Adhyaya 172: The Harm of Destroying a Grove and the Merit of Tree-Planting as Pūrta-Dharma

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ गोकर्णस्तु तथा चक्रे तस्मिन्नायतने शुभे ॥ प्रथमेऽह्नि यथा कृत्यमेवमेव त्रयोदश ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେହି ଶୁଭ ଆୟତନରେ ସେପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା, ସେହି କଲେ; ଏଭଳି ତେର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 2

ता देव्यॊ नृत्यगीतॆषु कुशलाश्चागमेऽभवन् ॥ सुरूपाश्च स्वलङ्काराः रमयन्ति दिने दिने ॥

ସେହି ଦେବୀମାନେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ କୁଶଳ ହେଲେ ଏବଂ କଳାବିଦ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ନିପୁଣ ହେଲେ। ସୁରୂପା, ନିଜ ନିଜ ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଦିନେ ଦିନେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲେ।

Verse 3

गोकर्णः सर्वभावेन गृहं विस्मृतवानसौ ॥ तथैकदा स गोकर्णस्ताः देव्यश्च हतौजसः ॥

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସେଠାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ଭୁଲିଗଲେ। ପରେ ଏକଦିନ ସେହି ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତେଜ-ବଳ ହରାଇଥିବା ସେଇ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 4

विवर्णं वदना दीनाः भग्नालङ्कारवाससः ॥ हीनाङ्गा लुञ्चितशिरः केशपक्ष्मनखादयः ॥

ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ସେମାନେ ଦୀନ ଥିଲେ; ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗା-ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା। ଅଙ୍ଗ କ୍ଷୀଣ, ମୁଣ୍ଡ ଯେନ ଲୁଞ୍ଚିତ—କେଶ, ପକ୍ଷ୍ମ, ନଖ ଆଦି ମଧ୍ୟ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 5

दृश्यन्ते विकृताकाराः सव्रणा रुधिरस्रवाः ॥ ता दृष्ट्वाऽतीवदुःखार्ताश्चक्रे मनसि वेदनाम् ॥

ସେମାନେ ବିକୃତ ଆକାରରେ—ଘାଉ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିବା—ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ମନରେ ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ।

Verse 6

अपुत्रस्य गतिर् नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ॥ मम सङ्गादिमा देव्यॊ दशमीं च दशां गताः ॥

“ଅପୁତ୍ରର ଗତି ନାହିଁ; ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ନାହିଁ ହିଁ। ମୋ ସଙ୍ଗରୁ ଏହି ଦେବୀମାନେ ଦଶମ ଦଶାକୁ (ଅଧିକ ପତନାବସ୍ଥାକୁ) ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି” ବୋଲି।

Verse 7

एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् ॥ कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥

ଏପରି ଜାଣି ସେ ତାଙ୍କର ରୂପବିପର୍ୟୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲା—“ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, କୁହ; ଏହି ରୂପର ଏମିତି ବ୍ୟତ୍ୟୟ କାହିଁକି?”

Verse 8

देव्य ऊचुः ॥ अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् ॥ कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥

ଦେବୀମାନେ କହିଲେ—“ହେ ମହାଭାଗ, ଏହା ପଚାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୈବ ହିଁ କାରଣ। କାଳସ୍ୱରୂପ ସେ ଭଗବାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗ କରାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହିପରି ହୁଏ।”

Verse 9

स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् ॥ दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ପଚାରୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତମାନେ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 10

यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ ॥ अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥

“ଯଦି ମୋ—ଆର୍ତ୍ତର—ଏହି ବୈରୂପ୍ୟର କାରଣ ତୁମେ ଗୋପନ ରଖିବ, ତେବେ ଆଜି ଏହି ଅଗାଧ ଓ ଦୁସ୍ତର ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।”

Verse 11

एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् ॥ दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥

ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କହିଲେ—“ଯେ ରୁଜା (ବେଦନା) ନାଶ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ।”

Verse 12

शृणु वत्स वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा ॥ अस्माकं च समुत्पन्नम् एकचित्तोऽवधारय ॥

