Adhyaya 11: Sukesha’s Boon, the Twelve Dharmas of Beings, and the Cosmography of the Seven Dvipas with the Twenty-One Hells
सुकेशि-वरप्राप्तिः द्वादश-धर्म-वर्णनं सप्तद्वीप-प्रमाणं रौरवादि-नरक-निरूपणम् (Sukeśi-Varaprāptiḥ Dvādaśa-Dharma-Varṇanaṃ Saptadvīpa-Pramāṇaṃ Rauravādi-Naraka-Nirūpaṇam)
Cosmography of Seven Dvipas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ–ନାରଦ ସମ୍ବାଦରେ ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ରାକ୍ଷସ ସୁକେଶକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କେବେ, କେଉଁଠି ଏବଂ କାହିଁକି ଆକାଶରୁ ପତିତ କଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ସୁକେଶର ବଂଶ (ବିଦ୍ୟୁତ୍କେଶିନଙ୍କ ପୁତ୍ର), ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଗଗନଗ-ପୁର (ଆକାଶନଗର) ଓ ପ୍ରାୟ ଅଜେୟତା, ଏବଂ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ପତନର ପରିସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମାଗଧ ବନରେ ସୁକେଶ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ‘ଶ୍ରେୟସ’ ଓ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, କିମ୍ପୁରୁଷ, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋନିର ଧର୍ମକୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି—ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଯୋଗଶାସନ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ–ହର–ଭାସ୍କର–ଦେବୀଭକ୍ତି ସହ। ପରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପରିବେଷ୍ଟିତ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପ୍ରମାଣ, ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପର ରୌଦ୍ର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ରୌରବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକୋଇଶ ନରକ (ମହାରୌରବ, ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର ଇତ୍ୟାଦି)ର ତାଲିକା ଦେଇ କର୍ମଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକଗତିର ନୈତିକ ଭୂଗୋଳ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya answers Nārada’s query by recounting Sukesha’s origin, Śaṅkara-granted aerial city (gaganaga-pura), and the narrative conditions leading to his later downfall by Sūrya.
- A systematic, comparative taxonomy of dharma across multiple classes of beings (yonis), emphasizing svādhyāya, yajña, yogic discipline, and multi-deity bhakti (Viṣṇu–Hara–Bhāskara–Devī) as a syncretic ethical framework.
- Cosmographic and topographical specification of the seven dvīpas and surrounding oceans in doubling measures, followed by Puṣkara-dvīpa’s raudra/naraka associations and an enumerative description of the twenty-one hells (Raurava, Mahāraurava, Tāmisra, Andhatāmisra, etc.).
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः नारद उवाच यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବାମନପୁରାଣର ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ନାରଦ କହିଲେ—“ଆପଣ ଯେ କହିଲେ ସୁକେଶିନଙ୍କ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ, ସେ ଘଟଣା କେବେ ଘଟିଲା ଏବଂ କେଉଁ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଘଟିଲା?”
Verse 2
सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि
‘ସୁକେଶୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହିଜଣ କିଏ? ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁର (ନଗର) କିଏ ଦାନ କଲେ? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଆକାଶରୁ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ?
Verse 3
पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସାବଧାନ ହୋଇ ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ। ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଯେପରି ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 4
आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः
ନିଶାଚରମାନଙ୍କର ଜଣେ ଅଧିପତି ‘ବିଦ୍ୟୁତ୍କେଶୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପରେ ସେ ‘ସୁକେଶୀ’ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 5
तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्
ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଈଶାନ (ଶିବ) ତାଙ୍କୁ ଆକାଶଚାରୀ ପୁର (ନଗର) ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଜେୟତା ଓ ଅବଧ୍ୟତାର ବର ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
Verse 6
स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः
ଶଙ୍କରଙ୍କଠାରୁ ଗଗନଗାମୀ ପୁରର ବର ପାଇ ସେ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ; ତଥାପି ସଦା ଧର୍ମପଥରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 7
स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्
ଏକଦା ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ମାଗଧ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ଭାବିତାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 8
महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च/ प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः
ତେବେ ସେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଣିପାତ କରି ଅଭିବାଦନ କଲା; ପରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।
Verse 9
सुकेशिरुवाच प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्
ସୁକେଶି କହିଲା—ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅବଜ୍ଞା କରିବାକୁ ଚାହେଁନି।
Verse 10
किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ପରଲୋକରେ ପରମ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ, ଏହି ଲୋକରେ କ’ଣ? ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁଥିରୁ ସେ ସୁଖରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ?
