମୁଁ ପଚାରିଲି—‘ତୁମେ କିଏ? କୁହ, କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?’

Verse 88

तेनात्मकर्मजनितं मम कर्म निवेदितम् ॥ ततस्तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्ययन्त्रितः ॥

ସେ ମୋର ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୋତେ କହିଲେ। ତାହା ସେଠାରେ ଶୁଣି ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟରେ ଆବେଶିତ ହେଲି।

Verse 89

तव दास्याश्च या दासी तस्यास्तन्तुः किलॊच्यते ॥ नाम्ना विरूपकनिधिस्तामानय वरानने ॥

ତୁମ ଦାସୀର ଯେ ଦାସୀ, ତାହାର ସମ୍ବନ୍ଧ ‘ତନ୍ତୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନାମରେ ସେ ବିରୂପକନିଧି; ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।

Verse 90

इति श्रुत्वानवद्याङ्गी तस्या आनयनेऽत्वरत् ॥ प्रेषयामास सर्वत्र तस्या आनयने बहून् ॥

ଏହା ଶୁଣି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷାଙ୍ଗୀ ସେ ନାରୀ ତାକୁ ଆଣିବାକୁ ତ୍ୱରା କଲା, ଏବଂ ତାକୁ ଆଣିବା ନିମିତ୍ତେ ସର୍ବତ୍ର ଅନେକଙ୍କୁ ପଠାଇଲା।

Verse 91

सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ ॥ तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिः प्राह धर्मवित् ॥

ସେବକମାନେ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ତାକୁ ମୁନିଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆଣିଲେ। ମଦିରାରେ ମତ୍ତ ତାକୁ ଦେଖି ଧର୍ମବିଦ୍ ମୁନି କହିଲେ।

Verse 92

प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति ॥ पितॄणां च कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥

ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ମୁନି କ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପଚାରିଲେ—“ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦାନ ଦିଆଗଲା କି—ଜଳାର୍ପଣ, କିମ୍ବା ସ୍ୱଧା ଆହୁତି?”

Verse 93

तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् ॥ सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥

“ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମହାମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।” ତେବେ ସେ କଠୋରବ୍ରତୀ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲା—“ଏମିତି ନୁହେଁ।”

Verse 94

न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो ॥ इति ब्रुवाणां ता दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥

ସେ କହିଲା—“ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୁଁ ମୋର ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଜାଣେନି; କେଉଁ କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି।” ଏପରି କହୁଥିବା ସେ ଦାସୀକୁ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ମୁନି କହିଲେ।

Verse 95

सकौतुकाः महाभागाः श्राद्धदानं च नैव ह ॥ नगरस्थाश्च ते सर्वे ब्राह्मणा भावपूजिताः ॥ १०६ ॥ राज्ञा नीतास्तत्र तीर्थे श्राद्धार्थं मुनिना सह ॥ लोकैः परिवृतो राजा ध्रुवतीर्थं गतः प्रभुः ॥

ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ କୌତୁହଳୀମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ନଗରସ୍ଥ ଭାବପୂଜିତ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରାଜା ମୁନିଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ଥେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ନେଲେ। ଲୋକେ ଘେରିଥିବା ପ୍ରଭୁସମ ରାଜା ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ।

Verse 96

तत्र दृष्टः स वै जन्तुर्न च तन्तुर्विचेतनः ॥ मशकैर्वेष्टितः क्षुद्रैः क्षुधया चातिपीडितः ॥

ସେଠାରେ ସେମାନେ ‘ତନ୍ତୁ’ ନାମକ ସେଇ ଜୀବକୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଅଚେତନ ଥିଲା। ଛୋଟ ଛୋଟ ମଶା ଘେରିଥିଲେ, ଏବଂ ଭୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଥିଲା।

Verse 97

पत्नी च मथुरेशस्य नृपः सपुरसज्जनः ॥ सर्वे द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम् ॥

ମଥୁରାଧିପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ରାଜା, ନଗରର ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅର୍ପଣ-ପରମ୍ପରାର ଫଳ ଓ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖିବ।

