Adhyaya 4

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तस्माच्चंद्रहरिस्थानादाग्नेय्यां दिशि संस्थितः । देवो धर्महरिर्न्नाम कलिकल्मषनाशकः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରହରି-ସ୍ଥାନରୁ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ‘ଧର୍ମହରି’ ନାମକ ଦେବ ବିରାଜିତ; ସେ କଳିଯୁଗର କଲ୍ମଷ ନାଶକ।

Verse 2

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः स्वकर्मपरिनिष्ठितः । पुरा समागतो धर्मस्तीर्थयात्राचिकीर्षया

ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମରେ ଦୃଢ଼ନିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ପୂର୍ବକାଳରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଥିଲେ।

Verse 3

आगत्य च चकारोच्चैर्यात्रां तत्रादरेण सः । दृष्ट्वा माहात्म्यमतुलमयोध्यायाः सविस्मयः

ସେଠାକୁ ଆସି ସେ ମହା ଆଦରରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ; ଅଯୋଧ୍ୟାର ଅତୁଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି ସେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 4

विधाय स्वभुजावूर्ध्वौ विप्रोऽवोचन्मुदान्वितः । अहो रम्यमिदं तीर्थमहो माहात्म्यमुत्तमम्

ଦୁଇ ଭୁଜ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସେ ବିପ୍ର ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଅହୋ! ଏହି ତୀର୍ଥ କେତେ ରମ୍ୟ; ଅହୋ! ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେତେ ଉତ୍ତମ!”

Verse 5

अयोध्यासदृशी कापि दृश्यते नापरा पुरी । या न स्पृशति वसुधां विष्णुचक्रस्थिताऽनिशम्

ଅଯୋଧ୍ୟା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୀ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ନଗରୀ ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 6

यस्यां स्थितो हरिः साक्षात्सेयं केनोपमीयते । अहो तीर्थानि सर्वाणि विष्णुलोकप्रदानि वै

ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି ନିବାସ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ କାହା ସହ ଉପମା ଦିଆଯିବ? ଅହୋ! ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନକାରୀ।

Verse 7

अहो विष्णुरहो तीर्थमयोध्याऽहो महापुरी । अहो माहात्म्यमतुलं किं न श्लाघ्यमिहास्थितम्

ଅହୋ ବିଷ୍ଣୁ! ଅହୋ ତୀର୍ଥ! ଅହୋ ଅଯୋଧ୍ୟା—ମହାପୁରୀ! ଅହୋ ଏହାର ଅତୁଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟ! ଏଠାରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ ଏମିତି କ’ଣ ଅଛି?

Verse 8

इत्युक्त्वा तत्र बहुशो ननर्त प्रमदाकुलः । धर्मो माहात्म्यमालोक्य अयोध्याया विशेषतः

ଏପରି କହି ଧର୍ମ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ବିଶେଷତଃ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଅସାଧାରଣ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି।

Verse 9

तं तथा नर्तमानं वै धर्मं दृष्ट्वा कृपान्वितः । आविर्बभूव भगवान्पीतवासा हरिः स्वयम् । तं प्रणम्य च धर्मोऽथ तुष्टाव हरिमादरात्

ଧର୍ମଙ୍କୁ ଏପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖି କୃପାନ୍ୱିତ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ହରି। ତାପରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଦରସହିତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 10

धर्म उवाच । नमः क्षीराब्धिवासाय नमः पर्यंकशायिने । नमः शंकरसंस्पृष्टदिव्यपादाय विष्णवे

ଧର୍ମ କହିଲେ—କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶିତ ଦିବ୍ୟ ପାଦଯୁଗଳ ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 11

भक्त्यार्च्चितसुपादाय नमोऽजादिप्रियाय ते । शुभांगाय सुनेत्राय माधवाय नमो नमः

ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ସୁନ୍ଦର ପାଦଯୁଗଳ ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶୁଭାଙ୍ଗ ଓ ସୁନେତ୍ର ମାଧବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 12