ଶୁଣ ବତ୍ସ, ଏହି ବିରୂପତା କିପରି ହେଲା ମୁଁ କହିବି। ଆମ ପାଖରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଧାରଣ କର।

Verse 13

आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥ अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥

ମଧୁପୁରୀ ନାମକ ରମ୍ୟ ନଗର ଅଛି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। (ସେଠାରେ) ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ବୀର ଅଧିପତି ଥିଲେ।

Verse 14

चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम् ॥ विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम् ॥

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ତୀର୍ଥସେବାରେ ନିରତ ହୋଇ ସେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଗଲେ। (ସେ) ପଞ୍ଚସଂଖ୍ୟାରେ ସମନ୍ୱିତ ବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 15

आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः ॥ कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः ॥

ସେଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆରାମ-ବାଟିକା ଥିଲା, ଉତ୍ତମ ପ୍ରାକାରଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। କୂପ ଓ ଜଳ ଉଠାଇବା ଯନ୍ତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପଜାତିର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ।

Verse 16

फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः ॥ तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम् ॥

ସେଠାରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଫଳବତୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ମନୋହର ଥିଲେ। ତାହାର ସମୀପରେ ସେ ରାଜର୍ଷି ଉତ୍ତମ ଆବାସ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 17

सेवकैर्नाशितः सर्वम् आरामः सफलद्रुमः ॥ प्राकारपरिखा चैव स्थण्डिलप्रतिमा कृता ॥

ସେବକମାନେ ସମସ୍ତକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ—ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷସହିତ ଉଦ୍ୟାନ ଉଜାଡ଼ ହେଲା। ପ୍ରାକାର ଓ ପରିଖା ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ମାଟିଭୂମି ପରି କରାଗଲା।

Verse 18

बहुधा वार्यमाणैस्तु पापबुद्धिसमाश्रितैः ॥ एवं तेन कृतं तत्र सोऽपि दैववशङ्गतः ॥

ବହୁବାର ରୋକାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବାମାନେ ସେହିପରି କଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେଲା; ସେ ମଧ୍ୟ ଦୈବବଶ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।

Verse 19

रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती ॥ सर्वासां रुदतीनां च कुररीणामिव स्वनः ॥

ସେ ଦୀନା ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲା—“ହା କଷ୍ଟମ୍!” ବୋଲି ବିଲାପ କରୁଥିଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ରୋଦନଧ୍ୱନି କୁରରୀ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 20

श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः ॥ एकैकस्यास्तु चक्रेऽसौ मूर्ध्ना पादाभिवन्दनम् ॥

ବହୁପ୍ରକାର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣାଗଲା; ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ପାଦାଭିବନ୍ଦନ କଲେ।

Verse 21

प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः ॥ प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः गोकर्णोऽप्याह सुस्वनः ॥

ସେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦୀନ ସ୍ୱରରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ସଚେତନ ହେବା ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

Verse 22

भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम् ॥ किं करिष्यामि दैवेन समर्थोऽप्यवसादितः ॥

ମୁଁ ଯଦି ସେଠାରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିଥାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଦୈବବଶେ ସମର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅବସାଦିତ ହୁଏ।

Verse 23

इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः ॥ ऐक्यभावेन ताः सर्वाः पप्रच्छुर्वणिजं प्रति ॥ कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः ॥

ସେଇ କଥା କହିବାମାତ୍ରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚେତନା ପାଇଲେ। ପରେ ଏକମନେ ସେମାନେ ବଣିକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— “ତୁମେ କିଏ? କହ; କେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?”

