Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ମହାତ୍ମା କୁମାର ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ତାରକକୁ ବଧ କରିବା ପରେ କେଉଁ କେଉଁ ମହାନ ଘଟଣା ଘଟିଲା? ସେ ସବୁ ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

କୁମାର ହେଉଛନ୍ତି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱରୂପ; ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶମ୍ଭୁ ପରମ ପଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

କୁମାରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳଲାଭ କରନ୍ତି। ପାପୀ ଓ ଅଧର୍ମନିଷ୍ଠ—ଶ୍ୱପଚ ମଧ୍ୟ, ହେ ଲୋମଶ—ଦର୍ଶନରେ ପାପ ଧୋଇଯାଏ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

ଶୌନକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ତେବେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଶିଷ୍ୟ ମହାତ୍ମା କୁମାରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

ଲୋମଶ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଓ ଅବଧ୍ୟ ଥିବା ସେଇ ତାରକକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୁମାର ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ।

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

କୁମାରଙ୍କ ମହିମା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କଥିତ—ବେଦରେ, (ଶୈବ) ଆଗମରେ, ଏବଂ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

ଉପନିଷଦମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଦୁଇ ମୀମାଂସାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି କୁମାରଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

ଯିଏ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭୁବନର ତ୍ରାତା ବୋଲି ଶୁଣି ପିତୃରାଟ୍ (ଯମ) ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏବଂ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ସେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣାଶାପତି (ଯମ) ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

ଭର୍ଗରୂପ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଦେବମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଈଶାନଙ୍କୁ, କପର୍ଦ୍ଦିନେ (ଜଟାଧାରୀଙ୍କୁ) ନମସ୍କାର।

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

ନୀଳକଣ୍ଠ ଶର୍ବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଆକାଶବିସ୍ତାରର ଅବୟବମୟ। କାଳକୁ, କାଳନାଥକୁ, ଏବଂ କାଳସ୍ୱରୂପକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ପାଇ ପ୍ରଭୁ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— “ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ସେ ସବୁ ଆମକୁ କହ।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

ଯମ କହିଲେ— “ହେ ଦେବଦେବେଶ, ବାକ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ! ପରମ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା, ହେ ଶଙ୍କର, ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଛନ୍ତି।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

ପରମ କର୍ମ (ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ) ଦ୍ୱାରା ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତୁଷ୍ଟି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ପ୍ରଭୁ ସଦା ବରଦାତା।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

ସେହିପରି ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ସନାତନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅନେକ ଯଜ୍ଞରେ, ଏବଂ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

ସେ ଏକାଗ୍ର ଭାବକୁ ମାତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକେ କୈବଲ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ମୋ ମତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ—ମୋ ବଚନର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନାହିଁ।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଭୋଗ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ସମ୍ପଦ ଦାନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏହି ଲୋକରେ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

ହେ ମହାଦେବ! ଗଣେଶଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲେ, ହେ ଶମ୍ଭୁ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିର୍ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ହେ ଶଂକର, ଯଜ୍ଞ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଦାନ ଆଦିରେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଛି; ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

କୁମାରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ନର ଏକକ୍ଷଣେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ମହାଦେବ, ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

ହେ ଦେବ! କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କାରଣ ଏଠାରେ ସତ୍ୟଶୀଳ, ଶାନ୍ତ, ଦାନଶୀଳ ଓ ନିରବଗ୍ରହ (ବିବାଦରହିତ) ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

ସେମାନେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଲୋଭରହିତ ଓ କାମ-ରାଗବିହୀନ; ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

ହେ ଶମ୍ଭୋ! ସମସ୍ତ ସୁକୃତୀମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତେ ପାଆନ୍ତି—ଶ୍ୱପଚ ଓ ଅଧମମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

ହେ ଦେବେଶ! କୁମାରଙ୍କ କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ—ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗର ପବିତ୍ର ସଂଯୋଗ ଥିବାବେଳେ, ଏବଂ ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

ଶିବଙ୍କ ତନୟଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ନିଜ କୁଳ-ପରିବାର ସହ—ବହୁ କୋଟିରେ—ମୋର ସ୍ଥାନ (ଯମଲୋକ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଆନ୍ତି।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

କୁମାରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତେ—ଶ୍ୱପଚମାନେ ମଧ୍ୟ—ଶୀଘ୍ର ସଦ୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

ଯମଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶଙ୍କର ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ କହିଲେ।

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମ (ଯମ), ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ପାପ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ବସିଥାଏ।

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

ସେମାନଙ୍କ ମନେ ସତ୍ତୀର୍ଥଗମନ ପାଇଁ ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ, ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମଜନିତ ମହା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