Verse 98

ततः श्राद्धं सरौप्यं च सवस्त्रं सविलेपनम् ॥ अर्चित्वा पिण्डदानेन करोत् वेषा च भक्तितः ॥

ତାପରେ ସେ ରୌପ୍ୟଦାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଲେପନ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲା। ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପିଣ୍ଡଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିରେ ତାହା ସମ୍ପନ୍ନ କଲା।

Verse 99

अत्रैव सर्वे स्थित्वा वै माम् ईक्षथ सुखान्वितम् ॥ कारयित्वा यथासर्वं श्राद्धदानं हि तन्तुना ॥

“ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରହି ମୋତେ ସୁଖସମ୍ପନ୍ନ ଦେଖ, ଯେତେବେଳେ ତନ୍ତୁଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ସମ୍ୟକ୍ କରାଯିବ।”

Verse 100

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपत्नी यशस्विनी ॥ कारयामास दास्या वै श्राद्धं सुबहुदक्षिणम् ॥

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଯଶସ୍ବିନୀ ରାଜପତ୍ନୀ ଦାସୀ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇଲେ।

Verse 101

पट्टवस्त्रं तथा धूपं कर्पूरागुरुचन्दनम् ॥ तिलोत्तरं तथान्नं च बहुरूपं सपिण्डकम् ॥ ११४ ॥ कृते श्राद्धे पिण्डदाने स जन्तुः सुकृती यथा ॥ दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥ वेष्टितः शुशुभेऽतीव दीक्षितोऽवभृथे यथा ॥ स्वर्गागतैर्विमानैश्च छादितं तत्र वै नभः ॥

ପଟ୍ଟବସ୍ତ୍ର, ଧୂପ, କର୍ପୂର, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ, ତିଳଯୁକ୍ତ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ପିଣ୍ଡସହିତ ଦିଆଗଲା। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ସେ ଜୀବ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ ପରି ଦିବ୍ୟକାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, ମନ ଅଦୀନ ରହି, ଏମିତି ରୂପାନ୍ତରିତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ—ପରିବୃତ ହେଲା। ଏଭଳି ବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ସେ ଅବଭୃଥସ୍ନାନକାଳୀନ ଦୀକ୍ଷିତ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେଠାର ଆକାଶ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଆସିଥିବା ବିମାନମାନେ ଢାକିଦେଲେ।

Verse 102

तेषां मशकगात्राणां सुगात्राणां सुरूपिणाम् ॥ ततस्तुष्टमना जन्तुर्विमानं प्रेक्ष्य चागतम् ॥ ११७ ॥ गन्तुं स्वर्गमुवाचेदं त्रिकालज्ञं मुनिं नृपम् ॥ शृण्वन्तु वचनं सर्वे मदीयं पितृतुष्टिदम् ॥ ११८ ॥ तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताश्च सरांसि च ॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव स्थानान्यायतनानि च ॥

ସେମାନଙ୍କ (ପୂର୍ବେ) ମଶକ-ଗାତ୍ର ଥିବା—ଏବେ ସୁଗାତ୍ର ଓ ସୁରୂପ—ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଜୀବ ମନରେ ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆସିଥିବା ବିମାନକୁ ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ମୁନି ଓ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା—“ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିବା ମୋ ବଚନ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ତୀର୍ଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ, ପର୍ବତ ଓ ସରୋବର; ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଆୟତନ।”

Verse 103

शुक्लप्रतिपदन्तं च तीर्थं प्राप्य ससत्वराः ॥ पितरः श्राद्धपिण्डादा आश्विने ध्रुवमास्थिताः ॥

ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ସେ ତୀର୍ଥକୁ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣକାରୀ ପିତୃମାନେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 104

कृत्वा प्रेतपुरीं शून्यां स्वर्गपातालमेव च ॥ इहमानाः स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुमथानुजम्

ପ୍ରେତପୁରୀକୁ ଶୂନ୍ୟ କରି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ-ପାତାଳକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ସେମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ—ଗୋତ୍ରତନ୍ତୁରୂପ ବଂଶଧାରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତାକୁ—ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମୀୟକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 105

कन्यां गते सवितरि यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥ तर्पणं ध्रुवतीर्थे ते पितॄणां षोडशान्तरे

ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଯେ ଜଣେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ତର୍ପଣ କରେ, ସେହି କର୍ମ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଷୋଳ ଦିନର ଅନ୍ତରେ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 106

सुतृप्ताः स्मो वयं शश्वद्यास्यामः परमां गतिम् ॥ एष एव प्रभावोऽत्र ध्रुवस्य कथितो मया

‘ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ; ଏବଂ ସଦା ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବୁ।’ ଏହିଏ ଏଠାରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ (ଏବଂ ତାଙ୍କ ତୀର୍ଥର) ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ମୁଁ କହିଛି।

Verse 107

दृष्टो भवद्भिः सर्वं यदस्माकं सुदुरत्ययम् ॥ दुस्तरं तारितं पापं त्वत्प्रसादान्महामुने

ଆମ ପାଇଁ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ଆପଣମାନେ ଦେଖି ଜାଣିଲେ। ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଦୁସ୍ତର ପାପ ମଧ୍ୟ ପାର ହୋଇଗଲା।

Verse 108

इति विश्राव्य वचनं राजानं स ऋषिं जनान् ॥ राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां शिवमस्तु वः

ଏପରି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କୁ, ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଓ ଜନମାନସକୁ—ରାଜକନ୍ୟାକୁ ଏବଂ ଦାସୀକୁ, ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ—ସେ କଥା ଶୁଣାଇ ‘ତୁମମାନଙ୍କର ଶିବ ହେଉ’ ବୋଲି କହିଲା।

Verse 109

आरुह्य वरयानं ते गताः स्वर्गं वृता सुरैः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः

ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ନିଜ ଗଣ ଓ ପରିବାରକମାନଙ୍କ ସହ (ଆଗକୁ…)।

Verse 110

दृष्ट्वा तीर्थस्य माहात्म्यं प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ प्रविष्टो नगरीं रम्यां संस्मरन्नित्यमच्युतम्

ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି ଏବଂ ଋଷିସତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ନିତ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ରମ୍ୟ ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 111

एतत्ते कथितं भद्रे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ स्मरणाद्यस्य पापानि नश्यन्ते पूर्वजन्मनि

ହେ ଭଦ୍ରେ, ମଥୁରା-ଉଦ୍ଭବ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୋତେ କୁହାଗଲା; ଯାହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 112

एतत्त्वयानाव्रतिने न चाशुश्रूषये तथा ॥ कथनीयं महाभागे यश्च नार्चयते हरिम्

ହେ ମହାଭାଗେ, ଏହାକୁ ତୁମେ ଅବ୍ରତୀ (ନିୟମହୀନ) ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେବାରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନ କହ।

Verse 113

तीर्थानां परमं तीर्थं धर्माणां धर्ममुत्तमम् ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं लाभानां लाभ उत्तमः

ଏହା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ; ଜ୍ଞାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଲାଭମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ।

Verse 114

कथनीयं महाभागे पुण्यान्भागवतांसदा ॥ सूत उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं धरणी विस्मयान्विता ।

ହେ ମହାଭାଗେ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଭାଗବତ-ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଗୁଣକଥା ସଦା କହିବା ଉଚିତ୍। ସୂତ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଧରଣୀ (ପୃଥିବୀ) ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 115

पप्रच्छ मुदिता देवी प्रतिमास्थापनं प्रति ।

ମୁଦିତା ଦେବୀ ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥାପନ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 116

तस्मिन्क्षणे न च कृतं व्रतं जप्यं विमोहनात् ॥ कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता ।

ସେଇ କ୍ଷଣରେ ମୋହବଶତଃ ନ ବ୍ରତ ହେଲା, ନ ଜପ; କରୁଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନିତକୁ କୌତୁହଳରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 117

सा चैकान्ते च दिवसे पानमांसरता सदा ॥ पुरुषेण सहासीना शय्यायां मदविह्वला ।

ସେ ସଦା ପାନ ଓ ମାଂସରେ ଆସକ୍ତ; ଦିନେ ଏକାନ୍ତରେ ପୁରୁଷ ସହ ଶୟ୍ୟାରେ ବସି, ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ଥିଲା।

