Adhyaya 163: The Greatness of Kapila-Varāha: The Efficacy of Vaikuṇṭha Tīrtha and the Installation History of the Varāha Image

Verse 1

अथ कपिलवराहमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥

ଏବେ ‘କପିଲ–ବରାହ ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— “ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୟ ଏକ କଥା କହିବି; ଶୁଣ— ବୈକୁଣ୍ଠତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଯେ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅଛି।”

Verse 2

मिथिलायां पुरी रम्या जनकेन च पालिता ॥ मिथिलावासिनो लोकास्तीर्थयात्रां समागताः ॥

ମିଥିଲାରେ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ଥିଲା। ମିଥିଲାବାସୀ ଲୋକେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 3

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चापि वसुन्धरे ॥ स्नात्वा सौकरवे तीर्थे आयाता मधुरां पुरीम् ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ— ସୌକରବ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ମଧୁରା ପୁରୀକୁ ଆସିଲେ।

Verse 4

तेषां च भक्तिरुत्पन्ना मथुरां प्रति सुन्दरी ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य सर्वे ते मनुजाः स्थिताः ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ମଥୁରା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବୈକୁଣ୍ଠତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 5

तेषां तु ब्राह्मणः कश्चिद्ब्रह्महत्यासु चिह्नितः ॥ रुधिरस्य हि धारा च स्रवन्ती तस्य हस्ततः ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ହାତରୁ ରକ୍ତଧାରା ନିଶ୍ଚୟ ଝରୁଥିଲା।

Verse 6

प्रत्यक्षा दृश्यते सर्वैर्ब्रह्महत्यास्वरूपिणी ॥ सर्वतीर्थप्लुतस्यापि ब्राह्मणस्य हि सा तदा ॥

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସର୍ବତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ତାହା ଥିଲା।

Verse 7

न गता पूर्वमेवासीद्वैकुण्ठे स्नानमाचरत् ॥ न सा वै दृश्यते धारा ततस्ते विस्मयंगताः ॥

ପୂର୍ବରୁ ସେ ଦୂର ହୋଇନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତ ରକ୍ତଧାରା ଆଉ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 8

किमेतत्किमिति प्राहुर्धारा प्रति वसुन्धरे ॥ देवो ब्राह्मणरूपेण लोकान्सर्वान् हि पृच्छति ॥

‘ଏହା କ’ଣ, କାହିଁକି ଏମିତି?’—ହେ ବସୁନ୍ଧରା—ଧାରା ବିଷୟରେ ସେମାନେ କହିଲେ। କାରଣ ଦେବତା ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି।

Verse 9

केन कारणदोषेण धारा त्यक्त्वा गता द्विजम् ॥ तत्सर्वं कथयामासुर्ब्राह्मणस्य विचेष्टितम् ॥

‘କେଉଁ କାରଣଦୋଷରୁ ଧାରା ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା?’—ଏପରି ପଚାରାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ସବିସ୍ତାରେ କହିଲେ।

Verse 10

इत्युक्तस्तैर्देवदेवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ एष प्रभावस्तीर्थस्य वैकुण्ठस्य वसुन्धरे ॥

ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ସହିତ ଦେବଦେବ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ବୈକୁଣ୍ଠ-ତୀର୍ଥର ଏହିପରି ପ୍ରଭାବ।

Verse 11

वैकुण्ठतीर्थे यः स्नाति मुच्यते सर्वपातकैः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

ଯେ ବୈକୁଣ୍ଠ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସର୍ବପାପବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 12

सूत उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि असिकुण्डेऽतिपुण्यदे ॥ नाम्ना गन्धर्वकुण्डं तु तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଅତିପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଅସିକୁଣ୍ଡ! ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା କହିବି। ‘ଗନ୍ଧର୍ବକୁଣ୍ଡ’ ନାମକ ଏହା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ।

Verse 13

तत्र स्नातो नरो देवि गन्धर्वैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

