Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା? ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କର କିପରି? ଏବଂ ଗୌରୀଠାରୁ ଗଣପତି, ନାଗମାନେ ଓ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

ଆଦିତ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ମାତୃଗଣ ଓ ଦୁର୍ଗା; ତଥା ଦିଗମାନ; ଏବଂ ଧନଦ (କୁବେର) କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ, ଧର୍ମ ଓ ପରମେଷ୍ଠି (ବ୍ରହ୍ମା)—ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

ହେ ମୁନେ! ଶମ୍ଭୁ, ପିତୃଗଣ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଶରୀରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଦେବତା; ତେବେ କିପରି ଏମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

ଆଉ, ହେ ମୁନେ! ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟ-ଅର୍ପଣ କ’ଣ? ସେମାନଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା କ’ଣ, ତିଥି କେଉଁଟି? କେଉଁ ତିଥିରେ ଲୋକେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କଲେ ସେମାନେ ଅନାମୟ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି? ଏହାକୁ ରହସ୍ୟସହିତ ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

ମହାତପା କହିଲେ—ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପତଃ ନାରାୟଣମୟ। ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବାବେଳେ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ପ୍ରତି ଭୋଗେଚ୍ଛା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ମହାଭୂତ କ୍ଷୋଭିତ ହେଲେ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ‘ଏତଚ୍’ ଶବ୍ଦ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

ସେଇ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲା। ତାହା ବିକାର କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ମହାଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—କୋଟି କୋଟି ଜ୍ୱାଳାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ନାଦମୟ, ଦହନସ୍ୱଭାବ।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

ସେ ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବିକାରକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା। ଅଗ୍ନି ବିକୃତ ହେଲେ ପରମ ଦାରୁଣ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ବିକାରାବସ୍ଥାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

ତେବେ ଶବ୍ଦ-ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରତାପବାନ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ। ସେହି ସମୟରେ ଜଳଯୁକ୍ତ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ତାହା ସହ ପରସ୍ପର ଶ୍ଲିଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

ତେଜରେ ଶୋଷିତ ଜଳ, ଉଗ୍ରଗାମୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ, ଏବଂ ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଚାପିତ ହୋଇ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲା।

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

ଏପରି ସମସ୍ତ କିଛି ପିଣ୍ଡୀଭୂତ ହୋଇ କାଠିନ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ହେ ମହାଭାଗ! ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ (ବୃଦ୍ଧତର) ହେଲା।

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

ଚାରି (ତତ୍ତ୍ୱ)ର ସଂଯୋଗଜନିତ କାଠିନ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏକେକ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହେବାରୁ, ପୃଥିବୀକୁ ପଞ୍ଚଗୁଣା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

ସେ କାଠିନ୍ୟ (ଘନତା) ସୃଷ୍ଟି କରୁ କରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ସେଇ ମହା ଅଣ୍ଡ—ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ତାହାର ଭିତରେ ଦେବ ନାରାୟଣ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭାବେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

ପ୍ରଜାପତି ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଉପାୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

ତେବେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ୍ ଓ ପରମ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ସହସ୍ର ଜ୍ୱାଳାଯୁକ୍ତ, ଦହନସ୍ୱଭାବୀ ଅଗ୍ନିତୁଲ୍ୟ ତେଜ ଉଦ୍ଭବି ଉଠିଲା।

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

ହେ ନୃପ! ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦହନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ କହିଲେ—“ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟ ବହନ କର।” ତାହାପରେ ସେ ‘ହବ୍ୟବାହନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

ସେ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା ଏବଂ କହିଲା—“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତୁମେ ତିନି ପ୍ରକାରେ ତୃପ୍ତି ପାଇବ।”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଇଥିବାବେଳେ ଅମର ଦେବମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ଯେହେତୁ ତୁମେ ‘ଦକ୍ଷିଣା-ଭାଗ’କୁ ନେଇଯାଅ, ସେଥିରୁ ‘ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

ହେ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନି), ତ୍ରିଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯାହା କିଛି ଆହୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଦେବହିତାର୍ଥେ ବହନ କର; ତେଣୁ ତୁମେ ‘ହବ୍ୟବାହନ’।

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘ଶରୀର ହେଉଛି ଗୃହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ତୁମେ ତାହାର ପତି। ତେଣୁ ହେ ସର୍ବଗତ ବିଭୋ, ତୁମେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ହେଉ।

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦ୍ଗତିକୁ ନେଇଯାଅ; ତେଣୁ ‘ବୈଶ୍ୱାନର’ ନାମ ତୁମର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘ଦ୍ରବିଣ’କୁ ‘ବଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି କାରଣରୁ ‘ଦ୍ରବିଣ’ କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତାହା ଦେଉଥିବା ତୁମେ ହିଁ; ତେଣୁ ସେ ‘ଦ୍ରବିଣୋଦାସ’ (ଧନ-ଉଦାସୀନ) ହେଲା।

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

ହେ ବିଭୋ, ଆପଣ ଦେହକୁ ଓ ଦେହଧାରୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଆପଣ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ତନୂନପାତ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ଜନ୍ମିତ ଓ ଅଜନ୍ମ—ଉଭୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ‘ଜାତବେଦା’ ହେଉ।

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

ସାଧାରଣ ଲୋକ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରୁ ଆପଣ ‘ନାରାଶଂସ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘ଅଗସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଯାହା ନିତ୍ୟ ତିରୋଭୂତ (ଆବୃତ) ରହେ, ନିଃଶବ୍ଦ ଓ ନିଶ୍ଚୟସ୍ୱରୂପ। ସର୍ବଗତ ଥିବାରୁ ଆପଣ ‘ଅଗସ୍ତ୍’ ଭାବଧାରୀ; ତେଣୁ ଆପଣ ‘ଅଗ୍ନି’ ହେବେ।

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ଧ୍ମା’ ହେଉଛି ‘ପୂରଣ’ ଅର୍ଥବୋଧକ ଶବ୍ଦ, ଯାହା ‘ଇଧ୍ମା’ ନାମରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ପୂରିତ ବସ୍ତୁର ଆଗମନ/ପ୍ରାପ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ତେଣୁ ଆପଣ ‘ଇଧ୍ମ’ ହେବେ।

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

ହେ ପୁତ୍ର, ମହାଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା! ଏହି ତୁମ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞରେ ଆହ୍ୱାନଯୋଗ୍ୟ। ଯେ ନରମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଷ୍ଟକାମନାଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ତର୍ପଣ କରିବେ।