Adhyaya 114: The Varāha Incarnation and Pṛthivī’s Inquiries on Ritual Procedure and Devotional Outcomes

Verse 1

अथ श्रीवराहावतारः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ संस्तूयमानो भगवान्मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ तुष्टो नारायणो देवः केशवः परमो विभुः ॥

ଏବେ ଶ୍ରୀବରାହାବତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ, ଦେବ କେଶବ, ପରମ ବିଭୁ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 2

ततो ध्यानं समास्थाय दिव्यं योग्यं च माधवः ॥ मधुरं स्वरमास्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

ତାପରେ ମାଧବ ଦିବ୍ୟ ଓ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଧାରଣ କରି, ବସୁନ୍ଧରା (ପୃଥିବୀ)ଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 3

तव देवि प्रियार्थाय भक्त्या यं त्वं व्यवस्थिताः ॥ कारयिष्यामि ते सर्वं यत्ते हृदि व्यवस्थितम् ॥

ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ—ଭକ୍ତିରେ ତୁମେ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ—ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସାଧନ କରିବି।

Verse 4

अहं त्वां धारयिष्यामि सशैलवनकाननाम् ॥ ससागरां ससरितं सप्तद्वीपसमन्विताम् ॥

ମୁଁ ତୁମକୁ ଧାରଣ କରିବି—ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ; ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀ ସହିତ; ସପ୍ତଦ୍ୱୀପସମନ୍ୱିତ ଭାବେ।

Verse 5

एवमाश्वासयित्वा तु वसुधां स च माधवः ॥ रूपं संकल्पयामास वाराहं सुमहौजसम् ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ବସୁଧାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ମାଧବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଓଜସ୍ବୀ ବାରାହ ରୂପକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 6

षट् सहस्राणि चोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयः ॥ एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च ॥

ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଛଅ ସହସ୍ର ଯୋଜନ, ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ ପୁନଃ ତିନି (ସହସ୍ର); ଏଭଳି ଯୋଜନ ପରିମାଣ ନବ ସହସ୍ର ହେଲା।

Verse 7

वामया दंष्ट्रया गृह्य उज्जहार च मेदिनीम् ॥ सपर्वतवनाकारां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ॥

ବାମ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି, ସେ ମେଦିନୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ—ପର୍ବତ ଓ ବନର ଆକାର ସହିତ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପଟ୍ଟନ/ବସତି ସହିତ।

Verse 8

नगा विलग्नाः पतिताः केचिद्विज्ञानसंश्रिताः ॥ शोभन्ते च विचित्राङ्गमेघाः सन्ध्यागमे यथा ॥

କେତେକ ପର୍ବତ ଲଗିଥାନ୍ତି, କେତେକ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନାଶ୍ରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶୋଭନ—ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଗମେ ବିଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ମେଘ ପରି।

Verse 9

चन्द्रनिर्मलसङ्काशा वराहमुखसंस्थिताः ॥ शोभन्ते चक्रपाणेश्च मृणालं कर्दमे यथा ॥

ଚନ୍ଦ୍ରର ନିର୍ମଳତା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବରାହମୁଖରେ ସ୍ଥିତ ସେମାନେ ଶୋଭନ—କର୍ଦମରେ ମୃଣାଳ ପରି—ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କ ଉପରେ।

Verse 10

तस्यामेव तु कालस्य परिमाणं युगेषु च ॥ एकसप्ततिके कल्पे कर्दमोऽयं प्रजापतिः ॥

ସେହି ଏକେ କାଳରେ, ଯୁଗମାନଙ୍କର କାଳପରିମାଣ ଅନୁସାରେ, ଏକସପ୍ତତିତମ କଳ୍ପରେ ଏହି କର୍ଦମ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 11

ततः पृथिव्या देवश्च भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ अन्योन्याभिमताश्चैव वाराहे कल्प उत्तमे ॥

ତାପରେ ପୃଥିବୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦେବ—ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଅବ୍ୟୟ—ତାଙ୍କ ସହ ପରସ୍ପର ସମ୍ମତ ହେଲେ; ଏହା ଉତ୍ତମ ବରାହକଳ୍ପରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 12

सा गौः स्तुवति तं चैव पुराणं परमाव्ययम् ॥ योगेन परमेनैव शरणं चैव गच्छति

ସେ ଗୋରୂପିଣୀ (ପୃଥିବୀ) ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ ଏବଂ ପରମ ଅବ୍ୟୟ ପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପାଠ କରେ; ଏବଂ କେବଳ ପରମଯୋଗଦ୍ୱାରା ଶରଣ ଯାଏ।