ହେ ଦେବୀ! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଯେ ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 14

विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम् ॥ इदं पद्मं महाभागे सर्वेषां मुक्तिदायि च

ବିଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ମଥୁରା-ମଣ୍ଡଳ ମୋର ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡଳ। ହେ ମହାଭାଗେ! ଏହି ‘ପଦ୍ମ’ (କ୍ଷେତ୍ର-ବିନ୍ୟାସ) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

Verse 15

कर्णिकायां स्थितो देवि केशवः क्लेशनाशनः ॥ कर्णिकायां मृताः ये तु तेऽमराः मुक्तिभागिनः

ହେ ଦେବୀ, ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ କ୍ଲେଶନାଶକ କେଶବ ବିରାଜିତ। ସେହି କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୋଇ ମୁକ୍ତିର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 16

तत्र मध्ये मृताः ये तु तेषां मुक्तिर्वसुन्धरे ॥ पश्चिमेन हरिं देवं गोवर्धननिवासिनम्

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପଶ୍ଚିମେ ଗୋବର୍ଧନନିବାସୀ ଦେବ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ।

Verse 17

दृष्ट्वा तं देवदेवेशं किं मनः परितप्यते ॥ उत्तरेण तु गोविन्दं दृष्ट्वा देवं परं शुभम्

ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ଦେଖିଲାପରେ ମନ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବ? ଏବଂ ଉତ୍ତରେ ପରମ ଶୁଭ ଦେବ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ।

Verse 18

नासौ पतति संसारे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ विश्रान्तिसंज्ञके देवं पूर्वपत्रे व्यवस्थितम्

ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରେ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ପୂର୍ବ ପତ୍ରରେ ଦେବ ବିରାଜିତ।

Verse 19

महाकायां सुरूपां च केशवाकारसन्निभाम् ॥ तां दृष्ट्वा मनुजो देवि ब्रह्मणा सह मोदते

ସେ/ତାହା ମହାକାୟ ଓ ସୁରୂପ, କେଶବଙ୍କ ଆକାର ସଦୃଶ। ହେ ଦେବୀ, ତାହାକୁ ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।

Verse 20

कृते युगे तु राजासीन्मान्धाता नाम नामतः ॥ तेनाहं तोषितो देवि भक्तियुक्तेन चेतसा

କୃତଯୁଗରେ ମାନ୍ଧାତା ନାମରେ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ। ହେ ଦେବୀ, ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।

Verse 21

तस्य तुष्टेन हि मया प्रतिमेयं समर्पिता ॥ तेनैयं पूजिता नित्यमात्ममुक्तिमभीप्सता

ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ଏହି ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରତିମା ଅର୍ପଣ କଲି। ନିଜ ମୁକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କଲେ।

Verse 22

यदा तु मथुरां प्राप्य लवणोऽयं निपातितः ॥ तदैव प्रतिमा दिव्या मथुरायां व्यवस्थिताः

ମଥୁରାକୁ ପହଞ୍ଚି ଏହି ଲବଣ ନିହତ ହେଲା ଯେତେବେଳେ, ସେଇ କ୍ଷଣରେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିମା ମଥୁରାରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

Verse 23

पुण्येयं प्रतिमा दिव्या तैजसी दिव्यरूपिणी ॥ कपिलो नाम विप्रर्षिर्मम भक्तिपरायणः

ଏହି ପ୍ରତିମା ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ—ଦିବ୍ୟ, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଦିବ୍ୟରୂପିଣୀ। କପିଲ ନାମକ ଜଣେ ବିପ୍ରର୍ଷି ମୋର ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ।

Verse 24

मनसा निर्मिता तेन वाराही प्रतिमा शुभा ॥ कपिलो ध्यायते नित्यं अर्चति स्म दिने दिने ॥

ତାହା ଦ୍ୱାରା ମନସା ଶୁଭ ୱାରାହୀ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମିତ ହେଲା। କପିଲ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିନେ ଦିନେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି।