Verse 11
पुलस्त्य उवाच/ इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ସୁକେଶିର ବଚନ ଶୁଣି, ପରମ ଋଷିମାନେ ବିଚାର କରି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଶ୍ରେୟର ହେତୁ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
Verse 12
ऋष ऊचुः श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ, ଶୁଣ; ହେ ବୀର, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟୟ ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ, ତାହା ଆମେ ତୁମକୁ କହିବୁ।
Verse 13
श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्
ପରଲୋକରେ ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ; ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହେ, ସେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ ଓ ତାହାଦ୍ୱାରା ସୁଖୀ ହୁଏ।
Verse 14
सुकेशिरुवाच किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्
ସୁକେଶୀ କହିଲା—ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? କେଉଁ ଆଚରଣ ଓ କେଉଁ ସତ୍କ୍ରିୟା ତାହା? ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ଦେବାଦିମାନେ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ—ତାହା କହନ୍ତୁ।
Verse 15
ऋषय ऊचुः देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ସଦା ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବେଦବେତ୍ତୃତ୍ୱ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ରତି—ଏହିପରି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता
ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାହୁବଳ, ମାତ୍ସର୍ୟ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସତ୍କ୍ରିୟା (ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ) କୁହାଯାଇଛି; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଓ ହର (ଶିବ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଉଦାହୃତ।
Verse 17
सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा
ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ଧର୍ମ—ଯୋଗସାଧନାର ଅନୁତ୍ତମ ଶିଷ୍ଟାଚାର; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଁରେ ନିଷ୍ଠିତ ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି।
Verse 18
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते
ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାସନା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ସେମାନେ ପାରଙ୍ଗତ; ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି—ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
Verse 19
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च
ଅତୁଳ ବିଦ୍ୟାଧରତ୍ୱ, ବିବେକଯୁକ୍ତ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପୁରୁଷୋଚିତ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ—ଏହା ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ଧର୍ମ; ଏବଂ ଭବାନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Verse 20
गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः
ଗନ୍ଧର୍ବବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନ, ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପରେ କୌଶଳ—ଏହାକୁ କିଂପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 21
ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅମାନିତ୍ୱ (ଅହଂକାରହୀନତା), ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ରୁଚି, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନ—ଏହାକୁ ପୈତୃକ ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ନିୟତ ଆହାର, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ଜ୍ଞାନ—ହେ ରାକ୍ଷସ—ଏହି ନିୟମରେ ଧର୍ମବେତ୍ତା ହୁଏ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (ଅର୍ଥ) ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 23
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ; କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, କ୍ଲେଶବିନା ପ୍ରୟାସ, ଦୟା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ।
Verse 24
जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ, ଶୌଚ, ମାଙ୍ଗଳ୍ୟମୟ ଆଚରଣ ଓ ଅଚ୍ୟୁତରେ ଭକ୍ତି; ଶଙ୍କର, ଭାସ୍କର ଓ ଦେବୀ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା—ଏହାକୁ ମାନବଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 25
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति
ଧନର ଅଧିପତ୍ୟ, ଭୋଗବିଲାସ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଶକର (ଶିବ) ଆରାଧନା; ଅହଙ୍କାର ଏବଂ ଡ଼ଙ୍ଗ ନଥିବା—ଏହା ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 26
परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः
ପରସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ଅନାଚାର, ପରଧନରେ ଲୋଭ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି—ଏହାକୁ ରାକ୍ଷସଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 27
अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता
ଅବିବେକ, ଅଜ୍ଞାନ, ଶୌଚହାନି ଓ ଅସତ୍ୟତା—ଏହି ପିଶାଚମାନଙ୍କର ଧର୍ମ; ଏବଂ ସେମାନେ ସଦା ମାଂସଲୋଭୀ।
Verse 28
योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः
ଏହିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋନି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାଦଶ ଏବଂ ଗତି ପ୍ରଦାନକାରୀ।
Verse 29
सुकेशिरुवाच भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ
ସୁକେଶୀ କହିଲା—ଆପଣମାନେ କହିଥିବା ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଶାଶ୍ୱତ, ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ଅବ୍ୟୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାନବମାନଙ୍କର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦୟାକରି ପୁନଃ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 30
ऋषय ऊचुः शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ କ୍ଷଣଦାଚର (ରାତ୍ରିଚର), ଶୁଣ: ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ବସୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟାଦି ନରମାନଙ୍କର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ।
Verse 31
योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले
ଯୋଜନ ପ୍ରମାଣରେ ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚାଶ କୋଟି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ନଦୀଜଳରେ ନୌକା ପରି ରହେ।
Verse 32
तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म
ତାହାର ଉପରେ ଦେବେଶ ବ୍ରହ୍ମା ପରମୋତ୍ତମ ଶୌଲେନ୍ଦ୍ର-ଆସନକୁ—ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକାକାର ଓ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ—ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 33
तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः
ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଦେବତା ଚାରି ଦିଗରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ‘ଦ୍ୱୀପ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ନିବାସସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 34
तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते
ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ତାହାର ମାପ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 35
ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः
ତାପରେ ତାହାର ବାହାରେ ରୌଦ୍ର ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଯାହା (ତାହାଠାରୁ) ଦ୍ୱିଗୁଣ। ତାହାର ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 36
ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः
ତାପରେ ବାହାରେ ଇକ୍ଷୁରସ ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ଏହା ବାହ୍ୟଭାଗରେ ବଲୟ ପରି ଘେରି ରହିଛି। ଶାଲ୍ମଲିଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଏବଂ ତାହାର ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Verse 37
सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः
ସୁରାର ସମୁଦ୍ର ତାହା (ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ) ଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ। ତାହାଠାରୁ କୁଶଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ କୁଶଦ୍ୱୀପଠାରୁ ଘୃତ (ଘିଅ) ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦ୍ୱିଗୁଣ ଘୋଷିତ।
Verse 38
घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः
ହେ ନିଶାଚର! ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରଠାରୁ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହା ପରେ ‘ଦଧି’ ନାମକ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଘୋଷିତ।
Verse 39
समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः
ସେହି ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱିଗୁଣ; ଶାକ ପରେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷୀର-ସମୁଦ୍ର ଅଛି। ସେଠାରେ ଶେଷର ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ହରି ଅବସ୍ଥିତ; ଏ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
Verse 40
चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः
ହେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ପରିମାଣ ଚାଳିଶ କୋଟି ଓ ନବ୍ବେ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ଏବଂ ଅଧିକ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ—ଅତିବିସ୍ତୃତ—ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶେଷରେ କ୍ଷୀର-ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମୃତ।
Verse 41
तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस
ତାହା ପରେ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ; ତାହାର ଅନନ୍ତରେ ସ୍ୱାଦୂଦକ (ମଧୁର ଜଳ) ସମୁଦ୍ର। ହେ ରାକ୍ଷସ! (ତାହାର) ପରିମାଣ ଚାରି କୋଟି ଓ ବାଉନ ଲକ୍ଷ (ଯୋଜନ)।
Verse 42
पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्
ଏହା ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପର ପରିମାଣ; ଏହାକୁ ଘେରିଥିବା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ବିସ୍ତୃତ—ଯେନେ ଲକ୍ଷ-ପରିମାଣର ମଣ୍ଡକ-କଟାହ (ବିଶାଳ କଡାହ) ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଦିଗରୁ ପୂରିତ ହୋଇଛି।
Verse 43
एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर
ଏହିପରି ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପର ଧର୍ମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଓ କ୍ରିୟା (ଆଚାର) ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ଆମେ ତୁମକୁ ସେଗୁଡ଼ିକ କହିବୁ—ଶୁଣ, ହେ ନିଶାଚର।
Verse 44
प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन
ହେ ବୀର, ପ୍ଲକ୍ଷ ଆଦି ଦ୍ୱୀପରେ ଶାକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସୁଥିବା ସନାତନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ଯୁଗାବସ୍ଥା (ଯୁଗଧର୍ମ) କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ନାହିଁ।
Verse 45
मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज
ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ଦିବ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ହେ ମହାବାହୁ, କଳ୍ପାନ୍ତେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଳୟ (ବିଲୟ) ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 46
ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः
ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଥିବା ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପରେ ବସୁଥିବା ଯେ ଲୋକମାନେ ପୈଶାଚିକ ସ୍ୱଭାବର ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମାନ୍ତେ (ଫଳ ପକ୍କ ହେଲେ) ବିନଶ୍ୟନ୍ତି।
Verse 47
सुकेशिरुवाच किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्
ସୁକେଶୀ କହିଲା—ତୁମେମାନେ କେଉଁ କାରଣରୁ ପୁଷ୍କଦ୍ୱୀପକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କଲ? ସେ ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ, ଶୌଚଶୁଦ୍ଧିହୀନ, ଘୋର ଏବଂ କର୍ମାନ୍ତେ ନାଶକାରୀ।
Verse 48
तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः
ସେହି ନିଶାଚରଦ୍ୱୀପରେ ରୌରବ ଆଦି ଦାରୁଣ ନରକ ଅଛି; ତେଣୁ ପୁଷ୍କର ‘ରୌଦ୍ର’ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଘୋର।
Verse 49
सुकेशिरुवाच कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता
ସୁକେଶିନ କହିଲା—ହେ ତପୋଧନ! ଏହି ରୌଦ୍ର ନରକଗୁଡ଼ିକ କେତେଟି? ମାର୍ଗାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କ ପରିମାଣ କେତେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ?