Verse 24

गोकर्ण उवाच ॥ गोकर्णोऽहं सुचार्वास्यः सुकपोलोऽब्रवीन्मया ॥ पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वाङ्ग्यश्चारुलोचनाः ॥

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ— “ମୁଁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ; ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଓ ମନୋହର କପୋଳ ଥିବା। ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ, ଚାରୁଲୋଚନାମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଛି।”

Verse 25

इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः ॥ कथयध्वं ममात्मानमत्र हेतुमनन्तरम् ॥

ଏବେ ତୁମେ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଛ; ଏହା ମୋର ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ଏହାର ତତ୍କାଳ କାରଣ ମୋତେ ସତ୍ୱର କହ।

Verse 26

ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः ॥ वयमारामसंस्थाश्च स्वामिना परिपालिताः ॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ— “ଆମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଉଦ୍ୟାନରେ ବସୁଥିଲୁ, ଏବଂ ଆମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପାଳିତ ଥିଲୁ।”

Verse 27

हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा ॥ पूर्वं द्रष्टाः सुरूपाश्च विपर्यमथो शृणु ॥

ସେତେବେଳେ ଆମର ବେଶ ହୃଦୟହାରୀ ଥିଲା, ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା ଏବଂ ପୁଷ୍ପବୃଦ୍ଧିରେ ଆମେ ରତ ଥିଲୁ; ପୂର୍ବେ ଆମକୁ ସୁରୂପା ବୋଲି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଏବେ ଏହି ବିପର୍ୟୟ ଶୁଣ।

Verse 28

पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः ॥ एवंविधाश्च संभूता नष्टसंज्ञाः स्थिताः वयम् ॥

ପୁଷ୍ପମାଳା ବିହୀନ ହୋଇ, କେବଳ ମୂଳ ଓ କାଣ୍ଡର ଅବଶେଷ ରହିଲା; ଆମେ ଏମିତି ହୋଇଗଲୁ ଏବଂ ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇ ସେହିଭଳି ରହିଲୁ।

Verse 29

यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः ॥ सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यस्य कर्मणि ॥

ସେଠାରେ ପାଷାଣରୂପେ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଓ ଇଟାରେ ବନ୍ଧିତ ଥିବା ଯେ ଦେବ, ସେଇ ଏଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି।

Verse 30

पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः ॥ सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा ॥

ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଜଳନାଳା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେହି ଆରାମକୁ ସେଚନ କରୁଥିଲା; ଏବଂ ଏକ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଯାହା ଉତ୍ପଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଦା କଲହଂସମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲା।

Verse 31

ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम ॥ एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम् ॥ तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता ॥

ଫଳଯୁକ୍ତ ଯେ ବୃକ୍ଷମାନେ, ହେ ସତ୍ତମ, ସେମାନେ ମନେହୁଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ସେହି ଆରାମକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ତାହାର ନାଶ ନ ହେଉ ଏବଂ ଆମର ବିରୂପତା ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହେଉ।

Verse 32

गोकर्ण उवाच ॥ आरामकर्तुः किं चात्र फलं भवति यादृशम् ॥ करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद ॥

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କିପରି ଫଳ ମିଳେ? ଏବଂ କୂପଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ କୂପ ଆଦି ନିର୍ମାଣ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ହୁଏ, ତାହା ମୋତେ କହ।

Verse 33

ज्येष्ठ उवाच ॥ इष्टापूर्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्मसाधनम् ॥ इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति ॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇଷ୍ଟ ଓ ପୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛି ଧର୍ମସାଧନର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ। ଇଷ୍ଟରେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ପୂର୍ତ୍ତରେ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 34

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥

ବାପୀ, କୂପ, ତଡାଗ (ପୋଖରୀ) ଏବଂ ଦେବାଳୟ—ଏସବୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ ଯେ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସେ ପୂର୍ତ୍ତଫଳ ଭୋଗ କରେ।

Verse 35

भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ॥ ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥

ଭୂମିଦାନ ଓ ଗୋଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେଇ ଲୋକମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଛ ରୋପଣ କରି ବଢ଼ାଇଲେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 36

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः ॥ द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥

ଯେ ଜଣେ ଏକ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଏକ ପିଚୁମନ୍ଦ, ଏକ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଦଶ ପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପବୃକ୍ଷ, ଦୁଇ ଦୁଇ ଦାଡିମ ଓ ମାତୁଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଆମ୍ବ ଗଛ ରୋପଣ କରେ—ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 37