Verse 13

आधारः कीदृशो देव उपयोगश्च कीदृशः ॥ कालेकाले च देवेश कर्मणश्चापि कीदृशः

ହେ ଦେବ! ଆଧାର (ଆଶ୍ରୟ) କିପରି ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଉପଯୋଗ/ବିଧି କିପରି? ତଥା ସମୟେ ସମୟେ, ହେ ଦେବେଶ, କି ପ୍ରକାର କର୍ମ (ଅନୁଷ୍ଠାନ) କରିବା ଉଚିତ?

Verse 14

कीदृशी पश्चिमा सन्ध्या कीदृशी ह्यर्धबाह्यतः ॥ शेषाः समानास्त्वा देव ये तु कर्माणि कुर्वते

ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା (ସାୟଂ-ସନ୍ଧ୍ୟା) କିପରି, ଏବଂ ‘ଅର୍ଧ-ବାହ୍ୟ’ ଅବସ୍ଥା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାହା କିପରି? ହେ ଦେବ, ଶେଷ ବିବରଣୀ ସମାନ; ଯେ କର୍ମ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହ।

Verse 15

किंनु संस्थापने देव आवाहनविसर्जने ॥ अगुरुं गन्धधूपं च प्रमाणं गृह्यते कथम्

ତେବେ, ହେ ଦେବ! ସଂସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଆବାହନ-ବିସର୍ଜନରେ ଅଗୁରୁ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପର ଯଥାଯଥ ପ୍ରମାଣ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?

Verse 16

कथं पाद्यं च गृह्णाति स्नापनालेपनानि च ॥ कथं दीपश्च दातव्यः कन्दमूलफलानि च

ପାଦ୍ୟ (ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ) ସେ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ନାନ ଓ ଲେପନ କିପରି? ତଥା ଦୀପ କିପରି ଦେବା ଉଚିତ, କନ୍ଦ-ମୂଳ-ଫଳ କିପରି ଅର୍ପଣ କରିବା?

Verse 17

आसनं शयनं चैव किङ्कर्म्मापि विधीयते ॥ कथं पूजादि कर्त्तव्यं प्राणास्तत्र च वै कति

ଆସନ ଓ ଶୟନ ମଧ୍ୟ ବିଧିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କି, ଏବଂ କି ପ୍ରକାର ପରିଚର୍ଯ୍ୟା (କିଙ୍କର୍ମ) କରିବା ଉଚିତ? ପୂଜାଦି କିପରି କରିବା, ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ପ୍ରାଣ’ କେତେଟି ଗଣାଯାଏ?

Verse 18

पश्चिमापूर्वसन्ध्यायां किं पुण्यं चापि तत्र वै ॥ शरदि कीदृशं कर्म शिशिरे कर्म कीदृशम्

ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧିକାଳର ସନ୍ଧ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ସତ୍ୟରେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ? ଏବଂ ଶରତ୍‌ ଋତୁରେ କେମିତି କର୍ମ ଯୋଗ୍ୟ, ଶିଶିର/ଶୀତ ଋତୁରେ କେମିତି କର୍ମ ଯୋଗ୍ୟ?

Verse 19

यानि तत्रोपभोग्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ कर्मण्यास्ते अकर्मण्या ये च शास्त्रबहिष्कृताः

ସେଠାରେ (ପୂଜାରେ) ଭୋଗ/ଅର୍ପଣ ଯୋଗ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? କେଉଁଗୁଡ଼ିକ କର୍ମରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ, କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ—ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବହିଷ୍କୃତ ଗୁଡ଼ିକ ସହିତ?

Verse 20

किं कर्मणा भोगवता तावद्गच्छति माधवम् ॥ कथं कर्म न चान्नेषु अतिगच्छति कीदृशम्

ଭୋଗସହିତ କେଉଁ ପ୍ରକାର କର୍ମଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ମାଧବଙ୍କୁ (ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ପହଞ୍ଚେ? ଏବଂ ଅନ୍ନ-ନୈବେଦ୍ୟ ବିଷୟରେ କର୍ମ କିପରି ଅତିରେକ ହୁଏ ନାହିଁ—ତାହାର ଯଥୋଚିତ ସୀମା କେମିତି?

