
Mandāravanamahimānirūpaṇam
Tīrtha-Māhātmya (Sacred Geography and Ritual Manual)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହଭଗବାନ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ‘ମନ୍ଦାର’ ନାମକ ପରମ ଗୁପ୍ତ ଧାମ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତପ୍ରିୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସମୀପରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୃଥିବୀ ପଚାରନ୍ତି: ସେଠାରେ କେଉଁ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଫଳରୂପେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକ ମିଳେ, ଏବଂ ସ୍ଥଳର ଗୁହ୍ୟ/ରହସ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ବରାହ ମନ୍ଦାରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ପିତ ହେଉଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ବୃକ୍ଷ, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଝରଣା/ଧାରା, କୁଣ୍ଡ ଓ ଗଭୀର ସରୋବର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଳତୀର୍ଥରେ ଏକଭକ୍ତ, ପଞ୍ଚଭକ୍ତ, ରାତ୍ରିବାସ ଆଦି ଅଳ୍ପ ତପର ବିଧାନ ଅଛି ଏବଂ ତାହାର ଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଶୁଚିତା, ସଂଯମ ଓ ଜଳ-ବନ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Verse 1
अथ मन्दारमहिमनिर्णूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि एकान्तं शृणु सुन्दरि ॥ स्थानं मे परमं गुह्यं मद्भक्तानां सुखावहम्
ଏବେ ମନ୍ଦାରର ମହିମା-ନିରୂପଣ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ପୁନଃ ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା କହିବି; ଏକାନ୍ତରେ ଶୁଣ। ମୋର ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଧାମ, ଯାହା ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
Verse 2
जाह्नव्या दक्षिणे कूले विन्ध्यपृष्ठसमाश्रितम् ॥ मन्दारेति च विख्यातं सर्वभागवतप्रियम्
ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ‘ମନ୍ଦାର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଭାଗବତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
Verse 3
तत्र त्रेतायुगॆ भूमे रामो नाम महाद्युतिः ॥ भविष्यति न सन्देहः स च मां स्थापयिष्यति
ହେ ଭୂମି! ସେଠାରେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ‘ରାମ’ ନାମକ ମହାତେଜସ୍ବୀ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏବଂ ସେ ସେଠାରେ ମୋତେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।
Verse 4
नारायणमुखाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम्
ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମକାମିନୀ ବସୁନ୍ଧରା (ପୃଥିବୀ) ଲୋକନାଥ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 5
धरण्युवाच ॥ देवदेव महादेव हरे नारायण प्रभो ॥ मन्दारेति त्वया प्रोक्तं देवधर्मार्थसंयुतम्
ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହାଦେବ! ହେ ହରି, ହେ ନାରାୟଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ‘ମନ୍ଦାର’କୁ ଦେବୀୟ, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଓ ଅର୍ଥସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 6
मन्दारे कानि कर्माणि कुर्वन्ति च ततो नराः ॥ कांश्च लोकान्प्रपद्यन्ते तत्र कर्मकृतो नराः
ମନ୍ଦାରରେ ଲୋକେ କେଉଁ କେଉଁ କର୍ମ କରନ୍ତି? ଏବଂ ସେଠାରେ ସେହି କର୍ମ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?
Verse 7
मन्दारे कानि गुह्यानि रहस्यं किञ्च तत्र वै ॥ वक्तुमर्हस्यशेषेण परं कौतूहलं मम ॥
ମନ୍ଦାରରେ କେଉଁ କେଉଁ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କେଉଁ ରହସ୍ୟ ଅଛି? ଦୟାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ; ମୋର କୌତୂହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम् ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ତାହା ଯତ୍ନରେ ଶୁଣ। ମନ୍ଦାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁହ୍ୟ ମହାକ୍ରିୟା ମୁଁ କହିବି।
Verse 9
क्रीडमानोऽस्महं तत्र मन्दारे पुष्पिते तदा ॥ मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि ॥
ମନ୍ଦାର ଫୁଲିଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ସେଠାରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲି। ମନୋହର ମନ୍ଦାର ପୁଷ୍ପ ନେଇ ମୋ ହୃଦୟ ଉପରେ ରଖିଲି।
Verse 10
विन्ध्ये च मत्प्रभावेण मन्दारश्च महाद्रुमः ॥ स्थितोऽहं तत्र सुभगे भक्तानुग्रहकाम्यया ॥
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୋ ପ୍ରଭାବରେ ସେଇ ମହା ମନ୍ଦାର ବୃକ୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ସୁଭଗେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ରହୁଛି।
Verse 11
दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं च शिलातलम् ॥ यत्र तिष्ठाम्यहं देवि मन्दारद्रुममाश्रितः ॥
ସେଠା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ମନୋହର ଶିଳାତଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ମନ୍ଦାର ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।
