Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— ହେ ଦେବି, ଶୁଣ: ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ସଂଜ୍ଞା ପୁରାତନକାଳରେ କିପରି କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା; ତାହା ପୂର୍ବେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲା।

Verse 2

पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥

ପୃଥିବୀ କହିଲେ— ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ସେହି ସଂଜ୍ଞା ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ବୋଲି କାହିଁକି ନାମିତ? ଏବଂ ସେହି ବିପ୍ର କାହିଁକି ପଚାରିଲେ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦାଚାରବିହୀନ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁନଥିଲେ, ନ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ।

Verse 4

पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥

ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ନାନ କରୁନଥିଲେ। ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରହିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 5

सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥

ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ଶୟନ ସମୟରେ ସେ ନିତ୍ୟ ମୂଢତାରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରୁନଥିଲେ।

Verse 6

पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥

ସେ ନିତ୍ୟ ପାପାଚାରରେ ରତ, ପାପସଙ୍ଗରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ମତି ଥିଲେ। ‘ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ’କୁ ଆଶ୍ରୟ (ବାହାନା) କରି ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ସଦା ଏମିତି ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

Verse 7

गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥

ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁଦିଗରୁ ଗୋମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ (ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ) ହୁଅନ୍ତି।

Verse 8

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥

ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 9

ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥

ତାପରେ ସେ ନରାଧମ ପାପୀମାନଙ୍କ ସହ ଚୋରି କରୁଥିବାବେଳେ, ରାତିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲା; ଏବଂ ରାଜରକ୍ଷୀମାନେ ତାକୁ ଧରିଲେ।

Verse 10

अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥

ସେ ଅନ୍ଧକୂପରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ରହିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟବଶତଃ ଏକ ବଡ଼ ସାର୍ଥ (କାରଭାନ) ସେଠାକୁ ଆସିଲା।

Verse 11

तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଭୂମିରେ ରକ୍ଷାକ୍ରିୟା କରି; ରକ୍ଷୋଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ସାର୍ଥକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 12

तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥

ସେଠାକୁ ଆସି ସେ ରାକ୍ଷସ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା— ରାକ୍ଷସ ଉବାଚ: ହେ ବିପ୍ର! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ମୁଁ ତାହା ତୁମକୁ ଦେବି।

Verse 13

बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥

ବହୁକାଳ ପରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଜନ ପାଇଲ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଠ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶୟନ କର।

Verse 14

येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ତୃପ୍ତି ହେବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ସାର୍ଥକୁ ଭକ୍ଷିବି। ରାକ୍ଷସର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର କହିଲେ।

Verse 15

एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏକା ଏହି ସାର୍ଥ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିଛି; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯାଅ—ମୋତେ ତୁମ ପ୍ରାପ୍ୟ ଭାବ; ସାର୍ଥ ମୋର ପରିଗ୍ରହ ଅଟେ।

Verse 16

निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥

ମୋର ମନ୍ତ୍ରବଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ (କିମ୍ବା ଜିତିବାକୁ) ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହ। ରାକ୍ଷସ କହିଲା: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ଭକ୍ଷ୍ୟ ହତ ହେଲେ ଦୋଷ ତୁମର ହେବ।

Verse 17

दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟା କର; ମୋତେ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଉ। ତାପରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ଦାରୁଣ ରାକ୍ଷସକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 18

केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥

କେଉଁ କର୍ମଦୋଷରେ ତୁମେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ? ତାପରେ ସେ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲା।

Verse 19

तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥

ତାହାର ଦୁଃଖରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ମିତ୍ରଭାବରେ ଅଛ; ମୁଁ ସାହାଯ୍ୟ ଦେବି। କହ, କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?”

Verse 20

आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥

“ମୋର ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଉପକାରରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି?” ରାକ୍ଷସ କହିଲା—“ହେ ବିପ୍ର, ଯଦି ଦେବ, ତେବେ ଯାହା ମୋ ମନରେ ଅଛି ସେହିଟି ଦିଅ।”

Verse 21

मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥

“ମଥୁରାରେ ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ତୁମେ କରିଥିବା ସ୍ନାନର ଫଳ ମୋତେ ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି।”

Verse 22

तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥

ସେଇ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ, ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ତୁମେ କିପରି ଜାଣୁଛ?”

Verse 23

कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥

“ସେ ନାମ କିପରି ହେଲା? ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ କହ।” ରାକ୍ଷସ କହିଲା—“ଉଜ୍ଜୟିନୀ ନାମରେ ଏକ ପୁରୀ ଅଛି; ସେଠାରେ ମୋର ବାସ ସଦା ଥିଲା।”

Verse 24

कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥

ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିରକୁ ଗଲି। ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ବେଦପାରଙ୍ଗତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର।

Verse 25

विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥

ସେ ଦିନେ ଦିନେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣାଉଥିଲେ। ତାହା କେବଳ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତି ସ୍ଥିର ହେଲା।

Verse 26

सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥

ହେ ଅନଘ, ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ଏହି ସଂଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲି। କାରଣ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ, ମହାବାହୁ ବାସୁଦେବ ଜନାର୍ଦନ ତାହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 27

विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

ସେ ତାହାଁରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ରାକ୍ଷସର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 28

पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥

ପଳାଇବା ସମୟରେ ସେ ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧ କୂପରେ ପଡ଼ିଗଲା। ସେଠାରେ ପତିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 29

अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥

ଅନାଚାର ଆଦି କାରଣରୁ ସେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘଟିଥିବା ପରି କ୍ରମେ ନିଜ କଥା କହିଲା।

Verse 30

एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥

“ହେ ରାକ୍ଷସ, ଏକ ସ୍ନାନର ଫଳ ତୋତେ ଦିଆଗଲା।” ବିପ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥାମାତ୍ରେ ସେ ମୋକ୍ଷଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।