नमोऽरविन्दपादाय पद्मनाभाय वै नमः । नमः क्षीराब्धिकल्लोलस्पृष्टगात्राय शार्ङ्गिणे

ପଦ୍ମସଦୃଶ ପାଦଯୁଗଳ ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନମସ୍କାର। କ୍ଷୀରସାଗରର କଲ୍ଲୋଳ ସ୍ପର୍ଶିତ ଗାତ୍ର ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 13

ॐ नमो योगनिद्राय योगर्क्षैर्भावितात्मने । तार्क्ष्यासनाय देवाय गोविन्दाय नमोनमः

ଓଁ—ଯୋଗନିଦ୍ରାସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯୋଗଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାବିତ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ) ଆସନ ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ଦେବ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 14

सुकेशाय सुनासाय सुललाटाय चक्रिणे । सुवस्त्राय सुवर्णाय श्रीधराय नमोनमः

ସୁନ୍ଦର କେଶ, ସୁନ୍ଦର ନାସିକା ଓ ମନୋହର ଲଲାଟ ଯାହାଙ୍କ, ସେହି ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୁବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭାମୟ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 15

सुबाहवे नमस्तुभ्यं चारुजंघाय ते नमः । सुवासाय सुदिव्याय सुविद्याय गदाभृते

ହେ ସୁବାହୁ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାଧାରୀ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଶୁଭନିବାସୀ, ପରମ ଦିବ୍ୟ, ସତ୍ୟବିଦ୍ୟାସ୍ୱରୂପ, ଗଦାଧାରୀ! ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 16

केशवाय च शांताय वामनाय नमोनमः । धर्मप्रियाय देवाय नमस्ते पीतवाससे

କେଶବ ଶାନ୍ତସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଏବଂ ବାମନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ପୀତବାସଧାରୀ! ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 17

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतो जगन्नाथो धर्मेण श्रीपतिर्मुदा । उवाच स हृषीकेशः प्रीतो धर्ममुदारधीः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଧର୍ମ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ ଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀପତି, ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଷୀକେଶ ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 18

श्रीभगवानुवाच । तुष्टोऽहं भवतो धर्म स्तोत्रेणानेन सुव्रत । वरं वरय धर्मज्ञ यस्ते स्यान्मनसः प्रियः

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମ, ହେ ସୁବ୍ରତ! ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ତୁମ ମନକୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ସେହି ବର ମାଗ।

Verse 19

स्तोत्रेणानेन यः स्तौति मानवो मामतन्द्रितः । सर्वान्कामानवाप्नोति पूजितः श्रीयुतःसदा

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ସଦା ପୂଜିତ ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ରହେ।

Verse 20

धर्म उवाच । यदि तुष्टोसि भगवन्देवदेव जगत्पते । त्वामहं स्थापयाम्यत्र निजनाम्ना जगद्गुरो

ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ, ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତେ! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ନିଜ ନାମରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବି।

Verse 21

अगस्त्य उवाच । एवमस्त्विति संप्रोच्याभवद्धर्महरिर्विभुः । स्मरणादेव मुच्येत नरो धर्महरेर्विभोः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—‘ଏବମସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ‘ଧର୍ମ-ହରି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେହି ପ୍ରବଳ ଧର୍ମ-ହରିଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 22

सरयूसलिले स्नात्वा सुचिंताकुलमानसः । देवं धर्महरिं पश्येत्सर्वपापैः प्रमुच्यते

ସରୟୂ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ଦେବ ଧର୍ମ-ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 23

अत्र दानं तथा होमं जपो ब्राह्मणभोजनम् । सर्वमक्षयतां याति विष्णुलोके निवासकृत्

ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ହୋମ, ଜପ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ—ସବୁର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ନିବାସ ଦେଇଥାଏ।

Verse 24

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यत्किंचिद्दुष्कृतं भवेत् । प्रायश्चित्तं विधातव्यं तन्नाशाय प्रयत्नतः

ଅଜ୍ଞାନରୁ କିମ୍ବା ଜାଣିଶୁଣି ଯଦି କିଛି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ତାହାର ନାଶ ପାଇଁ ଯତ୍ନସହିତ ବିଧିମତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