Verse 118

उवाच ते तदा विप्रोऽभवत्सन्तानजाः स्त्रियः ॥ आनीतास्तव पुष्ट्यार्थं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०९ ॥ अगस्त्य उवाच ॥ स्नात्वैषा ध्रुवतीर्थे तु ब्रह्मणोक्तक्रमेण च ॥ करोतु तर्पणं चास्मिन्पूर्वोक्तविधिना त्वियम् ।

ତେବେ ବିପ୍ର କହିଲେ— “ତୁମ ପୁଷ୍ଟିର୍ଥେ ତୁମ ବଂଶଜ ନାରୀମାନେ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ସେପରି କର।” ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— “ଧ୍ରୁବତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା କ୍ରମାନୁସାରେ, ଏହିଁ ଏଠାରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ତର୍ପଣ କରୁ।”

Verse 119

पितॄणां मुक्तिदं चान्यन्न भूतं न भविष्यति ॥ आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतित्वथ ।

ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବାରେ ଏହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଥିଲା, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ। ତାପରେ ଆଷାଢର ପଞ୍ଚମ ପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିପଦରୁ ଆରମ୍ଭ…

Verse 120

पठति श्रद्धया युक्तो ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ स पितॄंस्तर्पयेत्सर्वानभिगम्य गयाशिरे ।

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଏହା ପଢ଼େ, ସେ ଗୟାଶିରକୁ ଯାଇ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁ।

Verse 121

वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।

ସେ କମ୍ପିତ, ଗଭୀର ଧସିଥିବା ଆଖି, ଛୋଟ ପେଟ ପିଠିକୁ ଲାଗିଥିବା; ଜଂଘାର ଚର୍ମ ଝୁଲୁଛି, ଅସ୍ଥିବେଦନାରେ ପୀଡିତ, ଭୀତ, ପୁନଃପୁନଃ ଜମ୍ଭାଇ ନେଉଥିବା—ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ।

Verse 122

ते स्वधापूजितैः पुत्रैर्गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ अद्य राज्ञस्तु पितरश्चन्द्रसेनस्य पूजिताः ।

ସ୍ୱଧା-ଅର୍ପଣରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ପୂଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 123

स्थिताः एतावदेवं तु कालं यास्यामहेऽम्बुधौ ॥ नरके त्वप्रतिष्ठे तु निराशाः स्वेन कर्मणा ।

‘ଏତେକ ସମୟ ଏଭଳି ରହି ଆମେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବୁ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନରକରେ ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶ ହୋଇ ରହନ୍ତି।’

Verse 124

पित्रे प्रथमतॊ दद्यान्मात्रे दद्यादथाचरन् ॥ गोत्रं माता नाम देवी तृप्यत्वेवं स्वदोच्चरन् ॥

ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ମାତାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ—ଏଭଳି ଆଚରଣ କର। ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି—“ମାତା, ଦେବୀ ନାମ୍ନୀ, ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ”—ବୋଲି କହି ‘ସ୍ୱଧା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 125

वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्रद्धया ब्राह्मणेनैव यथा श्राद्धविधिक्रिया ॥

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ। ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା କରାଯିବା ଉଚିତ।

Verse 126

सीतावाक्यप्रतुṣ्टेन तस्यै प्रादाद्वरं विभुः ॥ अशुचीनि गृहाण्येव तथा श्राद्धहवींषि च ॥

ସୀତାଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ—ଅଶୁଚି ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ହବି (ପିଣ୍ଡାଦି ନିବେଦନ) ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ (ଅନୁମତି)।

Verse 127

मौनव्रतधरा यान्ति पुनः प्राप्यार्थहेतवे ॥ एवमेतन्महाप्राज्ञ यन्मां त्वां परिपृच्छसि ॥

ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକେ ସେହି ନିୟମାନୁସାରେ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟହେତୁ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ଏହା ସେହିପରି।

Verse 128

किं तद्वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम् ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम् ॥

“ସେ କଣ? ଏହା ସିଦ୍ଧ ହେବା ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ କୁହନ୍ତୁ।” ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ କହିଲେ—“ତୁମର ଯେ ରାଜମହିଷୀ, ସେଇ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀକୁ ଆଣ।”