Adhyaya 102: The Merit and Ritual Procedure of Donating a Jaggery Cow (Guḍadhenu)
Guḍadhenu-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦରେ ଗୁଡ଼ଧେନୁ-ଦାନ (ଗୁଡ଼ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗୋରୂପ ତିଆରି କରି ଦାନ) ର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଭୂମିଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆସନବିନ୍ୟାସ ପରେ ଗୁଡ଼ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀରେ ଧେନୁରୂପ ଗଢ଼ିବା—ଶିଙ୍ଗ, ମୁହଁ, ଦାନ୍ତ, ଗଳା, ପୁଛ, ଖୁର, ଆବରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧାନ; ନବନୀତ-ସ୍ତନ ଓ ଫଳ-ଅଳଙ୍କାର ପରି ମଙ୍ଗଳଲକ୍ଷଣ ଯୋଗ କରିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦାନକୁ ଓଜନ/ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ, ଅଧମ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ଗୃହସ୍ଥର ଧନାନୁପାତେ ପ୍ରମାଣଦାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରି ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଛତା ଓ ପାଦୁକା ଆଦି ଉପଦାନ ଦେବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅମଙ୍ଗଳନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି; ଅୟନ, ବିଷୁବ, ବ୍ୟତୀପାତ ଏବଂ ଦିନାନ୍ତ ସମୟକୁ ଶୁଭ କାଳ ଭାବେ ମନାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 102
Verse 1
गुडधेनुमाहात्म्यम् होतॊवाच— गुडधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वकामार्थसाधिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशास्तृते ॥ १०२-१ ॥ तस्योपरिकृतं वस्त्रं गुडमानिय पुष्कलम् । कृत्वा गुडमयीं धेनुं सवसाङ्कास्यदेहिनीम् ॥
ହୋତା କହିଲେ—ମୁଁ ସର୍ବକାମାର୍ଥସାଧିନୀ ‘ଗୁଡଧେନୁ’ ବିଷୟରେ କହିବି। ଲେପିତ ଭୂମିରେ କୃଷ୍ଣାଜିନ ଓ କୁଶ ବିଛାଇ, ତାହାର ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର ରଖ; ପରେ ପ୍ରଚୁର ଗୁଡ ଆଣି, ଅଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ସହିତ ଦେହରୂପ ଥିବା ଗୁଡମୟୀ ଧେନୁ ତିଆରି କର।
Verse 2
सौवर्णे मुखशृङ्गे च दन्ताश्च मणिमौक्तिकैः । ग्रीवा रत्नमयी त्वस्या घ्राणं गन्धमयं तथा ॥
ତାହାର ମୁଖ ଓ ଶୃଙ୍ଗ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହେଉ; ଦାନ୍ତ ମଣି ଓ ମୌକ୍ତିକର ହେଉ। ତାହାର ଗ୍ରୀବା ରତ୍ନମୟ ହେଉ, ଏବଂ ଘ୍ରାଣ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ହେଉ।
Verse 3
शृङ्गे त्वगुरुकाष्ठेन पृष्ठं ताम्रमयं तथा । पुच्छं क्षौममयं तस्याः सर्वाभरणभूषिताम् ॥
ତାହାର ଶିଙ୍ଗ ଅଗୁରୁ-କାଠର ହେଉ ଏବଂ ପିଠ ମଧ୍ୟ ତାମ୍ରମୟ ହେଉ। ତାହାର ପୁଛ କ୍ଷୌମ (ଲିନେନ)ର ହେଉ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଉ।
Verse 4
इक्षुपादां रौप्यखुरां कम्बलं पट्टसूत्रकम् । आच्छाद्य पट्टवस्त्रेण घण्टाचामरभूषिताम् ॥
ତାହାର ପାଦ ଇକ୍ଷୁ (ଆଖୁ)ର ହେଉ ଏବଂ ଖୁର ରୌପ୍ୟମୟ ହେଉ; କମ୍ବଳ ଓ ପଟ୍ଟ-ସୂତ୍ର (ରେଶମ ଡୋର) ଥାଉ। ପଟ୍ଟବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି, ଘଣ୍ଟା ଓ ଚାମରରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଉ।
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणां नवनीतस्तनीं बुधः । फलैर्नानाविधैस्तस्या उपशोभाम्प्रकल्पयेत् ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାର କାନକୁ ଉତ୍ତମ ପତ୍ରସଦୃଶ କରିବେ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ତନକୁ ନବନୀତ (ତାଜା ମଖନ)ର କରିବେ। ନାନାପ୍ରକାର ଫଳଦ୍ୱାରା ତାହାର ଅଧିକ ଶୋଭା ବିଧାନ କରିବେ।
Verse 6
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा धाराचतुष्टयम् । भागार्धेन तु तौल्येन चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
‘ଉତ୍ତମା’ ଗୁଡଧେନୁରେ ସଦା ଗୁଡର ଚାରି ଧାରା (ନିରନ୍ତର ପ୍ରବାହ) ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଓଜନାନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟ ଦେହ ଅର୍ଧଭାଗରେ ଏବଂ ବତ୍ସକ (ବଛଡ଼ା) ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ କରାଯାଉ।