Verse 25

इन्द्रेणाराधितो देवि कपिलो मुनिसत्तमः ॥ तस्य प्रीतो ददौ देवं वराहं दिव्यरूपिणम् ॥

ହେ ଦେବୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କପିଳ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟରୂପଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ବରାହଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 26

देवे लब्धे वरारोहॆ शक्रो हर्षसमन्वितः ॥ ध्यायति स्म सदा देवं पूजां कृत्वा हि भक्तितः ॥

ହେ ବରାରୋହେ, ଦେବଙ୍କୁ ପାଇ ଶକ୍ର ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ସଦା ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 27

इन्द्रेण तु तदा प्राप्तं दिव्यं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ततः कालेन महता रावणो नाम राक्षसः ॥

ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ‘ରାବଣ’ ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 28

रावणेन जिता देवाः शक्रश्चैव महाबलः ॥ बद्ध्वा चेन्द्रं महाबाहुं शक्रस्य भवनं गतः ॥

ରାବଣ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲା, ମହାବଳୀ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ସେହି ମହାବାହୁ ଶକ୍ରଙ୍କ ଭବନକୁ ଗଲା।

Verse 29

प्रविश्य रावणस्तत्र गृहे रत्नविभूषिते ॥ दृष्ट्वा कपिलवाराहं शिरसा धरणीं गतः ॥

ସେଠାରେ ରତ୍ନବିଭୂଷିତ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରାବଣ କପିଳ-ବରାହଙ୍କୁ ଦେଖି, ମସ୍ତକ ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 30

तेन सम्मोहितो देवि रावणो नाम राक्षसः ॥ त्रातुमर्हसि मे देव धरणीधर माधव ॥

ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ମୋହିତ ହେଲା। ‘ହେ ଦେବ, ଧରଣୀଧର ମାଧବ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଲା।

Verse 31

दामोदर हृषीकेश हिरण्याक्षविदारण ॥ वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥

ହେ ଦାମୋଦର, ହୃଷୀକେଶ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ-ବିଦାରକ; ହେ ବେଦଗର୍ଭ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବାସୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 32

निरीक्षितुं न शक्नोमि प्रष्टुं चैव गुणव्रत ॥ देवदेव नमस्तुभ्यं भक्तानामभयप्रद ॥

ହେ ଗୁଣବ୍ରତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଥିବା ଆପଣ।

Verse 33

मम त्वं भक्तिनम्रस्य प्रसादं कुरु सर्वदा ॥ इति स्तुतो रावणेन देवदेवो जगत्पतिः ॥

ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ମୋ ପ୍ରତି ଆପଣ ସଦା ପ୍ରସାଦ କରନ୍ତୁ। ଏଭଳି ରାବଣ ଦେବଦେବ ଓ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 34

सौम्यरूपोऽभवद्देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ सन्निधानमनुप्राप्य पुष्पकारोहणोत्सुकः

ଲୋକନାଥ ଜନାର୍ଦନ ଦେବ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ସନ୍ନିଧାନକୁ ଆସି ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।

Verse 35

कूर्मरूप नमस्तेऽस्तु नारायण नमोऽस्तु ते ॥ मस्त्यरूपधरं देवं मधुकैटभनाशिनम्

କୂର୍ମରୂପେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ନାରାୟଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମୋ। ମତ୍ସ୍ୟରୂପଧାରୀ, ମଧୁ-କୈଟଭନାଶକ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 36

तदुद्धर्त्तुं न शक्नोति रावणो विस्मयङ्गतः ॥ शङ्करेण पुरा सार्द्धं कैलासस्तु मयोद्धृतः

ବିସ୍ମୟରେ ଆବୃତ ରାବଣ ତାହାକୁ ଉଠାଇ ପାରୁନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କୈଲାସ ପର୍ବତ ଉଠାଇଥିଲି।

