Verse 39
Yogatattva
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ।
तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥
ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् ।
ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥
निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।
यथाशक्त्यविरोधेन ततः कुर्याच्च कुम्भकम् ॥
पुनस्त्यजेत्पिङ्गलया शनैरेव न वेगतः ।
पुनः पिङ्गलयापूर्य पूरयेदुदरं शनैः ॥
धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदिडया शनैः ।
यया त्यजेत्तयापूर्य धारयेदविरोधतः ॥
जानु प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलम्बितम् ।
अङ्गुलिस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रा परिगीयते ॥
न । अति-उच्छ्रितम् । न । अति-नीचम् । चैल-अजिन-कुश-उत्तरम् ।
तत्र । उपविश्य । मेधावी । पद्मासन-समन्वितः ।
ऋजु-कायः । प्राञ्जलिः । च । प्रणमेत् । इष्ट-देवताम् ।
ततः । दक्षिण-हस्तस्य । अङ्गुष्ठेन । एव । पिङ्गलाम् ।
निरुध्य । पूरयेत् । वायुम् । इडया । तु । शनैः । शनैः ।
यथा-शक्ति । अविरोधेन । ततः । कुर्यात् । च । कुम्भकम् ।
पुनः । त्यजेत् । पिङ्गलया । शनैः । एव । न । वेगतः ।
पुनः । पिङ्गलया । पूर्य । पूरयेत् । उदरम् । शनैः ।
धारयित्वा । यथा-शक्ति । रेचयेत् । इडया । शनैः ।
यया । त्यजेत् । तया । पूर्य । धारयेत् । अविरोधतः ।
जानु । प्रदक्षिणी-कृत्य । न । द्रुतम् । न । विलम्बितम् ।
अङ्गुलि-स्फोटनम् । कुर्यात् । सा । मात्रा । परिगीयते ।
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram |
tatropaviśya medhāvī padmāsanasamanvitaḥ ||
ṛjukāyaḥ prāñjaliś ca praṇamed iṣṭadevatām |
tato dakṣiṇahastasya aṅguṣṭhenaiva piṅgalām ||
nirudhya pūrayed vāyum iḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ |
yathāśaktyavirodhena tataḥ kuryāc ca kumbhakam ||
punastyajet piṅgalayā śanaireva na vegataḥ |
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrayed udaraṃ śanaiḥ ||
dhārayitvā yathāśakti recayed iḍayā śanaiḥ |
yayā tyajet tayāpūrya dhārayed avirodhataḥ ||
jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam |
aṅgulisphoṭanaṃ kuryāt sā mātrā parigīyate ||
ନ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଛ୍ରିତ ନ ଅତିନୀଚ ଆସନରେ, ବସ୍ତ୍ର–ଅଜିନ–କୁଶ ଘାସ ଉପରେ ପତିଆଇ, ଜ୍ଞାନୀ ସାଧକ ପଦ୍ମାସନରେ ବସୁ। ଶରୀରକୁ ଋଜୁ ରଖି, ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଗେ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁ। ପରେ ଡାହାଣ ହାତର ଅଙ୍ଗୁଠାଦ୍ୱାରା ପିଙ୍ଗଳା ନାସିକା ବନ୍ଦ କରି, ଇଡା ନାସିକାରେ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ଆକର୍ଷଣ କରୁ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଅପ୍ରୟାସରେ କୁମ୍ଭକ କରୁ। ପୁନଃ ପିଙ୍ଗଳାରେ ଧୀରେ, ବଳ ବିନା, ରେଚନ କରୁ। ପୁନି ପିଙ୍ଗଳାରେ ପୂରଣ କରି ଉଦରକୁ ଧୀରେ ଭରି, ଯଥାଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ଇଡାରେ ଧୀରେ ରେଚନ କରୁ। ଯେ ନାସିକାରେ ରେଚନ କରେ, ସେଇ ନାସିକାରେ ପୂରଣ କରି, ଅପ୍ରୟାସରେ ଧାରଣ କରୁ। ଡାହାଣ ପଟେ ଜାଣୁକୁ ବୃତ୍ତାକାରେ ଘୁରାଇ—ନ ଦ୍ରୁତ ନ ମନ୍ଦ—ଆଙ୍ଗୁଳି ସ୍ଫୋଟନ କରୁ; ଏହାକୁ ‘ମାତ୍ରା’ କୁହାଯାଏ।
On a seat neither too high nor too low, with cloth, antelope-skin, and kuśa-grass as the upper layer, the wise one should sit in lotus posture. With the body straight and hands joined, he should bow to the chosen deity. Then, closing the piṅgalā (right nostril) with the thumb of the right hand, he should slowly inhale through iḍā (left nostril). Then, without strain and according to ability, he should perform kumbhaka. Again he should exhale through piṅgalā slowly, not with force. Again, inhaling through piṅgalā, he should slowly fill the abdomen; retaining as able, he should slowly exhale through iḍā. Through whichever he exhales, through that he should inhale, and he should retain without strain. Circling the knee to the right—neither fast nor slow—he should snap the fingers; that is called a mātrā.