Verse 21

अर्च्चायाः किं प्रमाणं तु स्थापनाṃ चापि कीदृशम् ॥ परिमाणं कथं देव उपवासश्च कीदृशः

ଅର୍ଚ୍ଚା (ପ୍ରତିମା)ର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରମାଣ କ’ଣ, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥାପନ କେମିତି ହେବା ଉଚିତ? ହେ ଦେବ, ପରିମାଣ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା, ଏବଂ ଉପବାସ କେମିତି ବିହିତ?

Verse 22

पीतकं शुक्लरक्तं वा कथं गृह्णाति वाससाम् ॥ तेषां तु कानि वस्त्राणि यैर्हितं प्रतिपद्यते

ହଳଦିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା ଲାଲ—ବସ୍ତ୍ର କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯଥୋଚିତ ହିତ/ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?

Verse 23

केषु लोकेषु गच्छन्ति मधुपर्कस्य भक्षणात् ॥ स्तवे परमकालेऽपि तव भक्तस्य माधव

ମଧୁପର୍କ ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ ସେମାନେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଏବଂ ହେ ମାଧବ, ପରମ ଅନ୍ତିମ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭକ୍ତଙ୍କର କି ଫଳ ହୁଏ?

Verse 24

किम्प्रमाणं तु दातव्यं मधुपर्कसमन्वितम् ॥ कानि मांसानि ते देव फलं शाकस्य कीदृशः

ମଧୁପର୍କ ସହିତ କେତେ ପରିମାଣ ଦେବା ଉଚିତ? ହେ ଦେବ, କେଉଁ କେଉଁ ମାଂସ ଯୋଗ୍ୟ? ଏବଂ ଶାକର ଫଳ କିପରି?

Verse 25

प्रापणेष्वपि युज्येत कर्म शास्त्रसमायुतम् ॥ आहूतस्य च मन्त्रेण आगते धर्मवत्सल

ପ୍ରାପ୍ତି/ଗ୍ରହଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆହୂତ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସିଲେ, ହେ ଧର୍ମବତ୍ସଳ, …

Verse 26

केन मन्त्रविधानॆन प्राशनं ते प्रदीयते ॥ व्रतस्य चोपचारेषु अर्च्चयित्वा यथाविधि

କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରବିଧାନରେ ତୁମକୁ ପ୍ରାଶନ (ଭୋଜନଗ୍ରହଣ) ଦିଆଯାଏ? ଏବଂ ବ୍ରତର ଉପଚାରମାନେ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି…

Verse 27

केऽत्र भुञ्जन्ति तद्देव सर्वशुद्धिकरं परम् ॥ ये तु एकाशिनो देवमुपसर्पन्ति माधवम्

ହେ ଦେବ, ଏଠାରେ ସେଇ ପରମ ସର୍ବଶୁଦ୍ଧିକର ବସ୍ତୁକୁ କିଏ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି? ଏବଂ ଯେମାନେ ଏକାଶନୀ ହୋଇ ଦେବ ମାଧବଙ୍କୁ ଉପସର୍ପଣ କରନ୍ତି…

Verse 28

तेषां तु का गतिर्देव तव मार्गानुसारिणाम् ॥ व्रतं कृत्वा यथोक्तेन येऽभिगच्छन्ति माधवम्

ହେ ଦେବ! ତୁମ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣକାରୀମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଯେମାନେ ଯଥାବିଧି ବ୍ରତ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 29

तेषां तु का गतिर्देव तव भक्तिं प्रकुर्वताम् ॥ कृच्छ्रसांतपने कृत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम्

ହେ ଦେବ! ତୁମ ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? କୃଚ୍ଛ୍ର-ସାନ୍ତପନ ତପ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 30

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ वाय्वाहारं ततः कृत्वा कृष्णं समधिगच्छति

ତୁମ ସେବାକର୍ମରେ ପରାୟଣମାନେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି? ପରେ ବାୟ୍ୱାହାର (ବାୟୁ-ଆହାର) କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तौ व्यवस्थिताः ॥ अक्षारलवणं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम्

ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଅକ୍ଷାର-ଲବଣ ବ୍ରତ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 32

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मानुसारिणः ॥ कृत्वा पयोव्रतं चैव येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

ତୁମ ବିଧାନ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି? ପୟୋବ୍ରତ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 33

ते कां गतिं प्रपद्यन्ते नरा ये व्रतक॑रिणः ॥ दत्त्वा गवाह्निकं चैव ये प्रपद्यन्ति माधवम् ॥

ଯେ ନରମାନେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଗବାହ୍ନିକ ଦାନ ଦେଇ ପରେ ମାଧବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି?

