Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
ପୃଥିବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବରାହ କହନ୍ତି—“ବିଶ୍ରାନ୍ତି” ନାମକ ତୀର୍ଥନାମ ପ୍ରଥମେ ରାକ୍ଷସ ମୁଖରୁ କାହିଁକି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା। ଉଜ୍ଜୟିନୀର ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନାଚାରୀ ହୋଇ ପୂଜା, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ, ଦେବ‑ମନୁଷ୍ୟ‑ପିତୃସମ୍ମାନ ତ୍ୟାଗ କରି ପାପସଙ୍ଗ ଓ ଚୋରି କରେ। ରାଜରକ୍ଷୀ ଧରିବାବେଳେ ପଳାଇ ଅନ୍ଧ କୂଆରେ ପଡ଼ି ମରି ରାକ୍ଷସ ହୁଏ। ପରେ ଗୋଟିଏ କାରଭାନ ଆସେ; ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାକ୍ଷସନାଶକ ମନ୍ତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସ ଖାଦ୍ୟ ମାଗି ନିଜ ପତନର କାରଣ ଅନାଚାର ବୋଲି କହି, ମଥୁରାର ବିଶ୍ରାନ୍ତି ତୀର୍ଥରେ ଏକଥର ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ଦାନ ଚାହେ—ଏହି ନାମ ସେ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିରରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଜାଣିଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବାଚିକ ଦାନରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— ହେ ଦେବି, ଶୁଣ: ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ସଂଜ୍ଞା ପୁରାତନକାଳରେ କିପରି କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା; ତାହା ପୂର୍ବେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲା।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
ପୃଥିବୀ କହିଲେ— ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ସେହି ସଂଜ୍ଞା ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ବୋଲି କାହିଁକି ନାମିତ? ଏବଂ ସେହି ବିପ୍ର କାହିଁକି ପଚାରିଲେ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦାଚାରବିହୀନ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁନଥିଲେ, ନ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ।
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ନାନ କରୁନଥିଲେ। ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରହିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ଶୟନ ସମୟରେ ସେ ନିତ୍ୟ ମୂଢତାରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରୁନଥିଲେ।
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
ସେ ନିତ୍ୟ ପାପାଚାରରେ ରତ, ପାପସଙ୍ଗରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ମତି ଥିଲେ। ‘ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ’କୁ ଆଶ୍ରୟ (ବାହାନା) କରି ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ସଦା ଏମିତି ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁଦିଗରୁ ଗୋମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ (ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ) ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
ତାପରେ ସେ ନରାଧମ ପାପୀମାନଙ୍କ ସହ ଚୋରି କରୁଥିବାବେଳେ, ରାତିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲା; ଏବଂ ରାଜରକ୍ଷୀମାନେ ତାକୁ ଧରିଲେ।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
ସେ ଅନ୍ଧକୂପରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ରହିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟବଶତଃ ଏକ ବଡ଼ ସାର୍ଥ (କାରଭାନ) ସେଠାକୁ ଆସିଲା।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଭୂମିରେ ରକ୍ଷାକ୍ରିୟା କରି; ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ସାର୍ଥକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
ସେଠାକୁ ଆସି ସେ ରାକ୍ଷସ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା— ରାକ୍ଷସ ଉବାଚ: ହେ ବିପ୍ର! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ମୁଁ ତାହା ତୁମକୁ ଦେବି।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
ବହୁକାଳ ପରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଜନ ପାଇଲ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଠ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶୟନ କର।
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ତୃପ୍ତି ହେବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ସାର୍ଥକୁ ଭକ୍ଷିବି। ରାକ୍ଷସର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର କହିଲେ।
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏକା ଏହି ସାର୍ଥ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିଛି; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯାଅ—ମୋତେ ତୁମ ପ୍ରାପ୍ୟ ଭାବ; ସାର୍ଥ ମୋର ପରିଗ୍ରହ ଅଟେ।
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
ମୋର ମନ୍ତ୍ରବଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ (କିମ୍ବା ଜିତିବାକୁ) ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହ। ରାକ୍ଷସ କହିଲା: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ଭକ୍ଷ୍ୟ ହତ ହେଲେ ଦୋଷ ତୁମର ହେବ।
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟା କର; ମୋତେ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଉ। ତାପରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ଦାରୁଣ ରାକ୍ଷସକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
କେଉଁ କର୍ମଦୋଷରେ ତୁମେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ? ତାପରେ ସେ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲା।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
ତାହାର ଦୁଃଖରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ମିତ୍ରଭାବରେ ଅଛ; ମୁଁ ସାହାଯ୍ୟ ଦେବି। କହ, କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“ମୋର ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଉପକାରରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି?” ରାକ୍ଷସ କହିଲା—“ହେ ବିପ୍ର, ଯଦି ଦେବ, ତେବେ ଯାହା ମୋ ମନରେ ଅଛି ସେହିଟି ଦିଅ।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“ମଥୁରାରେ ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ତୁମେ କରିଥିବା ସ୍ନାନର ଫଳ ମୋତେ ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