गोकर्ण उवाच ॥ इन्धनार्थं यदानितमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥ छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ॥

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ପାଳନାର୍ଥେ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଧନ ଆଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ସେପରି ବୃକ୍ଷ ପଥିକଙ୍କୁ ଛାୟା ଓ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ନିଳୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 38

पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम् ॥ उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ॥

ପତ୍ର, ମୂଳ, ଛାଲ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେହୀଜନଙ୍କ ଔଷଧାର୍ଥେ ସହାୟତା କରି ବୃକ୍ଷ ଉପକାର କରେ; ଏହାକୁ ବୃକ୍ଷର ‘ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥ यत्र निर्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समीक्षिता ॥

ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କାଠ, ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ମିଳେ; ତଥା ପତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭିକ୍ଷା ଅର୍ଥାତ୍ ଆହାର ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 40

फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः ॥ सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ॥ एवं पुत्रसमारोपाः एवं तत्त्वविदो विदुः ॥

ବର୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପକ୍ଷୀ ଆଦି ଯେନେ ଦୁଇଥର ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ପିତା-ମାତାଙ୍କ ଉପକାର ଫଳଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ବୃକ୍ଷାରୋପଣ ପୁତ୍ରସ୍ଥାପନ ସଦୃଶ—ଏମିତି ତତ୍ତ୍ୱବିଦମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 41

श्रीवराह उवाच ॥ एवमुक्तस्तया देव्या मालत्या पुष्पजातया ॥ हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ପୁଷ୍ପଜାତା ଦେବୀ ମାଳତୀ ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ସେ ‘ହା, କେତେ କଷ୍ଟ!’ ବୋଲି କହି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 42

ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः ॥ आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः ॥

ସେମାନଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ ସେ ଧୀମାନ୍ ପୁରୁଷ ଜଳଛିଟା ପାଇ ଚେତନା ଫେରାଇଲା। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆପଣ ନିଜ ପରିଚୟ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?”

Verse 43

गोकर्ण उवाच ॥ वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम् ॥ मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम् ॥

ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ—“ମୋର ମାତାପିତା ବୃଦ୍ଧ; ମୋର ଚାରିଜଣ ସୁଶୀଳା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି। ମଥୁରାରେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଦେବଗୃହ (ମନ୍ଦିର) ମୋର ହିଁ।”

Verse 44

यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ ॥ इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये ॥

“ମୁଁ ଯଦି ସେଠାକୁ ପିତୃରାଜଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଏ, ତେବେ ଆପଣମାନେ ଏହି ଆପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବି।”

Verse 45

ज्येष्ठा प्रोवाच नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ ॥ अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम् ॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କହିଲେ—“ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନେଇଯିବି। ଆଜିହିଁ ଦିବ୍ୟ ମଥୁରା ନଗରୀକୁ ଦେଖିବା—ଚଳ, ସେଠାକୁ ଯାଉ।”

Verse 46

गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम् ॥ आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः ॥

“ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପହାର ନିଅ; ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅନର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅ।” ପରେ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନାର୍ଥେ ଆରୋହଣ କରି “ତଥାସ୍ତୁ” କହି, ହରିଙ୍କୁ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି (ଚାଲିଗଲା)।

Verse 47

उत्पपात ततः स्थानाद्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ राज्ञे निवेदयामास रत्नानि सुबहूनि च ॥

ତାପରେ ସେ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ତ୍ୱରାରେ ଉଠି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ବହୁ ରତ୍ନ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 48

राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सोऽब्रवीदिदम् ॥ स्वागतम् ते महाभाग सम्मान्य परिपूज्य च ॥

ରାଜା କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ”; ଏବଂ ସମ୍ମାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ।

Verse 49

अर्द्धासने कृतः प्रीत्या रत्नदो धनदो यथा ॥ अस्मात्स्थानादिदानीञ्च अपसर्प्य क्षणान्तरे ॥

ତାକୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଅର୍ଦ୍ଧାସନରେ ବସାଗଲା, ଯେପରି ରତ୍ନଦାତା କିମ୍ବା ଧନଦାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ। ପରେ ସେ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସରିଗଲା…

