Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

Transliteration

bodhitā tena caṃḍī sā puṣkasena tadā bhṛśam | jāgarādi ca saṃprāptaḥ puṣkaso'pi caturdaśīm

Translation

ତେବେ ପୁଷ୍କସେନ ଦ୍ୱାରା ଚଣ୍ଡୀ ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ଏବଂ ପୁଷ୍କସ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଜାଗରଣାଦି ବ୍ରତ-ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲା।

Word by Word

• बोधिता: was awakened/informed
• बोधिता: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: बुध् (धातु)
• Form: कृदन्त-क्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः

• तेन: by him
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• चण्डी: Caṇḍī (the goddess)
• चण्डी: Kartṛ (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चण्डी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सा: she
• सा: Kartṛ (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• पुष्कसेन: by Puṣkasena
• पुष्कसेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पुष्कसेन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• तदा: then
• तदा: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• भृशम्: greatly, intensely
• भृशम्: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: रीतिवाचक-अव्यय (adverb: intensity)

• जागरादि: vigil and the like (rites)
• जागरादि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जागर (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (जागरः आदिः यस्य/जागरादि-समूहः)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• संप्राप्तः: attained/arrived
• संप्राप्तः: Kartṛ (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्राप् (धातु) + सम्- (उपसर्ग)
• Form: कृदन्त-क्त (past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि

• पुष्कसः: Puṣkasa (person)
• पुष्कसः: Kartṛ (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्कस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha/Emphasis (निपातार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (निपात)
• Form: सम्भावना/समुच्चयार्थक-अव्यय (particle: also/even)

• चतुर्दशीम्: the fourteenth lunar day
• चतुर्दशीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चतुर्दशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तिथिवाचक

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced, Māheśvara-khaṇḍa narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Puṣkasena rouses Caṇḍī into devotional alertness; both prepare for the caturdaśī vigil—lamps lit, offerings arranged, the night poised for worship.

Characters & Entities

• Caṇḍī
• Puṣkasena
• Puṣkasa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śivarātri is approached through wakeful vigilance and disciplined observances, which awaken devotion and divine attention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sits within Kedāra Khaṇḍa, tied to the sanctity of Kedāra and Śiva’s sacred geography.

What ritualistic prescription is mentioned?

Jāgara (night vigil) and allied Śivarātri observances on caturdaśī (the 14th lunar day).