Verse 34

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव भक्त्या व्यवस्थिताः ॥ उञ्छवृत्तिं समास्थाय येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

ଯେମାନେ ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର, ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତି ଅବଲମ୍ବନ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ଅଭିଗମନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି?

Verse 35

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते नरा भिक्षोपजीविनः ॥ गृहस्थधर्मं कृत्वा वै येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

ଯେ ନରମାନେ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ଅଭିଗମନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି?

Verse 36

काँल्लोकांस्ते प्रपद्यन्ते तव क्षेत्रेषु ये मृताः ॥ कृत्वा पञ्चातपं चैव माधवाय प्रयच्छति ॥

ତୁମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେମାନେ ମରନ୍ତି ସେମାନେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପାଆନ୍ତି? ଏବଂ ଯେ ପଞ୍ଚାତପ ତପ କରି ତାହାର ଫଳ ମାଧବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ କ’ଣ ପାଏ?

Verse 37

कां गतिं वै परायान्ति ये तु पञ्चातपे मृताः ॥ कण्ठशय्यां समासाद्य ये प्रपश्यन्ति चाच्युतम् ॥

ପଞ୍ଚାତପ ତପରେ ଲଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେମାନେ ମରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କେଉଁ ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଏବଂ କଣ୍ଠଶୟ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବାମାନେ କ’ଣ ପାଆନ୍ତି?

Verse 38

तेषां तु का गतिर्देव कण्ठशय्यां समाश्रिताः ॥ आकाशशयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

ହେ ଦେବ! କଣ୍ଠଶୟ୍ୟା ବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଏବଂ ଆକାଶଶୟନ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?

Verse 39

तेषां तु का गतिः कृष्ण तव भक्तिपरायणाः ॥ गोव्रजे शयनं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति केशवम् ॥

ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଏବଂ ଗୋବ୍ରଜରେ ଶୟନ କରି କେଶବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?

Verse 40

तेषां तु का गतिर्ब्रह्मंस्तव भक्तिपथे स्थिताः ॥ शाकाहारं ततः कृत्वा येऽभिगच्छन्ति चाच्युतम् ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ତୁମ ଭକ୍ତିପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଏବଂ ପରେ ଶାକାହାର ଗ୍ରହଣ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନିକଟ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?

Verse 41

तेषां तु का गतिर्देव कणभक्षास्तु ये नराः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा येऽभिगच्छन्ति माधवम् ॥

ହେ ଦେବ! କଣଭକ୍ଷ (ଅନ୍ନକଣ ଉପରେ ନିର୍ବାହ) କରୁଥିବା ନରମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଏବଂ ପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପାନ କରି ମାଧବଙ୍କୁ ନିକଟ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?

Verse 42

तेषां तु का गतिर् देव ये नरा यावकाशिनः ॥ आहारं गोमयं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

ହେ ଦେବ! ଯେ ନରମାନେ ଯାବକ (ଯବ/ବାର୍ଲି) ଉପରେ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଏବଂ ଗୋମୟକୁ ଆହାର କରି କେଶବଙ୍କୁ ନିକଟ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?

Verse 43

नारायण गतिस्तेषां कीदृशोऽत्र विधिः स्मृतः ॥ सक्तुं वै भक्षयित्वा तु ये प्रपद्यन्ति चाच्युतम् ॥

ତାଙ୍କର ଗତି ନାରାୟଣ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ କେଉଁ ବିଧି ସ୍ମୃତ? ଅର୍ଥାତ୍ ସକ୍ତୁ (ଭଜା ଧାନ୍ୟର ଚୁଣା) ଭକ୍ଷଣ କରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଥିବାମାନେ।

Verse 44

तेषां तु का गतिर् देव तव कर्मपरायणाः ॥ शिरसा दीपकं कृत्वा येऽभिगच्छन्ति केशवम् ॥

ହେ ଦେବ! ତୁମ କର୍ମବିଧିରେ ପରାୟଣ ତାଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ଯେମାନେ ଶିର ଉପରେ ଦୀପ ରଖି କେଶବଙ୍କୁ ଅଭିଗମନ କରନ୍ତି।

Verse 45

ते गतिं कां प्रपद्यन्ते तव चिन्तापरायणाः ॥ अश्माशनं व्रतं कृत्वा ये प्रपद्यन्ति नित्यशः ॥

ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ପରାୟଣ ଲୋକେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ଯେମାନେ ପଥର ଉପରେ ଭୋଜନ କରିବାର ବ୍ରତ କରି ନିତ୍ୟ ତୁମ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି?