Verse 37

अहं त्वां नेतुमिच्छामि पुरीं लङ्कामनुत्तमाम्

ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁତ୍ତମ ଲଙ୍କାପୁରୀକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 38

श्रीवराह उवाच ॥ अवैष्णवोऽसि रक्षस्त्वं कुतो भक्तिस्तवेदृशी ॥ कपिलस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—“ତୁମେ ଅବୈଷ୍ଣବ ରାକ୍ଷସ; ତୁମର ଏପରି ଭକ୍ତି କେମିତି?” କପିଲଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାବଣ ଉତ୍ତର କହିଲା।

Verse 39

त्वद्दर्शनात्समुत्पन्ना भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ महात्मस्त्वां नयिष्यामि देवदेव नमोऽस्तु ते

ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ମୋ ମନରେ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମିଛି। ହେ ମହାତ୍ମା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇଯିବି; ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 40

भक्तिमुद्वहतस्तस्य लघु वेषोऽभवत्तदा ॥ पुष्पके तु समारोप्य देवं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ସେ ଭକ୍ତି ବହନ କରୁଥିବାବେଳେ ତାହାବେଳେ ତାଙ୍କର ଏକ ହଳୁକା, ସରଳ ବେଷ ହେଲା। ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଦେବଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରାଇ ସେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 41

आनयामास लङ्कायां स्थापयित्वा स्वके गृहे ॥ तदा स्थितोऽहं लङ्कायां रावणेन प्रपूजितः

ସେ ମୋତେ ଲଙ୍କାକୁ ଆଣି ନିଜ ଘରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାପରେ ମୁଁ ଲଙ୍କାରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହୋଇ ରହିଲି।

Verse 42

अयोध्याधिपती रामो हन्तुं राक्षसपुङ्गवम् ॥ गतोऽसौ विक्रमेणैव हत्त्वा राक्षसपुङ्गवम्

ଅଯୋଧ୍ୟାଧିପତି ରାମ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବକୁ ବଧ କରିବାକୁ କେବଳ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଯାତ୍ରା କଲେ; ଏବଂ ଯାଇ ସେହି ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ବଧ କଲେ।

Verse 43

विभीषणश्च लङ्काया आधिपत्येऽभिषेचितः ॥ विभीषणेन रामस्य सर्वस्वं च निवेदितम्

ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ଆଧିପତ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା। ବିଭୀଷଣ ନିଜ ସର୍ବସ୍ୱ ରାମଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 44

श्रीराम उवाच ॥ अनेन नास्ति मे कार्यं तव रक्षा विभीषण ॥ देवो मे दीयतां रक्षः शक्रलोकाद्य आगतः ॥

ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—“ଏହାରେ ମୋର କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ବିଭୀଷଣ, ତୁମର ରକ୍ଷା ତୁମ ପାଖରେ ରହୁ। ଶକ୍ରଲୋକରୁ ଆସିଥିବା ସେଇ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷକ ରାକ୍ଷସକୁ ମୋତେ ଦିଆଯାଉ।”

Verse 45

अह्न्यहनि पूजामि देवं वाराहरूपिणम् ॥ अयोध्यां चैव नेष्यामि त्वया दत्तं हि राक्षस ॥

ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ବରାହରୂପୀ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ। ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଦେଇଥିବା ବସ୍ତୁଟିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯିବି।

Verse 46

अयोध्यायां स्थापयित्वा पूजयामास तं तदा ॥ गतं वर्षसहस्रं तु दशोत्तरमतः परम् ॥

ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ତେବେ ସେଠାରେ ହିଁ ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଗଲା—ତାହାରୁ ଅଧିକ ଦଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ।

Verse 47

लवणस्य वधार्थं हि शत्रुघ्नं प्रेषयत्तदा ॥ कृतप्रणामः शत्रुघ्नो राघवाय महात्मने ॥

ଲବଣଙ୍କ ବଧ ନିମିତ୍ତେ ସେ ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମହାତ୍ମା ରାଘବ (ରାମ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 48