Verse 12
विस्मयं शृणु सुश्रोणि मन्दारेऽस्मिन्महाद्रुमे ॥ द्वादश्यां च चतुर्दश्यां स पुष्पति महाद्रुमः ॥
ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ଏକ ବିସ୍ମୟ ଶୁଣ—ଏହି ମହା ମନ୍ଦାର ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ପିତ ହୁଏ।
Verse 13
तत्र मध्याह्नवेलायां वीक्ष्यमाणो जनैस्ततः ॥ ततोऽन्यदिनमासाद्य दृश्यते न कदाचन ॥
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ଲୋକେ ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପରଦିନ ଆସିଲେ ତାହା ପୁଣି କେବେ ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 14
अथ प्राणान्प्रमुच्येत कुण्डे मन्दारसंस्थिते ॥ तपः कृत्वा वरारोहे मम लोकं स गच्छति ॥
ତାପରେ, ହେ ଶୁଭାଙ୍ଗୀ, ମନ୍ଦାରସ୍ଥ କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ତପ କଲେ, ସେ ମୋର ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 15
तस्य चोत्तरपार्श्वे च प्रापणं नाम वै गिरिः ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥
ତାହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ପ୍ରାପଣ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି; ଏଠାରେ ତିନୋଟି ଧାରା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପଡ଼େ।
Verse 16
स्नानकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ दक्षिणे पतते धारा स्रवते चोत्तरामुखम् ॥
ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋର ପରମ ତୀର୍ଥ ‘ସ୍ନାନକୁଣ୍ଡ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଧାରା ଦକ୍ଷିଣେ ପଡ଼ି ଉତ୍ତରମୁଖେ ବହେ।
Verse 17
तस्मिन् मन्दारकुण्डे तु एकभक्तोषितो नरः ॥ स्नानं करोति शुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ॥
ସେହି ମନ୍ଦାରକୁଣ୍ଡରେ ଏକଭକ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନର ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
तत्र स्नातो वरारोहे एकरात्रोषितो नरः ॥ मोदनं दक्षिणे शृङ्गे तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥
ହେ ବରାରୋହେ! ଯେ ପୁରୁଷ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏକ ରାତି ରହେ, ସେ ସେଇ ଶିଳାମୟ ଉଚ୍ଚ ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
Verse 19
तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गुह्यं वैकुण्ठकारणम् ॥ यत्र धारा पतत्येका हरिद्रावर्णसन्निभा ॥
ତାହାର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ବୈକୁଣ୍ଠ-କାରଣ’ ନାମକ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ହଳଦୀବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ଏକମାତ୍ର ଧାରା ପଡ଼େ।
Verse 20
यस्तत्र कुरुते स्नानम् एकरात्रोषितो नरः ॥ नाकपृष्ठं समासाद्य मोदते सह दैवतैः ॥
ଯେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏକ ରାତି ରହେ, ସେ ନାକପୃଷ୍ଠ (ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 21
तथात्र मुञ्चते प्राणान् कृतकृत्यः सुनिश्चितः ॥ तारयित्वा कुलं सर्वं मम लोकं प्रपद्यते ॥
ସେହିପରି, ଯେ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ—କୃତକୃତ୍ୟ ଓ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ହୋଇ—ସେ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ତାରି ମୋର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 22
तस्य दक्षिणपूर्वेण समस्रोतो वराङ्गने ॥ पतते विन्ध्यशृङ्गेषु अगाधश्च महाह्रदः ॥
ହେ ବରାଙ୍ଗନେ! ତାହାର ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସମପ୍ରବାହୀ ଧାରା ବିନ୍ଧ୍ୟ ଶିଖରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବତରେ; ସେଠାରେ ଏକ ମହାନ ଅଗାଧ ହ୍ରଦ ଅଛି।
Verse 23
तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे तु तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥
ସେଠାରେ ଏକଭକ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବ; ସେଇ ଶିଳାମୟ ଉଚ୍ଚ ମେରୁର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 24
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम चित्तव्यवस्थितः ॥ छित्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं स गच्छति ॥
ତାପରେ ଯେ ଏଠାରେ ମୋତେ ଚିତ୍ତରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମଗ୍ର ସଂସାରବନ୍ଧନ ଛେଦି ମୋର ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 25
मन्दारस्य तु पूर्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् ॥ यत्र धारा पतत्येका मुसलाकृतिका शुभा ॥
ମନ୍ଦାରର ପୂର୍ବଦିଗରେ କୋଟରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ମୁସଳାକାର ଏକମାତ୍ର ଶୁଭ ଧାରା ପଡ଼େ।
Verse 26
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे च मेरौ तस्मिन् शिलोच्चये ॥
ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଭକ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବ; ସେଇ ଶିଳାମୟ ଉଚ୍ଚ ମେରୁର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 27
अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ବ୍ରତକର୍ମ କରି ସେ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ମେରୁର ଶୃଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମୋର ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଏ।
Verse 28
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते दक्षिणे शृङ्गे महामेरौ शिलोच्चये ॥
ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଏକ ରାତି ରହି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ମହାମେରୁର ଉଚ୍ଚ ଶିଳାମୟ ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 29
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
ତାପରେ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ବ୍ରତ/କର୍ମ କରି ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ମେରୁଶୃଙ୍ଗକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୋର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 30
दक्षिणे पश्चिमे भागे मन्दारस्य यशस्विनि ॥ अत्र धारा पतत्येका आदित्यसमतेजसा ॥
ଯଶସ୍ବୀ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଧାରା ପଡ଼େ; ତାହାର ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ।
Verse 31
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते पश्चिमे भागे ध्रुवो यत्र प्रवर्तते ॥
ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଏକ ରାତି ରହି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ (ସ୍ଥିର ପଥ) କୁହାଯାଏ।
Verse 32
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोके च मोदते ॥
ତାପରେ ଏଠାରେ ମୋର ବିଧିଅନୁସାରେ କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋର ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 33
तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं देवसमन्वितम् ॥ चक्रावर्त्तमिति ख्यातमगाधश्च महाह्रदः ॥
ତାହାର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେବସମନ୍ୱିତ ଏକ ଗୁହ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ‘ଚକ୍ରାବର୍ତ୍ତ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ; ସେଠାରେ ଅଗାଧ ଗଭୀର ଏକ ମହାହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 34
स्नानं करोति यस्तत्र पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते मेरुशृङ्गेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ—‘ପଞ୍ଚଭକ୍ତ’ ନିୟମରେ ଆହାର କରି ବସିଥାଏ—ସେ ମେରୁର ଶୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ଏବଂ ନିର୍ବାଧ ଗମନ-ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ ଧାମ ପାଏ।
Verse 35
अथ वै मुञ्चते प्राणांश्चक्रवर्ती महायशाः ॥ शृङ्गान्सर्वान्परित्यज्य मोदते मम सन्निधौ ॥
ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଗ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମୋ ସନ୍ନିଧିରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 36
दिशं वायव्यमाश्रित्य तस्मिन्विन्ध्यशिलोच्चये ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः ॥
ବାୟବ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବିନ୍ଧ୍ୟର ସେଇ ଉଚ୍ଚ ଶିଳୋଚ୍ଚୟରେ ଏଠାରେ ତିନୋଟି ଶୁଭ ଧାରା ପଡ଼େ, ଯାହା ମୁସଳାକୃତି।
Verse 37
अथात्र मुञ्चते प्राणान् तस्मिन्गुह्ये यशस्विनि ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
ଏବେ ଏଠାରେ, ସେଇ ଯଶସ୍ବୀ ଗୁହ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ, ଯେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ/ଆସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 38
तस्य विक्रोशमात्रेण दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥ गुह्यो गभीरको नाम अगाधश्च महाह्रदः ॥
ତାହାଠାରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ଗଭୀରକ’ ନାମକ ଗୁହ୍ୟ, ମହାନ ଓ ଅଗାଧ ମହାହ୍ରଦ ଅଛି।
Verse 39
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अष्टरात्रोषितो नरः ॥ मोदते सर्वद्वीपेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଅଷ୍ଟରାତ୍ରି ରହୁଥିବା ନର, ସ୍ୱେଚ୍ଛାଗମନଯୋଗ୍ୟ ଆଳୟ ପାଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 40
अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वद्वीपान् परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
ତାପରେ ମୋର ବିଧିବଦ୍ଧ କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ନର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 41
तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं वै परमं महत् ॥ सप्त धाराः पतन्त्यत्र अगाधश्च महाह्रदः ॥
ତାହାର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପରମ ମହାନ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଧାରା ପଡ଼େ ଏବଂ ଅଗାଧ ମହାହ୍ରଦ ଅଛି।
Verse 42
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते शक्रलोके तु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏକ ଅହୋରାତ୍ରି ରହୁଥିବା ନର, ସ୍ୱେଚ୍ଛାଗମନଯୋଗ୍ୟ ଆଳୟ ପାଇ ଶକ୍ରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 43
अथ वै मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
ତେବେ ଯେ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 44
क्षेत्रस्य मण्डलं तस्य कथ्यमानं मया शृणु ॥ स्यमन्तपञ्चकं चैव मन्दारस्य गिरौ मम ॥
ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ମଣ୍ଡଳ (ପରିଧି) ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ; ଏବଂ ମୋ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ଥିବା ଶ୍ୟମନ୍ତ-ପଞ୍ଚକକୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 45
तत्र तिष्ठामि सुश्रोणि विन्ध्यस्य गिरिमूर्द्धनि ॥ मन्दारे परमं गुह्यं तस्मिन्गुह्यशिलोच्चये ॥
ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ସେଠାରେ ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବସିଥାଏ—ମନ୍ଦାରରେ, ପରମ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ସେହି ଗୁହ୍ୟ ଶିଳାଶିଖରରେ।
Verse 46
लाङ्गले मुसलं चैव शङ्खस्तिष्ठति चाग्रतः ॥ तव चैव प्रियार्थाय मम भक्तसुखावहम् ॥
ଲାଙ୍ଗଳ, ମୁସଳ ଏବଂ ଶଙ୍ଖ—ଏସବୁ ଆଗରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତୁମ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ, ଏବଂ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ଦେବା ପାଇଁ।
Verse 47
एतन्न जानते केचिन्मम माया विमोहिताः ॥ मुच्य भाऽगवताञ्छुद्धान्ये च वाराहमाश्रिताः
କେତେକ ଲୋକ ମୋ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଏହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ—ଏବଂ ଯେମାନେ ବରାହଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 48
ततो ममाभवच्चिन्ता मन्दारे पर्वतस्थिते ॥ तत्रैकादशकुण्डानि निस्सृतानि गिरौ धरे
ତେବେ ହେ ଧରା! ପର୍ବତସ୍ଥିତ ମନ୍ଦାର ବିଷୟରେ ମୋ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେହି ଗିରିରେ ଏକାଦଶ ପୁଣ୍ୟ କୁଣ୍ଡ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 49
तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति
ସେଠାରେ ମୋର ବିହିତ କର୍ମରେ ପରାୟଣ ଜନ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗି ମୋର ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 50
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं विन्ध्यविनिःसृतम् ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः
ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିନ୍ଧ୍ୟରୁ ନିଷ୍ସୃତ ଏକ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠାରେ ମୁସଳାକୃତି ପାଞ୍ଚ ଶୁଭ ଧାରା ପତିତ ହୁଏ।
Verse 51
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत मम चित्तव्यवस्थितः ॥ मोदते सर्वशृङ्गेषु चैकीचित्तं समाश्रितः
ସେଠାରେ ମୋତେ ମନେ ନିଶ୍ଚଳ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେ ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 52
दक्षिणे संस्थितं चक्रं वामे स्थाने च वै गदा ॥ य एतच्छृणुयान्नित्यं गुह्यं मन्दारसंस्थितम्
ଦକ୍ଷିଣେ ଚକ୍ର ସ୍ଥିତ, ବାମ ସ୍ଥାନେ ଗଦା ଅଛି; ମନ୍ଦାରସ୍ଥ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ…
The chapter presents a discipline-centered ethic: merit and liberation-oriented outcomes are linked to regulated conduct (niyama) such as fasting patterns (ekabhakta/pañcabhakta), night-stays, and ritual bathing at specific water-sites. The narrative frames the landscape as morally pedagogical—human action in relation to groves and waters is ordered, timed, and consequential (karman → gati).
A clear lunar timing marker is given: the Mandāra mahādruma is said to blossom on dvādaśī and caturdaśī. Several rites are also structured by duration (e.g., ekarātra, ahorātra, aṣṭarātra) and by regulated eating (ekabhakta, pañcabhakta), functioning as practical temporal constraints for pilgrimage observance.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the text treats terrestrial features—springs (dhārā), ponds (kuṇḍa), lakes (hrada), peaks, and a flowering tree—as an integrated sacred ecology. The implied stewardship model is behavioral: the landscape is approached via restraint, cleanliness (śuddhātman), and non-excessive use, suggesting that human well-being and cosmic order are maintained through disciplined interaction with Earth’s waters and groves.
The chapter references Rāma (described as a future figure in Tretāyuga) who will establish (sthāpayati) Varāha/Nārāyaṇa at the site. The principal interlocutors are Varāha (identified with Janārdana/Nārāyaṇa) and Pṛthivī (Dharāṇī/Vasundharā); no extended dynastic genealogy is developed within this excerpt beyond the Rāma mention.