प्रायश्चित्तेन विधिना पापं तस्य प्रणश्यति । तस्मादत्र प्रकर्त्तव्यं प्रायश्चित्तं विधानतः

ବିଧିମତେ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ତାହାର ପାପ ନଶିଯାଏ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि राजादेर्निग्रहात्तथा । नित्यकर्मनिवृत्तिः स्याद्यस्य पुंसोऽवशात्मनः । तेनाप्यत्र विधातव्यं प्रायश्चित्तं प्रयत्नतः

ଅଜ୍ଞାନରୁ କିମ୍ବା ଜାଣିଶୁଣି, ଏବଂ ରାଜା ଆଦିଙ୍କ ନିଗ୍ରହରୁ, ଯଦି ଅସହାୟ ପୁରୁଷର ନିତ୍ୟକର୍ମ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

अत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः । तस्माद्वर्णयितुं शक्यो महिमा न हि मानवैः

ଏଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ସାଦରେ ବସନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ମହିମାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 28

आषाढे शुक्ल पक्षस्य एकादश्यां द्विजोत्तम । तस्य सांवत्सरी यात्रा कर्तव्या तु विधानतः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନ ସେହି ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्महरिं विभुम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके वसेत्सदा

ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ସ୍ନାନ କରି ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ବିଭୁ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ନର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ବସେ।

Verse 30

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे स्वर्णस्य खनिरुत्तमा । यत्र चक्रे स्वर्णवृष्टिं कुबेरो रघुजाद्भयात्

ସେହି ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗଭାଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଉତ୍ତମ ଖଣି ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ରଘୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଭୟରୁ କୁବେର ସୁବର୍ଣ୍ଣବୃଷ୍ଟି କରାଇଥିଲେ।

Verse 31

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वज्ञ स्वर्णवृष्टिरभूत्कथम् । कुबेरस्य कथं भीतिरुत्पन्ना रघुभूपतेः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ! ସୁବର୍ଣ୍ଣବୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା? ଏବଂ ରଘୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁବେରଙ୍କ ଭୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?

Verse 32

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरान्मम सुव्रत । श्रुत्वा कथारहस्यानि न तृप्यति मनो मम

ହେ ସୁବ୍ରତ! ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ; କାହାଣୀର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 33

अगस्त्य उवाच । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि स्वर्णस्योत्पत्तिमुत्तमाम् । यस्य श्रवणतो नृणां जायते विस्मयो महान्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ଶୁଣ, ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଉତ୍ପତ୍ତି କହିବି; ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମହା ବିସ୍ମୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 34

आसीत्पुरा रघुपतिरिक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः । रघुर्निजभुजोदारवीर्यशासितभूतलः

ପୁରାତନ କାଳରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳବର୍ଦ୍ଧକ ରଘୁପତି ରଘୁ ଥିଲେ; ନିଜ ଭୁଜବଳର ଉଦାର ବୀର୍ୟରେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

Verse 35

प्रतापतापितारातिवर्गव्याख्यातसद्यशाः । प्रजाः पालयता सम्यक्तेननीतिमता सता

ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଶତ୍ରୁବର୍ଗ ହିଁ ତାଙ୍କ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯଶ ଘୋଷଣା କରୁଥିଲେ। ନୀତିଜ୍ଞ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।

Verse 36

यशःपूरेण समलिप्ता दिशो दश सितत्विषा । स चक्रे प्रौढविभवसाधनां विजयक्रमात्

ତାଙ୍କ ଯଶର ପ୍ରବାହର ଶ୍ୱେତ ଦ୍ୟୁତିରେ ଦଶଦିଗ ଯେନ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏବଂ ବିଜୟକ୍ରମରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପ୍ରୌଢ ସମୃଦ୍ଧିର ସାଧନ ସେ ସିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 37

नानादेशान्समाक्रम्य चतुरंगबलान्वितः । भूतानि वशमानीय वसु जग्राह दण्डतः

ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାସହିତ ସେ ନାନା ଦେଶ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବିରୋଧୀମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି ରାଜଦଣ୍ଡର ନ୍ୟାୟବଳରେ ଧନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 38