चतुरङ्गबलोपेतो जगाम मथुरां प्रति ॥ गत्वा तु राक्षसश्रेष्ठं लवणं रौद्ररूपिणम् ॥

ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସହିତ ସେ ମଥୁରା ପ୍ରତି ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।

Verse 49

घातयित्वा तु शत्रुघ्नः प्रविश्य मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणान्स्थापयित्वा तु मया तुल्यान्महौजसः ॥

ଲବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଥୁରା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରେ ସେଠାରେ ମୋ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଥିବା, ମହାଓଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 50

षड्विंशतिसहस्राणि वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ अनृचो माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥

ଛବିଶ ହଜାର ଲୋକ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ମଥୁରାରେ କେହି ଋକ୍‌ମନ୍ତ୍ରର ଅଧ୍ୟେତା ନୁହେଁ, ଆଉ କେହି ଚାରି ବେଦର ଜ୍ଞାତା ଥିଲେ।

Verse 51

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजितः ॥ लवणस्य यथावृत्तं कथितं ते वसुन्धरे ॥

ଏକ ଵିପ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଯେନେ କୋଟି ଲୋକ ଭୋଜିତ ହେଲେ ଭଳି ଫଳ ହୁଏ। ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଲବଣର ଯଥାବୃତ୍ତ ତୁମକୁ କହିଦିଆଗଲା।

Verse 52

राघवस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव वरार्हो यदि वाप्यहम् ॥

ରାଘବଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ— “ହେ ଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ବର ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ…”

Verse 53

दीयतां मम देवोऽयं यदि मे वरदो भवान् ॥ शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥

“ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ବର ଦେବେ, ତେବେ ଏହି ଦେବତାକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଘବ ଉତ୍ତର କହିଲେ।

Verse 54

धन्यास्ते मथुरा लोकाः पश्यन्ति कपिलं सदा ॥ दृष्टः स्पृष्टः तदा ध्यातः स्नापितश्च दिने दिने ॥

ମଥୁରାର ସେଇ ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯେମାନେ ସଦା କପିଳଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଧ୍ୟାନ କରି, ଦିନେ ଦିନେ ସ୍ନାନ କରାଇ (ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି)।

Verse 55

अनुलिप्तश्च शत्रुघ्न सर्वपापं व्यपोहति ॥ पूजितः स्नापितो देवो दृष्टो यैस्तु दिने दिने ॥

ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କରାଗଲେ ସେ ଦେବ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା, ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ରତା ପାଆନ୍ତି।

Verse 56

सर्वं हरति वै पापं मोक्षं चैव प्रयच्छति ॥ इत्युक्त्वा राघवस्तस्मै देवं प्रादाद्वसुन्धरे ॥

‘ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦିଏ।’ ଏପରି କହି, ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ରାଘବ ତାହାକୁ ସେଇ ଦେବତା ଦେଲେ।

Verse 57

देवमादाय शत्रुघ्नो जगाम मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणं स्थापयित्वा तु आगच्छन्मम सन्निधौ ॥

ଦେବତାକୁ ନେଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଥୁରା ନଗରୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁଣି ମୋ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିଲେ।

Verse 58

तत्र मध्ये तु संस्थाप्य पूजयामास राघवः ॥ अनेन क्रमयोगेन मथुरायां स्थितः प्रभुः ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ରାଘବ ପୂଜା କଲେ। ଏହି କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଭୁ ମଥୁରାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲେ।

Verse 59

गयायां पिण्डदानेन यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे ॥ तत्फलं समवाप्नोति श्वेतं दृष्ट्वा सदा नरः ॥

ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ପୁଷ୍କରରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ—ସେଇ ଫଳ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଶ୍ୱେତଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପାଏ।

