Adhyaya 12: Supratīka’s Hymn to Rāma and the Granting of a Boon through Divine Manifestation
Rāma-stutiḥ Supratīkasya darśana-vara-pradānam ca
Stotra-Theology and Soteriological Narrative (Bhakti-oriented instruction)
ବରାହ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ରଥାଙ୍ଗାଗ୍ନି (ଚକ୍ରାଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ସେ ଶୋକ-ଚିନ୍ତନରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଭକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି। ଚିତ୍ରକୂଟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ରାମ’ ନାମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରି—ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଧାର ଏବଂ ଜଗତ୍କୁ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସ୍ମରଣକୁ ଦୁଃଖସାଗର ପାର କରାଉଥିବା ନୌକା/ପ୍ଲବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ସୁପ୍ରତୀକ ପରମରୂପରେ ଲୟ (ଆତ୍ମଲୀନତା) ମାଗି ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ବରାହ ପୁରାଣୀୟ ସୃଷ୍ଟିକଥାର ଅପାରତା ଓ ଗଣନାର ସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 12
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥ १२.१ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ତାପରେ ରଥାଙ୍ଗ (ଚକ୍ର) ଅଗ୍ନିରେ ପୁତ୍ର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁପ୍ରତୀକ, ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ଭୂପତି, ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦିତ ହେଲା।
Verse 2
चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ॥ १२.२ ॥
ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ‘ରାମ’ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ‘ରାମ’ ସଂଜ୍ଞାରେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ।
Verse 3
सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥ १२.३ ॥
ସୁପ୍ରତୀକ କହିଲେ—ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ: ଅଚ୍ୟୁତ, ନରନାଥ, କବି, ପୁରାତନ, ଦେବଶତ୍ରୁନାଶକ; ଶିବସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭବ, ମହେଶ୍ୱର; ଶରଣାଗତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ସଦା ହରଣକାରୀ ଏବଂ ଧୃତଶ୍ରୀଧାରୀ।
Verse 4
भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ॥ १२.४ ॥
ହେ ଦେବ! ଆପଣ ସଦା ସମସ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀଙ୍କ ତେଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚଗୁଣ, ଜଳରେ ଚତୁର୍ଗୁଣ, ଅଗ୍ନିରେ ତ୍ରିଗୁଣ, ବାୟୁରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ; ଆକାଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ—ହେ ହରି—ଆପଣ ଶବ୍ଦବପୁ ପୁରୁଷ।
Verse 5
भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ १२.५ ॥
ଆପଣ ହିଁ ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର), ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ହୁତାଶନ (ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି)। ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆପଣଙ୍କରେ ଲୀନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ଆଧାରରେ ରମେ, ତେଣୁ ଆପଣ ‘ରାମ’ ନାମରେ ସ୍ତୁତ; ଜଗତ ଆପଣଙ୍କରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 6
भवार्णवे दुःखतरोर्मिसङ्कुले तथाक्षमाणाग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ॥ १२.६ ॥
ସଂସାରରୂପ ଭବାର୍ଣ୍ଣବରେ—ଦୁଃଖବୃକ୍ଷସଦୃଶ ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅସହ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଅତିଭୀଷଣ—ଯାହାର ପାଖରେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣରୂପ ପ୍ଲବ (ନୌକା) ଅଛି, ସେ ନର ଡୁବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତପୋବନରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ‘ରାମ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 7
वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग्विभो ॥ १२.७ ॥
ହେ ହରି! ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆପଣ ପୁନଃପୁନଃ ନିଜ ମତ୍ସ୍ୟ-ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯୁଗାନ୍ତେ ସର୍ବଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା, ବହୁରୂପଧାରୀ ବିଭୁ, ଆପଣ ଅଗ୍ନି-ସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचिज्जनार्दनाद्यः स्वयं भूतमुत्तमम् ॥ १२.८ ॥
ହେ ମାଧବ! ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଜଳମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଆପଣ ସଦା କୂର୍ମ-ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ହେ ଜନାର୍ଦନ! କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ; ଆପଣ ହିଁ ଆଦ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂ ପରମୋତ୍ତମ ସତ୍ତା।
Verse 9
त्वया ततम् विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ॥ १२.९ ॥
ହେ ମହାତ୍ମନ! ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଆପଣଙ୍କର ଯାହା କିଛି, ସେ ସବୁକୁ ଅଖିଳ ଭାବେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣ ଆଦ୍ୟ, ପରମ ଧାମ; ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟ ଶରଣକୁ ଯିବି?