उत्कृष्टान्नृपतीन्वीरो दंडयित्वा बलाधिकान् । रत्नानि विविधान्याशु जग्राहातिबलस्तदा

ସେଇ ଅତିବଳୀ ବୀର ବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 39

स विजित्य दिशः सर्वा गृहीत्वा रत्नसंचयम् । अयोध्यामागतो राजा राजधानीं च तां शुभाम्

ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି ରତ୍ନସଞ୍ଚୟ ସଂଗ୍ରହ କରି, ରାଜା ନିଜ ଶୁଭ ରାଜଧାନୀ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।

Verse 40

तत्रागत्य च काकुत्स्थो यज्ञायोत्सुकमानसः । चकार निर्मलां बुद्धिं निजवंशोचितक्रियाम

ସେଠାକୁ ଆସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନୃପ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକଚିତ୍ତ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିର୍ମଳ କରି ନିଜ ବଂଶୋଚିତ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 41

वसिष्ठं मुनिमाज्ञाय वामदेवं च कश्यपम्

ସେ ମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଏବଂ ବାମଦେବ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଡାକିଲେ।

Verse 42

अन्यानपि मुनिश्रेष्ठान्नानातीर्थसमाश्रितान् । समानयद्विनीतेन द्विजवर्येण भूपतिः

ରାଜା ନାନା ତୀର୍ଥରେ ଆଶ୍ରିତ ଅନ୍ୟ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବିନୀତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣିବାକୁ କରାଇଲେ।

Verse 43

दृष्ट्वा स्थितान्स तान्सर्वान्प्रदीप्तानिव पावकान् । तानागतान्विदित्वाथ रघुः परपुरंजयः । निश्चक्राम यथान्यायं स्वयमेव महायशाः

ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ପରପୁରଞ୍ଜୟ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରଘୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ ସ୍ୱୟଂ ବାହାରିଲେ।

Verse 44

ततो विनीतवत्सर्वान्काकुत्स्थो द्विजसत्तमान् । उवाच धर्मयुक्तं च वचनं यज्ञसिद्धये

ତାପରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମଙ୍କ ପ୍ରତି ବିନୀତଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 45

रविरुवाच । मुनयः सर्व एवैते यूयं शृणुत मद्वचः । यज्ञं विधातुमिच्छामि तत्राज्ञां दातुमर्हथ

ରବି କହିଲେ—ହେ ମୁନିମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ ତାହା ପାଇଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା/ଅନୁମତି ଦିଅ।

Verse 46

सांप्रतं मामको यज्ञो युक्तः स्यान्मुनिसत्तमाः । एतद्विचार्य्य तत्त्वेन ब्रूत यूयं मुनीश्वराः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଯୁକ୍ତ ହେବ? ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବିଚାର କରି କହ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ।

Verse 47

मुनय ऊचुः । राजन्विश्वजिदाख्यातो यज्ञानां यज्ञ उत्तमः । सांप्रतं कुरु तं यत्नान्मा विलंबं वृथा कृथाः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ‘ବିଶ୍ୱଜିତ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାକୁ ଏବେ ଯତ୍ନରେ କର; ବ୍ୟର୍ଥ ବିଳମ୍ବ କରନି।

Verse 48

अगस्त्य उवाच । नृपश्चक्रे ततो यज्ञं विश्वदिग्जयसंज्ञितम् । नानासंभारमधुरं कृतसर्वस्वदक्षिणम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ ରାଜା ‘ବିଶ୍ୱଦିଗ୍ଜୟ’ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ନାନା ପ୍ରକାର ମଧୁର ସାମଗ୍ରୀରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାରେ ସର୍ବସ୍ୱ ଅର୍ପିତ ଥିଲା।

Verse 49

नानाविधेन दानेन मुनिसंतोषहर्षकृत् । सर्वस्वमेव प्रददौ द्विजेभ्यो बहुमानतः

ନାନାପ୍ରକାର ଦାନଦ୍ୱାରା ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଓ ହର୍ଷ ଦେଇ, ସେ ବହୁମାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସର୍ବସ୍ୱ ଦାନ କଲେ।