ହେ ଯମ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ଶେଷରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ଅଭ୍ୟାସବଳ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବର ପ୍ରଭାବରେ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବ ଅବିରତ ରହେ।

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

ଏହେତୁ ଯେ ସମସ୍ତେ ସୁକୃତୀ ଓ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଯାହାଙ୍କର ଭକ୍ତିଭାବ ଅବିରତ ଅନୁସରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ଧାରା ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଚାଲିଆସେ।

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

ହେ ଧର୍ମ! ସ୍ତ୍ରୀ, ବାଳକ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ଶ୍ୱପଚମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧମ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସଂସ୍କାରବଳରେ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପାପମୟ ଯୋନି କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

ସେହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ (ଶୁଦ୍ଧ) ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ସେମାନେ ବିବେକୀ ହୁଅନ୍ତି। ପୂର୍ବାଚରିତ କର୍ମରେ ଗଢ଼ା ଦୈବବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଏହା ସବୁ ଘଟେ; ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ପୂର୍ବକର୍ମବଳରେ ନିଜ ନିଜ ପଦ ପାଇଥିଲେ।

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତଗଣ ଜନ୍ମିତ; ସେହିପରି ଏହି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିତ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିତ।

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

ହେ ଧର୍ମରାଜ! ଏହି କୁମାରକୁ ନେଇ କିମ୍ବା ତାକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବିସ୍ମୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋ କଥା ବୁଝ।

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

ସତ୍କର୍ମସହ ଯୁକ୍ତ ବଚନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଯଜ୍ଞ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ଦାନ ମନଃଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ହିଁ କରଣୀୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଭାବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜକୁ ଗଢ଼େ। ମୁଁ—ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

ମୁଁ ସଦା ଶୁଦ୍ଧଭାବଯୁକ୍ତ, ନିରନ୍ତର ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ। ଜଙ୍ଗମ ଓ ଅଜଙ୍ଗମ—ଉଭୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱସ୍ଥ—ନିତ୍ୟ, ନିତ୍ୟଯୁକ୍ତ ଓ ନିରୀହ। କଳ୍ପଭେଦର ବାଦବିବାଦରୁ ପରେ ସେ କୂଟସ୍ଥ, ଅନନ୍ତ—ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାସ୍ୱରୂପ, ଜାଗରଣରେ ହିଁ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

କେବଳ ବୋଧଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏହି ସ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଭୁଲି, ସମସ୍ତ ଜୀବରାଶି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଆମେ ତିନିଜଣ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବୃତ୍ତ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର କର୍ତ୍ତା ଆମେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଆମକୁ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଯାଏ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ—ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଖଗାଦି—ସେହିପରି ଚାଳିତ ହୁଅ।

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

ପଶୁ ଆଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସଂସାରରେ ଗୁଣାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ପୃଥକ୍ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯଥୋଚିତ ହୁଏ।

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପତିତ ହୋଇ ଏବଂ ମାୟାର ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ଆମେ ସମସ୍ତେ—ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରାଜ୍ଞ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ମାନି ଅଭିମାନ କରୁ।

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

ସେହି ଖଳଲୋକେ ପରସ୍ପରକୁ ଦୂଷଣ କରି, ମିଥ୍ୟାବାଦରେ ଆସକ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

ସେମାନେ ତ୍ରିଗୁଣରେ ବଦ୍ଧ, ସଂସାର-ଭବରେ ଲୀନ, ଅତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ରାଗୀ; କାମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଦ୍ୱେଷ, ମଦ ଓ ମାତ୍ସର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

ଅତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବହିର୍ମୁଖ ଲୋକେ ପରସ୍ପରକୁ ଦୂଷଣ କରି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହିପରି ଜାଣି ରଖ—ଗୁଣଭେଦରୁ ଯାହା ‘ସତ୍ୟ’ ଭାସେ, ତାହା ପରମସତ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

ଗୁଣାତୀତ ସେହି ବସ୍ତୁତତ୍ତ୍ୱରେ କେବଳ ପରମାର୍ଥର ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶନ ରହେ।

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

ଯେଉଁଠି ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଅଭେଦରୂପେ ଜଣାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ରାଗ ବିରାଗ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ଅକ୍ରୋଧତାକୁ ପାଏ—ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ।

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

ଶବ୍ଦ ସେହି ପରମକୁ ପ୍ରକାଶ କରେନାହିଁ, କାରଣ ତାହା କୃତକ—ଘଟ ପରି। କାରଣ ଶବ୍ଦ ଧର୍ମର ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରବୃତ୍ତି-ପରମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସର୍ବଥା ଲୟ ପାଉଛି, ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଶାଶ୍ୱତ ପରମ ଧାମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