Verse 46

तेषां तु का गतिर् देव तव भक्तिपरायणाः ॥ भक्षयित्वा तु दूर्वां ये प्रपद्यन्ते मनीषिणः ॥

ହେ ଦେବ! ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ତାଙ୍କର ଗତି କ’ଣ—ଯେ ମନୀଷୀମାନେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ଭକ୍ଷଣ କରି ତୁମ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି?

Verse 47

तेषां तु का गतिर् देव स्वधर्मगुणचारिणः ॥ जानुभ्यां प्रतिपद्यन्ते तव प्रीत्या च माधव ॥

ହେ ଦେବ! ସ୍ୱଧର୍ମ ଓ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ? ହେ ମାଧବ! ତୁମ ପ୍ରୀତିରେ ଜାନୁ ଉପରେ ଚାଲି ତୁମ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 48

तेषां तु का गतिर् देव तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ उत्तानशयनं कृत्वा धारयन्ति हि दीपिकाम् ॥

ହେ ଦେବ! ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ଯେମାନେ ପିଠି ଉପରେ ଶୋଇ ଦୀପିକା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଗତି (ଗନ୍ତବ୍ୟ) କଣ?

Verse 49

ते यान्ति कां गतिं देव कथ्यते या च शाश्वती ॥ जानुभ्यां दीपकं कृत्वा केशवाय प्रपद्यते ॥

ହେ ଦେବ! ଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା କେଉଁ ଗତିକୁ ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତି—ଯେମାନେ ଜାନୁ ଉପରେ (ସରି) ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି କେଶବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେନ୍ତି?

Verse 50

तेषां तु का गतिर् देव कथ्यते चैव शाश्वती ॥ अवाङ्मुखस्तु भूत्वा वै यः प्रपद्येज्जनार्द्दनम् ॥

ହେ ଦେବ! ଯେ ଅବାଙ୍ମୁଖ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ତାହାର ଶାଶ୍ୱତ ଗତି କଣ?

Verse 51

भगवन् का गतिस्तस्य अवाक्शिरसि शायिनः ॥ पुत्रदारगृहं चैव मुक्त्वा योऽनुप्रपद्यते ॥

ହେ ଭଗବନ! ଯେ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଶୋଇଥାଏ ଏବଂ ପୁତ୍ର-ଦାରା-ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନୁଗମନ କରି ଶରଣ ନେଉଛି—ତାହାର ଗତି କଣ?

Verse 52

का गतिस्तस्य सिद्धा तु कथयस्व सुरोत्तम ॥ भाषितोऽसि मया ह्येवं सर्वलोकसुखावहम्

ହେ ସୁରୋତ୍ତମ! ସେହି ସିଦ୍ଧଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଗତି କଣ, କହ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସୁଖ-କଳ୍ୟାଣକାରୀ ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧନ କରିଛି।

Verse 53

गमनागमनं चैव त्वत्प्रसन्नेन माधव ॥ त्वं ज्ञाता त्वं पिता चैव सर्वधर्मविनिश्चयः

ହେ ମାଧବ! ଗମନ ଓ ଆଗମନ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନ କୃପାରେ ନିର୍ଭର। ଆପଣ ଜ୍ଞାତା, ଆପଣ ପିତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ମଧ୍ୟ ଆପଣ।

Verse 54

भस्माकुलेषु निक्षिप्य कथं चाग्नौ प्रपद्यते ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते त्वद्भक्ता जलमास्थिताः

ଭସ୍ମର ଢେରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ କିପରି ଅଗ୍ନିରେ (ସଂସ୍କାରରୂପେ) ପ୍ରବେଶ ହୁଏ? ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି?

Verse 55

त्वत्क्षेत्रसंस्थितो वापि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ स्मरण पुत्र ते कृष्ण यैस्तु नाम प्रकीर्त्यते

କିମ୍ବା ଯେ ଆପଣଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ପୁତ୍ର! ଯେମାନେ ସ୍ମରଣସହିତ ଆପଣଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଫଳ ପାଆନ୍ତି?