Verse 50

आश्चर्यं दर्शयिष्यामि कथयिष्यामि चापि भोः ॥ स तथेत्य प्रतिश्रुत्य सेनापतिमुवाच ह ॥

ସେ କହିଲା— “ହେ ମହୋଦୟ, ମୁଁ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇବି ଏବଂ ତାହା କହିବି ମଧ୍ୟ।” ସେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି ପରେ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 51

मुहूर्तार्द्धाद्यथा याति सैन्यं तच्च तथा कुरु ॥ क्षिप्रं तत्प्रतिपद्यस्व न कालोऽत्यभ्यगाद्यथा

“ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସେନା ଯେପରି ଯାତ୍ରା କରେ, ସେପରି ହିଁ କର। ଶୀଘ୍ର ତାହା ପାଳନ କର, ଯେପରି ସମୟ ଯଥାକାଳ ଅତିକ୍ରମ ନ କରେ।”

Verse 52

कृतं तेन तथा सर्वं यथा राज्ञा हि भाषितम् ॥ ता देव्यः दिव्यरूपाश्च विमानकृतरूपकाः

ରାଜା ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା। ତାପରେ ସେଇ ଦେବୀମାନେ ଦିବ୍ୟରୂପଧାରିଣୀ, ବିମାନ-ନିର୍ମିତ ରୂପସଦୃଶ ଆକୃତି ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 53

साधु साध्विति गोकरणं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ वरं दत्त्वा यथाकामं स्वस्तीत्युक्त्वा दिवं ययुः

“ସାଧୁ, ସାଧୁ” ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବର ଦେଇ “ସ୍ୱସ୍ତି” ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କରି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 54

गोकरणस्तु तदाचक्षे तत्सर्वं नृपतेः सुखी ॥ सर्वं तच्चात्मचरितं पूर्तधर्मस्य यत्फलम्

ତେବେ ସୁଖୀ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେ ସମସ୍ତ କଥା ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ସେ ସବୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଚରିତବୃତ୍ତାନ୍ତ—ପୂର୍ତ୍ତଧର୍ମ (ଲୋକହିତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ)ର ଫଳ।

Verse 55

आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम् ॥ श्रुत्वा सर्वं चकारासौ सार्वभौमो महीपतिः

ଆରାମ (ଉଦ୍ୟାନ) ସ୍ଥାପନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ପରମ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ମହାଫଳ ଶୁଣି ସେ ସାର୍ବଭୌମ ରାଜା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 56

निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च ॥ पृच्छत्याग्रहरूपेण निश्चयं विन्दते यथा

ପୁନଃ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇବାକୁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମିଳିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 57

पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति ॥ पिधायाञ्जलिना वक्त्रमश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा

“ପିଞ୍ଜରାରେ ବନ୍ଦ ସିଂହ ପରି—ଆମକୁ କିଏ ରକ୍ଷା କରିବ?” ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଅଞ୍ଜଳିରେ ମୁହଁ ଢାକିଲେ; ଅଶ୍ରୁରେ ବକ୍ଷ ଭିଜିଗଲା।

Verse 58

राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च ॥ पीडिता भृशमुद्विग्नास्तेनेदानीं सकल्मषाः

ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିଲେ; କାଟିବା ଓ ଉଖାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ, ଏବେ ସେହି କାରଣରୁ ସେମାନେ କଲ୍ମଷଭାରିତ।

Verse 59

यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् ॥ तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति

ଯେପରି ସୁପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମବଦ୍ଧ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସେପରି ଏଠାରେ ଫଳ-ପୁଷ୍ପଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।

Verse 60

विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः ॥ दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च

ବିମାନ ସଦୃଶ ଆକାରର ଯାନରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆରୋହଣ କଲେ; ସେଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନ, ଭୂଷଣ ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 61

राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च ॥ वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु

ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ଓ ପୁରାତନ ସମ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ; ତଥା ବସ୍ତ୍ର, ଗଜ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବହୁ ଧନ ଦେଲେ।