Verse 50

तेषु विश्वेषु यातेषु पूजितेषु गृहान्स्वकान् । बन्धुष्वपि च तुष्टेषु मुनिषु प्रणतेषु च

ପୂଜିତ ସେହି ସମସ୍ତ ଅତିଥି ନିଜ-ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲେ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମତି ଦେଲେ।

Verse 51

तेन यज्ञेन विधिवद्विहितेन नरेश्वरः । शुशुभे शोभनाचारः स्वर्गे देवेंद्रवत्क्षणात्

ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପାଦିତ ସେହି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା, ଶୋଭନ ଆଚରଣବାନ୍ ନରେଶ୍ୱର କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।

Verse 52

तत्रांतरे समभ्यायान्मुनिर्यमवतां वरः । विश्वामित्रमुनेरंतेवासी कौत्स इति स्मृतः

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଯମ-ନିୟମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ମୁନି ଆସିଲେ—‘କୌତ୍ସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଯିଏ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଅନ୍ତେବାସୀ ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 53

दक्षिणार्थं गुरोर्द्धीमान्पावितुं तं नरेश्वरम् । चतुर्दशसुवर्णानां कोटीराहर सत्वरम्

ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ ଏବଂ ସେହି ନରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପାବନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ଧୀମାନ୍ ଶୀଘ୍ରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ଆଣିଲେ।

Verse 54

मद्दक्षिणेति गुरुणा निर्बन्धाद्याचितो रुषा । आगतः स मुनिः कौत्सस्ततो याचितुमादरात् । रघुं भूपालतिलकं दत्तसर्वस्वदक्षिणम्

‘ମୋ ଦକ୍ଷିଣା!’—ଏଭଳି କହି ଗୁରୁ କ୍ରୋଧରେ ପୁନଃପୁନଃ ନିର୍ବନ୍ଧ କଲେ; ତେଣୁ ମୁନି କୌତ୍ସ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଆସିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଆଦରସହ ରାଜତିଲକ ରଘୁଙ୍କୁ ଯାଚନା କରିବାକୁ ଗଲେ—ଯିଏ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣାରେ ସର୍ବସ୍ୱ ଦାନ କରିଦେଇଥିଲେ।

Verse 55

तमागतमभिप्रेत्य रघुरादरतस्तदा । उत्थाय पूजयामास विधिवत्स परंतपः । सपर्य्यासीत्तस्य सर्वा मृत्पात्रविहितक्रिया

ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି ରଘୁ ସେତେବେଳେ ଆଦରସହ ଉଠି ବିଧିମତେ ପୂଜା କଲେ। ସେ ପରନ୍ତପ ରାଜା ମାଟି ପାତ୍ରର ସରଳ କ୍ରିୟା ସହ ସମସ୍ତ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।

Verse 56

पूजासंभारमालोक्य तादृशं तं मुनीश्वरः । विस्मितोऽभून्निरानन्दो दक्षिणाऽशां परित्यजन् । उवाच मधुरं वाक्यं वाक्यज्ञानविशारदः

ଏପରି ଅଳ୍ପ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ଦେଖି ମୁନିଶ୍ୱର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଓ ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଲେ; ଦକ୍ଷିଣାର ଆଶା ତ୍ୟାଗ କଲେ। ବାକ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ପାରଦର୍ଶୀ ସେ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 57

कौत्स उवाच । राजन्नभ्युदयस्तेऽस्तु गच्छाम्यन्यत्र सांप्रतम्

କୌତ୍ସ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହେଉ; ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଉଛି।

Verse 58

गुर्वर्थाहरणायैव दत्तसर्वस्वदक्षिणम् । त्वां न याचे धनाभावादतोऽन्यत्र व्रजाम्यहम्

ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ସର୍ବସ୍ୱକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଇଦେଇଛି। ଧନାଭାବରୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଯାଚନା କରୁନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଉଛି।

Verse 59

अगस्त्य उवाच । इत्युक्तस्तेन मुनिना रघुः परपुरंजयः । क्षणं ध्यात्वाऽब्रवीदेनं विनयाद्विहितांजलिः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେ ମୁନି ଏପରି କହିବା ପରେ ଶତ୍ରୁ-ନଗର-ଜୟୀ ରଘୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି, ବିନୟସହ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 60