Verse 7
मध्यमाच तदर्धेन भारेणैकेन चाधमा । वित्तहीनो यथाशक्त्या शतैरष्टाभिरेव च ॥
ମଧ୍ୟମ ଦାତା ସେହି ପରିମାଣର ଅର୍ଧଦ୍ୱାରା କରୁ, ଏବଂ ଅଧମ ଦାତା ଗୋଟିଏ ଭାର ମାପରେ କରୁ। ଧନହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଥାଶକ୍ତି ଆଠଶେ (ପରିମାଣ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁ।
Verse 8
अत ऊर्ध्वन्तु कर्तव्या गृहीवित्तानुसारतः । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ श्रोत्रियाय प्रदातव्या सहस्रकनकेन तु । तदर्धेन महाराज तस्याप्यर्धेन वा पुनः ॥
ଏହାପରେ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଧନସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏହି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ। ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସହସ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା, ହେ ମହାରାଜ, ତାହାର ଅର୍ଧ, ଅଥବା ପୁନଃ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ।
Verse 9
शतेन वा शतार्धेन यथाशक्त्या निवेदयेत् । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य मुद्रिकाकर्णपत्रकैः ॥
କିମ୍ବା ଶତେନ, କିମ୍ବା ଶତାର୍ଧେନ—ଯଥାଶକ୍ତି—ନିବେଦନ କରିବ। ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମୁଦ୍ରିକା (ଆଙ୍ଗୁଠି) ଓ କର୍ଣ୍ଣପତ୍ରକ (କାନ ଅଳଙ୍କାର) ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି (ଅର୍ପଣ କରିବ)।
Verse 10
छत्रिकापादुके दत्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत् । गुडधेनो महावीर्ये सर्वसम्पत्प्रदे शुभे ॥
ଛତା ଓ ପାଦୁକା ଦାନ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ: “ହେ ଗୁଡଧେନୁ! ମହାବୀର୍ୟେ, ଶୁଭେ, ସର୍ବସମ୍ପତ୍ ପ୍ରଦେ।”
Verse 11
दानादस्माच्च भो देवि भक्ष्यभोज्यं प्रयच्छ मे । प्राङ्मुखोऽपि दाता च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
“ହେ ଦେବୀ! ଏହି ଦାନରୁ ମୋତେ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କର।” ଦାତା ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ।
Verse 12
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् । मानकूटं तुलाकूटं कन्यागोऽर्थे उदाहृतम् ॥
ବାକ୍ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା, କର୍ମଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ମନରେ ଯାହା ଚିନ୍ତିତ—ମାପରେ ଠକେଇ ଓ ତୁଳାରେ ଠକେଇ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଲାଭ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଅପକର୍ମର ଉଦାହରଣ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 13
अनृतं नाशमायाति गुडधेनो द्विजार्पिता । दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ यत्र क्षोरवहा नद्यः घृतपायसकर्दमाः । ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
ଗୁଡଧେନୁ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଗଲେ ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା) ନଶିଯାଏ। ଦାନ ହେଉଥିବାକୁ ଯେମାନେ ଦେଖନ୍ତି ସେମାନେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦୁଧର ନଦୀ ବହେ ଏବଂ ଘିଅ ଓ ପାୟସର କାଦୁଆ ଥାଏ—ସେଠାକୁ ଋଷି, ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯାଆନ୍ତି; ସେଇ ଲୋକକୁ ଗୋଦାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 14
दश पूर्वान्दश परानात्भानञ्चैकविंशतिम् । विष्णुलोकं नयत्याशु गुडधेनोः प्रसादतः ॥
ଗୁଡଧେନୁର ପ୍ରସାଦରେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ, ଦଶ ପରଜ (ବଂଶଜ) ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକବିଂଶ ଭାବେ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଏ।
Verse 15
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । सर्वदैव प्रदातव्या पात्रं दृष्ट्वा महामते ॥
ଅୟନ, ବିଷୁବ, ପୁଣ୍ୟ ବ୍ୟତୀପାତ ଓ ଦିନକ୍ଷୟରେ—ବସ୍ତୁତଃ ସର୍ବଦା—ହେ ମହାମତେ, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦେଖି ଏହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
श्रद्धान्वितेन दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सर्वकामप्रदा नित्यं सर्वपापहरास्मृता ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଏହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁର ଫଳ ଦେଏ। ଏହା ନିତ୍ୟ ସର୍ବକାମପ୍ରଦା ଏବଂ ସର୍ବପାପହରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 17
गुडधेनोः प्रसादात्तु सौभाग्यमखिल भवेत् । वैष्णवं पदमाप्नोति दौर्गत्यन्तस्य नश्यति ॥
ଗୁଡଧେନୁର ପ୍ରସାଦରେ ସମଗ୍ର ସୌଭାଗ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପାଏ ଏବଂ ତାହାର ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ ନଶିଯାଏ।
Verse 18
दशद्वादशसाहस्रा दश चाष्टौ च जन्मनि । न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य सञ्जायते क्वचित् ॥
ଦଶ କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ତାହାର କେବେ ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 19
इति पठति शृणोति चेह सम्यक् मतिमपि ददाति योजनानाम् । स इह विभवैश्चिरं वसित्वा वसति चिरं दिवि देवतादिपूज्यः ॥
ଏହିପରି ଯେ ଏଠାରେ ସମ୍ୟକ୍ ପଢ଼େ ଓ ଶୁଣେ, ଏବଂ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବିଭବରେ ବସି, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦେବତାଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ବସେ।
Frequently Asked Questions
The text frames prosperity and social stability as outcomes of disciplined redistribution: household resources are converted into a structured donation (guḍadhenu) and transferred to a qualified recipient (śrotriya brāhmaṇa). The internal logic emphasizes proportional giving (yathā-śakti), ritual accountability (warnings about deceit in measures), and the conversion of private wealth into public merit through regulated generosity—an ethic that can be read as sustaining communal welfare and reducing hardship.
The chapter recommends giving at ayana (solstitial transition points), viṣuva (equinox), vyatīpāta (a calendrical/astronomical conjunction regarded as potent), and dina-kṣaya (the close of the day). It also states that the gift may be offered “always,” provided a worthy recipient (pātra) is identified.
Although the passage is primarily a donation-ritual manual, its earth-centered implication lies in regulating consumption and converting agricultural/food-value goods (guḍa, dairy symbolism, fruits, textiles) into a socially redistributed offering. The repeated emphasis on measured, means-based giving (gṛha-vitta-anusāra) and avoidance of fraudulent weighing (tulā-kūṭa) can be interpreted as an early normative framework for sustainable household economy that indirectly supports terrestrial well-being—consistent with the Varāha–Pṛthivī discourse tradition.
No dynastic lineages are specified in the provided passage. Cultural roles invoked include the donor (dātā), the qualified Vedic recipient (śrotriya brāhmaṇa), and generalized sacred communities (ṛṣayaḥ, munayaḥ, siddhāḥ) in the phalaśruti’s otherworldly landscape. A royal addressee is implied by the vocative “mahārāja,” but without identification.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.