Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହନ୍ତୁ; କ୍ରୋଧରେ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଶିଷ୍ୟ କୌତ୍ସକୁ ସେପରି ଦୃଢ଼ ନିର୍ବନ୍ଧରେ କିପରି ଚାପ ଦେଲେ?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

ସେତେବେଳେ ସେ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ଧନକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଯାଚନା କଲା। ଯଦି ମୋ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ କୃପା ଅଛି, ତେବେ ଏ ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାବଧାନ ରଖି ଏହି କଥା ନିଜେ ଶୁଣ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ-ଲୋଚନ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ନିୟମନିଷ୍ଠ ବ୍ରତୀ କଠୋର ତପ କଲେ। ଏକଦା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁନି ଦୁର୍ବାସା ଆସିଲେ।

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

ଆସି ଭୁଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କହିଲେ—“ମୋତେ ଭୋଜନ ଦିଅ; ଭୁଖରେ ମୋ ଚିତ୍ତ ପୀଡିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଭୁଖାର୍ତ୍ତକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୁଚି ଓ ଉଷ୍ଣ ପାୟସ ଦିଅ।”

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ପରେ ସ୍ୱୟଂ (ସେବାରେ) ଲାଗିଲେ।

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

ତାହା ନେଇ ଉଠିଥିବାକୁ ଦେଖି ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ତତ୍ପର ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

“ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ସ୍ନାନ କରି ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷଣମାତ୍ର ସହନ କର। ରୁହ—ରୁହ—କ୍ଷଣମାତ୍ର ରୁହ; ମୁଁ ଏହିମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଆସୁଛି।”

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

ଏହିପରି କହି ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ସେତେବେଳେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

ତେବେ ତପୋନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପର୍ବତଶିଖର ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ; ସ୍ଥିରମତିରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

ତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିବିଡ଼, ବ୍ରତନିୟମରେ ସଂଯମୀ କୌତ୍ସ ମୁନି ପରମ ଉଦାରମତି ଓ ମତ୍ସରହୀନ ହେଲେ।

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

ପୁନର୍ବାର ଆସି, କଲ୍ମଷରହିତ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ପାୟସ ଭୋଜନ କରି ସତ୍ୱରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

ସେ ମୁନିବର ଚାଲିଯାଇବା ପରେ, ତପୋନିଧି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌତ୍ସଙ୍କୁ ଗୃହପ୍ରତି ପ୍ରେରଣ କଲେ।

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

ବିଦାୟ ପାଇ ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲା—“ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ତୁମେ କ’ଣ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ? ତୁମର ଦକ୍ଷିଣା ହେଉଛି ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା; ହେ ନିୟମବାନ, ଘରକୁ ଯାଅ।”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

ଶିଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପୁନଃପୁନଃ ହଠଧରି ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲା, ସେତେବେଳେ ଗୁରୁ ସେଇ ନିର୍ବନ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କଠୋର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

“ହେ ବିପ୍ର, ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଚୌଦ କୋଟି ସଂଗ୍ରହ କର; ତା’ପରେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।”

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

ଗୁରୁଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି କୌତ୍ସ ବିଚାର କରି, ଦିଗ୍ବିଜୟୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ଯାଚନା କଲା।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

“ହେ ମୁନିବର, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ତାହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ ଦେଲି। ଏବେ ଆଉ ଶୁଣ—ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।”

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

ଏହେତୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗଭାଗରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବିତ ଏକ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ ଅଛି। ତିଲୋଦକୀ ଓ ସରୟୂର ମିଳନସ୍ଥଳ ଭାବେ ଏହା ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

ହେ ମହାଭାଗ! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଳିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ହୁଅନ୍ତି। ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଯେ ଫଳ, ସଂଯମୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦାନ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଗତି ପାଏ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ତିଲୋଦକୀ–ସରୟୂ ସଙ୍ଗମରେ ଯେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନ୍ନଦାନ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ ନାହିଁ।

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଉପବାସ କରି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପିତ କରେ (ଭୋଜନ ଦିଏ), ସେ ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

ଯେ ଲୋକ ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ସଂୟମବ୍ରତରେ ରହି ଦିନକୁ ଏକଥର ମାତ୍ର ଆହାର କରେ, ତାହାର ଜୀବନଭରି ସଞ୍ଚିତ ପାପ ହଠାତ୍ ନଶିଯାଏ।

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏହି ଯାତ୍ରା ବାର୍ଷିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ରାମ ଏହି ନଦୀକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସିନ୍ଧୁ ସଦୃଶ ମହାଧାରା ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

ହେ ସୁବ୍ରତ! ସିନ୍ଧୁ ଦେଶଜ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାନାର୍ଥେ ସେହି ନଦୀର ଜଳ ସଦା ତିଳ ପରି ଶ୍ୟାମ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

‘ତିଲୋଦକୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ନଦୀର ଜଳ ସଦା ପୁଣ୍ୟମୟ। ସେହି ତିଲୋଦକୀରେ—ସଙ୍ଗମସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର—ଶୁଚିବ୍ରତୀ ଲୋକ ସ୍ନାନ କଲେ ସାତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

ଏହେତୁ, ହେ ମୁନେ! ତିଲୋଦକୀରେ ସ୍ନାନ ସର୍ବପାପହର; ଧର୍ମକାମୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାକୁ ଅତି ପ୍ରୟତ୍ନରେ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ କୃତ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ହୋମ—ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

ଏହିପରି ନାନାବିଧ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ଗୁଣର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିକାଶ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ଭାବ ଅର୍ପଣ କରି ସର୍ବ ତୀର୍ଥରେ ପୂଜା କରୁଥିବା, ପାପ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ କିଛିପରି ପରମଧାମକୁ ପହଞ୍ଚେ।