Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 84

Devanagari script

विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण । स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्

Transliteration

vidhivadiha hi dhīmānsnānadānāni tīrthe naravara iha śaktyā yaḥ karotyādareṇa | sa iha vipulabhogānnirmalātmā ca bhaktyā bhajati bhujagaśāyiśrīpaterātmanaikyam

Translation

ଏଠାରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଆଦର-ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ—ଇହଲୋକରେ ବିପୁଳ ଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ; ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନିର୍ମଳ କରି ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭୁଜଗଶାୟୀ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ସହ ଆତ୍ମୈକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Word by Word

• विधिवत्: according to proper rite
• विधिवत्: Kriya-visheṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विधिवत् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक ‘according to rule’

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय ‘here’

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• धीमान्: the wise person
• धीमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘wise man’

• स्नानदानानि: baths and gifts (charities)
• स्नानदानानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान + दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः: स्नानानि च दानानि च

• तीर्थे: at the tīrtha
• तीर्थे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• नरवरः: the best of men
• नरवरः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर + वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः: वरः नरः (best of men)

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय

• शक्त्या: with (his) capacity
• शक्त्या: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सामर्थ्ये ‘with (one’s) ability’

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• करोति: does/performs
• करोति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• आदरेण: with devotion/reverence
• आदरेण: Kriya-visheṣaṇa (Manner/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आदर (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन; भावे/प्रकारे ‘with reverence’

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय

• विपुलभोगान्: abundant enjoyments
• विपुलभोगान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विपुल + भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कर्मधारयः: विपुलाः भोगाः

• निर्मलात्मा: pure-souled
• निर्मलात्मा: Karta (Appositional/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निर्मल + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः: निर्मलः आत्मा यस्य/निर्मल आत्मा (pure-souled)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• भजति: worships/partakes of
• भजति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भज् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भुजगशायिश्रीपतेः: of Śrīpati (Viṣṇu) who reclines on the serpent
• भुजगशायिश्रीपतेः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भुजगशायी + श्रीपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः: भुजगे शायी (on the serpent) इति विशेषणपूर्वकः श्रीपतिः; ‘of Śrīpati who lies on the serpent’

• आत्मनः: of the self
• आत्मनः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘of the self’

• ऐक्यम्: oneness/identity
• ऐक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऐक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Agastya (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: (contextual) interlocutor in the section

Visual Art Cues

Scene: A wise pilgrim performs prescribed bathing and charity at the Ayodhyā tīrtha; above, Śrīpati (Viṣṇu) reclines on Śeṣa, radiating serenity, symbolizing the devotee’s inner union.

Characters & Entities

• Tīrtha
• Śrīpati (Viṣṇu)
• Bhujagaśāyī (Anantaśayana Viṣṇu)
• Snāna
• Dāna
• Bhakti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Rightly performed pilgrimage-practice (snāna and dāna) yields both worldly well-being and the highest devotional goal—union with Viṣṇu.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Ayodhyā-region tīrtha being discussed throughout this chapter, presented as a locus for both prosperity and spiritual realization.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform snāna and dāna at the tīrtha vidhivat (according to injunction), with reverence and within one’s means, grounded in bhakti.