Verse 60

विश्रान्तिसंज्ञके तद्वद्गोविन्दे च तथा हरौ ॥ केशवे दीर्घविष्णौ च तदेव फलमश्नुते ॥

ସେହିପରି ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ ସ୍ଥାନ/ରୂପରେ, ଏବଂ ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ହରିରେ—କେଶବ ଓ ଦୀର୍ଘ-ବିଷ୍ଣୁରେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ଏକେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।

Verse 61

उदये मामकं तेजः सदा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ मध्याह्ने मामकं तेजो दीर्घविष्णौ व्यवस्थितम् ॥ केशवे मामकं तेजो दिनभागे चतुर्थके ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ମୋର ତେଜ ସଦା ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ ନାମକ (ସ୍ଥାନ/ରୂପ)ରେ ଥାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମୋର ତେଜ ଦୀର୍ଘ-ବିଷ୍ଣୁରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। କେଶବରେ ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ମୋର ତେଜ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 62

एषा विद्या पुरा देवि नित्यकालं सुगो पिता ॥ भक्ताऽ त्वं मम शिष्या च कथिता ते वसुन्धरे ॥

ହେ ଦେବୀ! ଏହି ବିଦ୍ୟା ପୁରାତନ କାଳରୁ ଜଣା, ଏବଂ ସଦା ସତ୍ପିତା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଥିଲା। ତୁମେ ଭକ୍ତା ଓ ମୋର ଶିଷ୍ୟା ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ, ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଏହା ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।

Verse 63

लवणस्य वधं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ वरं वरय शत्रुघ्न यत्ते मनसि रोचते ॥

ଲବଣର ବଧ ଶୁଣି ରାଘବ କହିଲେ—“ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ! ତୋ ମନକୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହି ବର ଚାହ।”

Verse 64

वैकुण्ठे तु निमग्नोऽयं ब्रह्महत्यागता ततः ॥ विस्मयो नात्र कर्तव्यस्तीर्थस्येदं महत्फलम् ॥

ବୈକୁଣ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ନିମଗ୍ନ ହେବାମାତ୍ରେ ତାହାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ଦୂର ହେଲା। ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ଏହି ତୀର୍ଥର ମହାଫଳ।

Verse 65

यं दृष्ट्वा तु नरो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः ॥ दक्षिणेन तु मां विद्धि प्रतिमां दिव्यरूपिणीम् ॥

ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମୋର ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ପ୍ରତିମାକୁ ଜାଣ।

Verse 66

इन्द्रलोकं गतः सोऽथ स्वर्गं जेतुं महाबलः ॥ शक्रेण सह सङ्गम्य ततो युद्धं प्रवर्तितम् ॥

ତାପରେ ସେ ମହାବଳୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲା। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହ ମିଳି ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 67

देव त्वं स्वल्पकायोऽसि नाहमुद्धरणक्षमः ॥ प्रसीद देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते ॥

ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସ୍ୱଳ୍ପକାୟ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଠାଇବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ, ହେ ଦେବଦେବେଶ, ହେ ସୁରନାଥ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 68

ततः समर्पयामास कपिलं दिव्यरूपिणम् ॥ पुष्पके तु समारोप्य नीतवान्नगरीं प्रति ॥

ତାପରେ ସେ ଦିବ୍ୟରୂପୀ କପିଳଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲା। ପୁଷ୍ପକରେ ଚଢ଼ାଇ ତାଙ୍କୁ ନଗରୀ ପ୍ରତି ନେଇଗଲା।

Verse 69

नय शत्रुघ्न देवं त्वं दिव्यं वाराहरूपिणम् ॥ धन्याऽसौ मण्डली लोके धन्या सा मथुरा पुरी ॥

ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ବରାହରୂପୀ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ତୁମେ ନେଇଚାଲ। ଲୋକରେ ସେଇ ମଣ୍ଡଳୀ ଧନ୍ୟ, ଏବଂ ସେଇ ମଥୁରା ପୁରୀ ଧନ୍ୟ।