ସେଇ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ, ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ତୁମେ କିପରି ଜାଣୁଛ?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“ସେ ନାମ କିପରି ହେଲା? ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ କହ।” ରାକ୍ଷସ କହିଲା—“ଉଜ୍ଜୟିନୀ ନାମରେ ଏକ ପୁରୀ ଅଛି; ସେଠାରେ ମୋର ବାସ ସଦା ଥିଲା।”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିରକୁ ଗଲି। ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ବେଦପାରଙ୍ଗତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର।
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
ସେ ଦିନେ ଦିନେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣାଉଥିଲେ। ତାହା କେବଳ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତି ସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
ହେ ଅନଘ, ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ଏହି ସଂଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲି। କାରଣ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ, ମହାବାହୁ ବାସୁଦେବ ଜନାର୍ଦନ ତାହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
ସେ ତାହାଁରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ରାକ୍ଷସର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
ପଳାଇବା ସମୟରେ ସେ ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧ କୂପରେ ପଡ଼ିଗଲା। ସେଠାରେ ପତିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
ଅନାଚାର ଆଦି କାରଣରୁ ସେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘଟିଥିବା ପରି କ୍ରମେ ନିଜ କଥା କହିଲା।
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“ହେ ରାକ୍ଷସ, ଏକ ସ୍ନାନର ଫଳ ତୋତେ ଦିଆଗଲା।” ବିପ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥାମାତ୍ରେ ସେ ମୋକ୍ଷଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
Inside Adhyaya 167
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha why the sacred designation “Viśrānti” was first uttered by a rākṣasa and how such a naming became authoritative as tīrtha-māhātmya.
- Central event
Varāha narrates an etiological account: a brāhmaṇa in Ujjayinī lives in anācāra—neglecting sandhyā, worship, tīrtha-bathing, and duties to devas/atithis/pitṛs—falls into theft and bad company, is pursued by royal guards, dies fleeing into a dark well, and is reborn as a rākṣasa. Later, a merchant caravan is protected by a brāhmaṇa using a rakṣoghna-mantra; the rākṣasa approaches, bargains for food, confesses his karmic cause (anācāra), and requests the merit of a single bath at Mathurā’s Viśrānti tīrtha, whose name he learned by hearing its praise at a Viṣṇu temple.
- Climax resolution
The protecting brāhmaṇa verbally donates (puṇya-dāna) the snāna-phala of one Viśrānti bath to the rākṣasa; the rākṣasa is immediately released from the rākṣasa-state and attains liberation, validating both the tīrtha’s potency and the efficacy of merit-transfer grounded in compassion and right speech.
Geographical context
Ujjayinī (Ujjain); Mathurā; Viṣṇu-mandira (temple setting, unspecified within Ujjayinī); an “andhakūpa” (dark well) as the death-site motif within the Ujjayinī episode.
Tirtha focus
- Primary TirthaViśrānti Tīrtha (Mathurā)
- Associated RegionMathurā (Brajamaṇḍala)
- Pilgrimage MeritA single bath (eka-snānaphala) at Viśrānti is portrayed as exceptionally potent—capable of being gifted by speech to another being and effecting release from a degraded non-human birth; the tīrtha’s sanctity is tied to Vāsudeva/Janārdana’s “resting” (viśrāma) there, grounding the name “Viśrānti.”
Ritual instructions
- Primary RitualViśrānti-tīrtha snāna (sacred bath) with puṇya-dāna (verbal gifting of the bath’s merit)
- BenefitPurification and accrual of puṇya through tīrtha-snāna; the merit can be compassionately transferred to relieve another’s suffering; the narrative’s apex benefit is liberation from a rākṣasa-state, illustrating the combined force of tīrtha-māhātmya, right intention, and puṇya-dāna.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological and corrective: a moral warning against anācāra paired with a compassionate demonstration of repair through tīrtha devotion and merit-gifting.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with strong Bhayānaka and Karuṇā movements)
- Emotional ProgressionMoral unease at anācāra → fear and darkness in the flight/death-and-rebirth sequence → tension during the caravan encounter → compassion and ethical clarity in confession and alms → serenity and uplift in the liberation through puṇya-dāna and tīrtha-glory.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHigh: Mathurā is a major pilgrimage city with established access; Viśrānti/Viśrānti-ghāṭ traditions are locally identifiable, though exact textual coordinates may vary by local mapping of ghāṭs and kundas.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for Braj/Mathurā travel and river/ghāṭ visits)
- Modern Location NameMathura, Uttar Pradesh (Viśrānti Ghāṭ/Viśrānti area traditions)
- Related FestivalKārttika month observances in Braj; Janmāṣṭamī season in Mathurā (city-wide Viṣṇu/Kṛṣṇa focus aligns with the chapter’s Janārdana-centered tīrtha framing).
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.
Ask anything about Adhyaya 167 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