Verse 56

नमो नारायणेत्युक्त्वा तेषां वै का गतिर्भवेत् ॥ उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु हन्यमाना रणे नराः

‘ନମୋ ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କହିଲେ, ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତାଙ୍କର କେଉଁ ଗତି ହୁଏ? ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରଣରେ ହତ ହେଉଥିବା ନରମାନେ…

Verse 57

नामप्रकीर्तनात्तेषां कीदृशी तु गतिर्भवेत् ॥ अहं शिष्या च दासी च तव भक्त्या व्यवस्थिताः

ତାଙ୍କର ନାମକୀର୍ତ୍ତନରୁ ସେମାନେ କେମିତି ଗତି ପାଆନ୍ତି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ—ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ଓ ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 58

रहस्यं धर्मसंयुक्तं तन्ममाचक्ष्व माधव ॥ एवं तत्परमं गुह्यं मम प्रीत्या जगद्गुरो

ହେ ମାଧବ! ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ସେଇ ରହସ୍ୟ ମୋତେ କହ। ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ! ମୋ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କର।

Verse 59

एवं हि धार्यमाणा सा पृथिवी सागरान्विता ॥ वर्षाणां च सहस्रं हि वज्रदंष्ट्रेण साधुना

ଏଭଳି ସାଗରସହିତ ସେଇ ପୃଥିବୀ ଧାରଣ ହେଉଥିଲା; ଏବଂ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ ସେ ସାଧୁ (ବରାହ) ଦ୍ୱାରା ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ ହେଲା।

Verse 60

वसन्ते कीदृशं कर्म ग्रीष्मे किं कर्म कारयेत् ॥ प्रावृट्काले च किं कर्म वर्षान्ते किञ्च कारयेत्

ବସନ୍ତରେ କେମିତି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ? ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ କେଉଁ କର୍ମ କରାଇବା ଉଚିତ? ପ୍ରାବୃଟ୍କାଳରେ କେଉଁ କର୍ମ, ଏବଂ ବର୍ଷାନ୍ତେ କ’ଣ କରାଇବା ଉଚିତ?

Verse 61

कानि कर्म्माणि कुर्वीत तव भक्तस्य भोजनात् ॥ यस्तु तं प्रापणं देव न च दोषप्रसादिकम्

ତୁମ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭୋଜନ (କିମ୍ବା ଅନ୍ନାର୍ପଣ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଉଚିତ? କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବ! ଯେ ଏହି ‘ପ୍ରାପଣ’ କରେ, ତାହା ଦୋଷ-ନିବାରଣ କିମ୍ବା ପ୍ରସାଦନ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ।

Verse 62

कां गतिं ते प्रपद्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ तव क्षेत्रेषु वैकुण्ठ ये तु प्राणान्विमुञ्चते

ତୁମ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମରେ ପରାୟଣ ଲୋକେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି? ଏବଂ ହେ ବୈକୁଣ୍ଠ! ତୁମ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଯେମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କେଉଁ ଗତି ହୁଏ?

Verse 63

तेषां तु का गतिर् देव शिरसा दीपधारणात् ॥ ये हि नित्यं पयः पीत्वा तव चिन्ताव्यवस्थिताः

ହେ ଦେବ! ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ଶିର ଉପରେ ଦୀପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?—ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଦୁଧ ପାନ କରି ତୁମ ଚିନ୍ତନରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।

Verse 64

अतस्त्वयैव वक्तव्यो योगसाङ्ख्यविनिश्चयः ॥ त्वां भजंश्च गते जीवे मधुपर्कसमन्वितम्

ଏହେତୁ ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ତୁମେ ନିଜେ କହିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ମଧୁପର୍କ ବିଧି ସହିତ ତୁମକୁ ଭଜୁଥିବା ଜନ (ସେ ଫଳ ପାଏ)।

Verse 65

केषु द्रव्येषु संयुक्तं मधुपर्कं प्रदीयते ॥ के तु कर्मगुणास्तस्य मधुपर्कस्य माधव

ହେ ମାଧବ! ମଧୁପର୍କ କେଉଁ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ? ଏବଂ ସେହି ମଧୁପର୍କର କର୍ମଫଳ ଓ ଗୁଣ କ’ଣ?