रघुरुवाच । भगवंस्तिष्ठ मे हर्म्ये दिनमेकं मुनिव्रत । यावद्यतिष्ये भगवन्भवदर्थार्थमुच्चकैः

ରଘୁ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ମୁନିବ୍ରତ! ମୋ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଏକ ଦିନ ରୁହନ୍ତୁ। ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପାୟକୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସାଧିବି।

Verse 61

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा परमोदारवचो मुनिमुदारधीः । प्रतस्थे च रघुस्तत्र कुबेरविजिगीषया

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ଏପରି ପରମ ଉଦାର ବଚନ କହି, ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ରଘୁ କୁବେରକୁ ଜୟ କରି ଧନ ଲାଭ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 62

तमायांतं कुबेरोऽथ विज्ञाप्य वचनोदितैः । प्रसन्नमनसं चक्रे वृष्टिं स्वर्णस्य चाक्षयाम्

ସେ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବଚନମାଧ୍ୟମରେ ଜାଣି କୁବେର ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଅକ୍ଷୟ ବର୍ଷା କରାଇଲେ।

Verse 63

स्वर्णवृष्टिरभूद्यत्र सा स्वर्णखनिरुत्तमा । स मुनिं दर्शयामास खनिं तेन निवेदिताम्

ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଷା ହେଲା, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣଖଣି ହୋଇଗଲା। ସେ ଖଣିଟିକୁ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 64

तस्मै समर्पयामास तां रघुः खनिमुत्तमाम् । मुनीन्द्रोऽपि गृहीत्वाशु ततो गुर्वर्थमादरात्

ରଘୁ ସେହି ଉତ୍ତମ ଖଣିଟିକୁ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ। ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ପାଇଁ ଆଦରସହିତ ବ୍ୟବହାର କଲେ।

Verse 65

राज्ञे निवेदयामास सर्वमन्यद्गुणाधिकः । वरानथ ददौ तुष्टः कौत्सो मतिमतां वरः

ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ। ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌତ୍ସ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ।

Verse 66

कौत्स उवाच । राजंल्लभस्व सत्पुत्रं निजवंशगुणान्वितम् । इयं स्वर्णखनिस्तूर्णं मनोभीष्टफलप्रदा

କୌତ୍ସ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ନିଜ ବଂଶର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏକ ସତ୍ପୁତ୍ର ତୁମେ ଲଭ କର। ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଖନି ଶୀଘ୍ର ତୁମ ମନୋଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉ।

Verse 67

भूयादत्र परं तीर्थं सर्वपापहरं सदा । अत्र स्नानेन दानेन नृणां लक्ष्मीः प्रजायते

ଏଠାରେ ସଦା ସର୍ବପାପହର ପରମ ତୀର୍ଥ ହେଉ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ସମୃଦ୍ଧି—ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 68

वैशाखे शुक्लद्वादश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता । नानाभीष्टफलप्राप्तिर्भूयान्मद्वचसा नृणाम्

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଏହି ଯାତ୍ରା ‘ସାଂବତ୍ସରୀ’—ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ମୋ ବଚନରେ ଲୋକମାନେ ନାନା ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପାଉନ୍ତୁ।

Verse 69

अगस्त्य उवाच । इति दत्त्वा वरान्राज्ञे कौत्सः संतुष्टमानसः । प्रतस्थे निजकार्यार्थे गुरोराश्रममुत्सुकः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ବର ଦେଇ କୌତ୍ସଙ୍କ ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା। ପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 70

राजा स कृतकृत्योऽथ शेषं संगृह्य तद्धनम् । द्विजेभ्यो विधिवद्दत्त्वा पालयामास वै प्रजाः

ତେବେ ରାଜା କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା-ପାଳନ କଲେ।

Verse 71

एवं स्वर्णखनेर्जातं माहात्म्यं च मुनीश्वरात्

ଏହିପରି ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରୁତ ‘ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଖନି’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।