ସେ ନିରନ୍ତର, ନିର୍ଗୁଣ, ଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ର (ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା); ନିରଞ୍ଜନ, ନିର୍ବିକାର, କ୍ରିୟାହୀନ। ସେ ସତ୍ତାମାତ୍ର, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ, ସ୍ୱସିଦ୍ଧ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭ, ସୁପ୍ରଭ ଏବଂ ବୋଧଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ।

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

ଏହିଟି ହିଁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଜ୍ଞାନବିଦମାନେ କହନ୍ତି; ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସର୍ବାତ୍ମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସର୍ବାତୀତ ଓ ଜ୍ଞାନଗମ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ଅନ୍ତରେ ସ୍ଥିର ରହି ସମବୁଦ୍ଧିରେ ଜୀବନେ ଚରନ୍ତି।

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

ଅନାଦିମୂଳ ସଂସାର—ଯାହା ମାୟାମୟ ଓ ମାୟାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବିଚାର୍ୟ—ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଯେମାନେ ମାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ମମ ଓ ବୀତରାଗ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତମାର୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

ସଂସୃତି କଳ୍ପନାମୂଳ; କଳ୍ପନା ସତ୍ୟେ ଅମୃତସମ (ମଧୁର ଓ ମୋହକ)। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

ଶୁକ୍ତିରେ ରୂପାର ଭ୍ରମ, ରଜ୍ଜୁରେ ସର୍ପଭ୍ରମ ଓ ମରୀଚିକାରେ ଜଳଭ୍ରମ—ଏସବୁ ମିଥ୍ୟା; ମିଥ୍ୟା ମାତ୍ର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେଉଛି ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା; ପରାଧୀନତା ନିଶ୍ଚୟ ମାୟା। ବଦ୍ଧ ‘ପରତନ୍ତ୍ର’ କୁହାଯାଏ, ମୁକ୍ତ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିଲେ ମମତାହୀନ ଓ ଗ୍ରହଣରହିତ ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କେଉଁଠି—ଆକାଶପୁଷ୍ପ ପରି।

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

ଏହି ‘ଜ୍ଞାନ’ ଖରାଗୋଶର ଶିଙ୍ଗ ପରି; ସଂସାର ମଧ୍ୟ (ପରମାର୍ଥରେ) ତେଣୁହି। ନିଷ୍ଫଳ ବଚନରେ ବହୁ କହି କି ଲାଭ?

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

ମମତାକୁ ନିରାକରି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବାମାନେ—ସେମାନେ ହିଁ ଜ୍ଞାନୀ; ସେମାନେ ବିଦ୍ୱାନ, ବୀତରାଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

ଯେମାନେ ମମତାଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାମ-କ୍ରୋଧବିହୀନ ହୋଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ ଓ ଲୋଭ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଶବ୍ଦମାତ୍ର ବୋଧ ଥିବା ଲୋକେ ସେହି ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

ୟମ କହିଲେ— ଶବ୍ଦରୁ ଶବ୍ଦ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ନିଃଶବ୍ଦ। ଶବ୍ଦ ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏହାକୁ ବାଣୀଦ୍ୱାରା କିପରି କହିଲେ?

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

ଅକ୍ଷର ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱର ସାରସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଆପଣ ଶବ୍ଦକୁ ‘ନିରୀକ୍ଷକ’—ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିବା—ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

ଯାହା କିଛି ପ୍ରତିପାଦ୍ୟ, ତାହା ଶବ୍ଦ ବିନା କିପରି କୁହାଯିବ? ତେଣୁ, ହେ ଶମ୍ଭୋ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାବଧାନ ହୋଇ ପରମାର୍ଥଯୁକ୍ତ ଏହି ବଚନ ଶୁଣ; ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣରେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ।

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବଚନ କରୁଥିବା, କଲ୍ମଷମୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଋଷି ଜ୍ଞାନାଭ୍ୟାସରେ ହିଁ ବର୍ତ୍ତନ୍ତି; ଜ୍ଞାନବିଦମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ—ଏଗୁଡିକୁ ଜାଣିଲେ ପରେ ହିଁ ସ୍ତୁତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କିପରି, କେଉଁ ଉପାୟରେ ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏଥିରେ କ’ଣ କହିବା ଅଭିପ୍ରେତ?