Verse 10
भवान् एकः पूर्वम् आसीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस् तथा खं च मनोऽपि बुद्धि-श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ॥ १२.१० ॥
ଆଦିରେ କେବଳ ଆପଣ ଏକା ଥିଲେ; ପରେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ଥ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହାସହ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତୋଗୁଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 11
त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ॥ १२.११ ॥
ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ମୋ ମତରେ ଆପଣ ସନାତନ ପୁରୁଷ। ହେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଈଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ହେ ସହସ୍ରବାହୋ—ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ। ମହାନୁଭାବ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 12
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ॥ १२.१२ ॥
ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ପାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କୁ ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଇ, ପଛରେ କହିଲେ—“ବର ଚୟନ କର।”
Verse 13
एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ॥ १२.१३ ॥
ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ଭକ୍ତିସମ୍ଭ୍ରମରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ହେ ଦେବେଶ୍ୱର, ଯେଉଁ ଲୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପରମ ରୂପ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ଲୟ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 14
इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ॥ १२.१४ ॥
ଏହିପରି କହିବା ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅସୁରଘ୍ନ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 15
श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्रैरपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ॥ १२.१५ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—“ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପୁରାଣ କହିଲି; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପ୍ରଥମେ ରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥର ଏହା ଏକ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କେହି, ହଜାର ମୁଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।”
Verse 16
उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन् मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्घ्यम् ॥ १२.१६ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଯେତେଟା ସ୍ମରଣ ହେଲା ସେତେଟା ମାତ୍ର ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପୁରାଣ କହିଛି। ସମୁଦ୍ରଜଳରୁ ଯେପରି ପରିମାଣ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଥିବା କଥାବର୍ତ୍ତା ନିଶ୍ଚୟ ଅମୂଲ୍ୟ।
Verse 17
स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनेपि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ॥ १२.१७ ॥
ଏହା ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା), ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ କଥିତ କରିଛନ୍ତି—ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ କହିପାରିବ? ଆମେ ତୁମକୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଦ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ॥ १२.१८ ॥
ସମୁଦ୍ରର ବାଲୁକାକଣାର ସଂଖ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀର ଧୂଳିକଣାର ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କ୍ରୀଡାରତ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିର ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 19
एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । क्रीते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१९ ॥
ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ନାରାୟଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ଅଂଶ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେହିପରି ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Frequently Asked Questions
The chapter frames remembrance and praise of the divine (smaraṇa and stuti) as a disciplined cognitive-ethical orientation that stabilizes the person amid suffering (bhavārṇava). Philosophically, it teaches a cosmology in which the deity is described as the ground of elements, mental faculties (manas, buddhi), and guṇas, and soteriologically it presents laya (absorption into the supreme form) as the requested and granted end-state.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings) are specified in Adhyāya 12. The practice emphasized is situational and universalized—stuti and smaraṇa are presented as effective irrespective of ritual timing.
While not prescribing environmental rules directly, the chapter advances an Earth-relevant cosmology: the world’s stability (jagat-pratiṣṭhā) is described through the ordered presence of the elements (mahī, salila, vahni, vāyu, kha) and their differentiated modes. This provides a conceptual framework for terrestrial balance by portraying Earth and the wider environment as structured, interdependent expressions of a single sustaining principle—an interpretive basis often used in ecological readings of Purāṇic thought.
The narrative references King Supratīka as the central human figure and invokes major cosmological authorities—Svayambhū (Brahmā) and Nārāyaṇa—within Varāha’s concluding remarks about purāṇic transmission and the immeasurability of creation accounts. No additional dynastic genealogy is detailed in this adhyāya.