Verse 50
ऋषय ऊचुः शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରମାଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ରୌରବ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏକୋଇଶି।
Verse 51
द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः
ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଜ୍ୱଲିତ ଅଙ୍ଗାରରେ ଆବୃତ ‘ରୌରବ’ ନାମକ ନରକ ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 52
तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते
ତାହାର ତଳେ ଅଗ୍ନିତାପରେ ଦଗ୍ଧ ତପ୍ତ ତାମ୍ରମୟ ଭୂମି ଅଛି। ପୂର୍ବ ନରକଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅଧିକ କଠୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ନରକ ‘ମହାରୌରବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 53
ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः
ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଆଗେ ଦ୍ୱିଗୁଣ କଠୋର ଅନ୍ୟ ନରକ ‘ତମିସ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାହା ପରେ ଚତୁର୍ଥ, ଦ୍ୱିଗୁଣତର ତୀବ୍ର, ‘ଅନ୍ଧତମିସ୍ର’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 54
ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्
ତାପରେ ପଞ୍ଚମଟି ‘କାଳଚକ୍ର’ ବୋଲି ପରିଗୀୟତେ। ‘ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ’ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ସପ୍ତମଟି ‘ଘଟୀୟନ୍ତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 55
असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्
ଅନ୍ୟ ଏକ ନରକ ‘ଅସିପତ୍ରବନ’ ଅଟେ; ଏହା ଦ୍ୱିସପ୍ତତି ସହସ୍ର ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାକୁ ଅଷ୍ଟମ, ନରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 56
नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः
‘ନମକ’ ଓ ‘ତପ୍ତକୁମ୍ଭ’ ନାମକ ନରକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ। ଦଶମଟି ‘କୂଟଶାଲ୍ମଲି’। ‘କରପତ୍ର’ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ‘ଶ୍ୱାନଭୋଜନ’ (ନରକ) ଅଛି।
Verse 57
संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी
(ନରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ସନ୍ଦଂଶ, ଲୋହପିଣ୍ଡ ଓ କରମ୍ଭସିକତା ଅଛି। ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷାରନଦୀ (ଦାହକ ନଦୀ) ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟିଏ କୃମିଭୋଜନ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାଦଶମ ଭାବେ ଘୋର ବୈତରଣୀ ନଦୀ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 58
तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्
ଆଉ (ନରକ) ଅଛି—ଶୋଣିତପୂୟଭୋଜନ (ରକ୍ତ ଓ ପୂୟ ଭକ୍ଷଣ), କ୍ଷୁରାଗ୍ରଧାର (କ୍ଷୁରଧାର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରା) ଏବଂ ନିଶିତଚକ୍ରକ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ)। ତଦୁପରି ସଂଶୋଷଣ ଓ ଅନନ୍ତ। ହେ ସୁକେଶୀ, ଏହି ନରକମାନେ ତୁମକୁ ଏଭଳି କୁହାଗଲା।
Frequently Asked Questions
The sages define dharma through multiple, co-valid modalities—yajña and svādhyāya alongside bhakti—explicitly naming devotion to Viṣṇu (Acyuta/Hari) and to Śiva (Śaṅkara/Tryambaka), and also including Bhāskara and Devī. Sukesha’s power itself is grounded in Śaṅkara’s boon, while the ethical taxonomy treats multi-deity devotion as a legitimate component of right conduct, reflecting the Purāṇa’s syncretic theology rather than sectarian exclusivity.
The chapter gives a concentric cosmography of the seven dvīpas—Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara—each paired with surrounding oceans whose dimensions are described in doubling proportions, extending outward up to the Kṣīrābdhi (Milk Ocean) where Hari is depicted resting on Śeṣa. Puṣkara-dvīpa is singled out for its raudra character and proximity to naraka-imagery, linking cosmic space to moral consequence.
As an extension of moral geography, the sages enumerate a set of twenty-one narakas beginning with Raurava (and Mahāraurava), followed by Tāmisra and Andhatāmisra, and further punitive realms such as Kāla-cakra, Asipatravana, Taptakumbha, Kūṭaśālmali, Śvānabhojana, Kṣāra-nadī, Kṛmibhojana, and the Vaitaraṇī river, among others. The list functions as a consequence-map: adharmic conduct is spatially encoded into specific post-mortem destinations.