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ମୋ କଥା ବୁଝ; ଭେଦଭାବନାରୁ ସେଇ ଏକ ହିଁ ଅନେକ ରୂପେ ଦିଶେ।

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ (ଚକ୍କର ଲାଗିଲେ) ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଛି ବୋଲି ଲାଗେ, ସେପରି ଭେଦବୁଦ୍ଧିରୁ ଆତ୍ମା ଅନେକ ରୂପେ ପ୍ରତିଭାସିତ ହୁଏ।

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

ଏହେତୁ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସୁଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗରେ, ବିଶେଷତଃ ଗଭୀର ମନନ-ଚିନ୍ତନରେ, ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ।

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖରେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ମାୟାର ଜାଲ ଅଟେ।

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

ଏହି ମହାନ ସଂସାର ମାୟାମୟ ଓ ‘ମୋର’ ବୋଲି ମମତା-ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ। ସେଇ ମମତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସୁଖରେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

‘ମୁଁ କିଏ? ତୁମେ କିଏ? ଏବଂ ଏହି ଅନ୍ୟମାନେ କେଉଁଠୁ—ମହାମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି?’ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଛାଗଳୀର ଥଣର ଦୁଧ ପରି ନିରର୍ଥକ।

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

ଏହା ନିଷ୍ଫଳ, ସତ୍ୟ-ପ୍ରଭାହୀନ, ନିଃସାର—କେବଳ ଧୂଆଁର ଡମ୍ବର। ତେଣୁ, ହେ ଯମ! ସର୍ବ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

ଲୋମଶ କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହିପରି ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରେତରାଜ ଯମ ସ୍ୱୟଂ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ତଦା ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

କର୍ମାନୁସାରେ ସେ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଶାସ୍ତା ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସ୍ଥିର, ସମାହିତ ନିୟନ୍ତା ହେଲେ।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା କୁମାର ଯୁଦ୍ଧରେ ତାରକକୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ହେ ଭୋଃ, ତାହାପରେ କେଉଁ ମହାନ୍ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟିଲା? କହନ୍ତୁ।

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

ସୂତ କହିଲେ—ଦୈତ୍ୟ ତାରକ ହତ ହେବା ପରେ, ହିମବାନ୍ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ରମ୍ୟ ବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

ପର୍ବତମାନେ କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣସ୍ୱରୂପାୟ ନମସ୍କାର; ହେ ବିଶ୍ୱମଙ୍ଗଳ, ନମସ୍କାର। ହେ ବିଶ୍ୱବନ୍ଧୋ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ହେଉ; ହେ ବିଶ୍ୱଭାବନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

ତୁମର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଶ୍ୱପଚମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ହେ ଜଗତ୍‌ବନ୍ଧୁ, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁ; ଆମେ ତୁମ ଶରଣାଗତ।

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

ହେ ପାର୍ବତୀପୁତ୍ର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଶଙ୍କରାତ୍ମଜ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ କୃତ୍ତିକାସୂନୁ, ହେ ଅଗ୍ନିଭୂତ, ତୁମକୁ ନମୋ ନମଃ।

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

ହେ ଦେବବର, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୁପୂଜ୍ୟ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଜ୍ଞାନବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବବର, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଅ; ହେ ଶରଣ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆର୍ତ୍ତି ବିନାଶରେ ଦକ୍ଷ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

ଏହିପରି ଗିରିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଉମାସୁତ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ବର ଦେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେହି ଗିରିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଖ କଲେ।

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗିରିବରମାନେ, ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ କର୍ମୀମାନେ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ—ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଓ ପୂଜିତ ହେବ।

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସେହି ପବିତ୍ର ଶିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସେବା-ପୂଜା କରାଯାଏ। ମୋର ବଚନରେ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶିବାଳୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର-ଧାମ) ମଧ୍ୟ ହେବ।

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

ବିଚିତ୍ର, ଶୋଭନ ଓ ମହାନ ପବିତ୍ର ଆୟତନମାନେ (ଧାମ) ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ। ହେ ପର୍ବତମାନେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ମୋର ବଚନରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

ଏହି ହିମବାନ୍—ପର୍ବତୋତ୍ତମ—ଯିଏ ଆଜି ମୋର ମାତାମହ, ସେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳଦାତା ହେବ।

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

ଏହି ମେରୁ—ଗିରିରାଜ—ନିଶ୍ଚୟ ମହା ଆଶ୍ରୟ ହେବ। ଏବଂ ହେ ଗିରିବର, ଲୋକାଲୋକ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଉଦୟାଦ୍ରି ମଧ୍ୟ (ତେଣୁହିଁ) ହେବେ।

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

ଭଗବାନ୍ ନିଶ୍ଚୟ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ—ଶ୍ରