Adhyaya 101: The Eulogy and Procedure of the ‘Rasadhenu’ (Sugarcane-Juice Cow) Donation
Rasadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ହୋତୃ ରାଜାଙ୍କୁ ‘ରସଧେନୁ’ ଦାନବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଇକ୍ଷୁରସପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗାଈ ଓ ତାହାନୁସାରେ ବଛୁରା ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗ, ଘୃତଭରା ଥନ, ଶର୍କରାମୟ ମୁଖ ଓ ଜିଭ, ଫଳସଦୃଶ ଦାନ୍ତ, ତାମ୍ରମୟ ପୃଷ୍ଠଭାଗ, ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ନୟନ ଇତ୍ୟାଦି ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦୀପ ସ୍ଥାପନା ଓ ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଟି ତିଳପାତ୍ରର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କଥିତ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ରସଧେନୁକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ କୁଟୁମ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଏବଂ ଦାତା–ଗ୍ରହୀତା ଉଭୟଙ୍କ ଉପବାସ ବିଧାନ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ଲାଭ କଥା କହି, ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ ଧର୍ମସ୍ଥିତିକୁ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 101
Verse 1
अथ रसधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ रसधेनुविधानं ते कथयामि समासतः ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशास्तरे
ଏବେ ରସଧେନୁ-ଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ। ହୋତୃ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ରସଧେନୁ-ବିଧାନ କହୁଛି: ଲେପିତ (ପ୍ରସ୍ତୁତ) ଭୂମିରେ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଓ କୁଶାସନ ଉପରେ।
Verse 2
रसस्य तु घटं राजन् सम्पूर्णं त्वैक्षवस्य तु ॥ तद्वत्ससङ्कल्पयेत्प्राज्ञश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଇଖ୍ଷୁରସରେ ଘଟଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାଙ୍କ ସମ୍ମତ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ଏକ ବଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ିବ।
Verse 3
तुरीयांशेन वत्सं तु तत्पार्श्वे स्थापयेत्सुधीः ॥ इक्षुदण्डमयाः पादा रजतस्य खुरैर्युताः ॥
ଚତୁର୍ଥାଂଶକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବଛୁରକୁ ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ତାହାର ପାଦ ଇଖୁଦଣ୍ଡମୟ ହେଉ, ଏବଂ ରଜତ ଖୁର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ।
Verse 4
एवं कार्या रसैर्धेनुरिक्षुपादसमन्विता ।
ଏହିପରି ରସଦ୍ୱାରା ‘ରସଧେନୁ’ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଇଖୁପାଦ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ।
Verse 5
सुवर्णशृङ्गाभरणा वस्त्रपुच्छा घृतस्तनी ॥ पुष्पकम्बलसंयुक्ता शर्करामुखजिह्वका ॥
ତାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗାଭରଣରେ ଭୂଷିତ ହେଉ, ବସ୍ତ୍ରପୁଛ ହେଉ ଏବଂ ଘୃତସ୍ତନ ହେଉ। ପୁଷ୍ପକମ୍ବଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ, ଏବଂ ଶର୍କରାମୟ ମୁଖ ଓ ଜିହ୍ୱା ଥାଉ।
Verse 6
दन्ताः फलमयास्तस्याः पृष्ठं ताम्रमयं शुभम् ॥ पुष्परोमां तु राजेन्द्र मुक्ताफलकृतेक्षणाम् ॥
ତାହାର ଦାନ୍ତ ଫଳମୟ ହେଉ ଏବଂ ତାହାର ଶୁଭ ପୃଷ୍ଠ ତାମ୍ରମୟ ହେଉ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାହାର ରୋମ ପୁଷ୍ପମୟ ହେଉ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ମୁକ୍ତାଫଳଦ୍ୱାରା କୃତ ହେଉ।
Verse 7
सप्तव्रीहिसमायुक्तां चतुर्दिक्षु च दीपिताम् ॥ सर्वोपस्करसयुक्तां सर्वगन्धादिवासिताम् ॥
ତାହା ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ବ୍ରୀହି/ଧାନ୍ୟ ସହିତ ସମାୟୁକ୍ତ ହେଉ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ୍ରେ ଦୀପିତ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍କର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ ଏବଂ ସର୍ବ ଗନ୍ଧାଦିଦ୍ୱାରା ସୁବାସିତ ହେଉ।
Verse 8
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु निवेशयेत् ॥ सर्वलक्षणयुक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ॥
ଚାରି ଦିଗରେ ତିଳର ଚାରିଟି ପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି; ପରେ ସର୍ବଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 9
रसधेनुः प्रदातव्या स्वर्गकामेन नित्यदा ॥ दाता स्वर्गमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥
ସ୍ୱର୍ଗକାମୀ ଲୋକ ନିତ୍ୟ ରସଧେନୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦାତା ସର୍ବପାପବିବର୍ଜିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 10
दीयमानां तु पश्यन्ति ते च यान्ति परां गतिम् ॥ धेनुं च पूजयित्वाग्रे गन्धधूपस्रगादिभिः ॥
ଦାନ ଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ ଯେମାନେ ଦେଖନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ଧେନୁକୁ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ସ୍ରଗାଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି,
Verse 11
पूर्वोक्तैरेव मन्त्रैस्तु ततस्तां प्रार्थयेत्सुधीः ॥ प्रार्थनापूर्वकं भक्त्या द्विजाग्र्याय निवेदयेत् ॥
ତାପରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ ତାହାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବେ; ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନାପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବେ।
Verse 12
दशपूर्वान्परांश्चैव आत्मानं चैकविंशकम् ॥ प्रापयेत्परमं स्थानं स्वर्गान्नावर्त्तते पुनः ॥
ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ନିଜକୁ ଏକବିଂଶ ଭାବେ ନେଇ, ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦିଏ; ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 13
एषा ते कथिता राजन् रसधेनुरनुत्तमा ॥ ददस्व च महाराज परं स्थानमवाप्नुहि ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମକୁ ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ‘ରସଧେନୁ’ କଥିତ ହେଲା। ହେ ମହାରାଜ, ଏହାକୁ ଦାନ କରି ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 14
य इदं पठते नित्यं शृणुयादथ भक्तितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥
ଯେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 15
दाता च ग्राहकश्चैव एककालमभोजनः ॥ सोमपानफलं तस्य सर्वत्र तु फलं भवेत् ॥
ଦାତା ଓ ଗ୍ରାହକ—ଦୁହେଁ ଯଦି ଏକକାଳ ଅଭୋଜନ (ଏକ ବେଳ ଭୋଜନ ତ୍ୟାଗ) କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି କର୍ମର ଫଳ ସୋମପାନଫଳ ସମାନ ହୁଏ; ଏବଂ ସେ ଫଳ ସର୍ବତ୍ର ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
The passage frames disciplined giving (dāna) to a qualified recipient as a mechanism for moral self-regulation and social order: the text instructs constructing a ritually specified gift (rasadhenu) and offering it with reverence, presenting donation as a purificatory act (pāpa-vivarjana) that reinforces dharmic conduct.
No tithi, lunar month, nakṣatra, or seasonal marker is specified in the excerpt. The only timing-related observance stated is ekakāla-amabhojana (single-time eating/fasting) for both donor and recipient.
While it does not explicitly discuss ecology, the adhyāya implicitly links terrestrial stability (Pṛthivī’s well-being in the broader Varāha–Pṛthivī frame) to dharmic resource circulation: agricultural products (ikṣu-rasa, ghṛta, tila, phala, puṣpa, gandha) are ritualized and redistributed through regulated gifting, portraying orderly consumption and offering as a form of maintaining social-terrestrial equilibrium.
No genealogies or named historical lineages appear here. The only culturally specific roles invoked are the hotṛ (Vedic ritual priest) as narrator and a rājan (king) as addressee, with the intended recipient defined as a śrotriya kuṭumbin (learned brāhmaṇa householder).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.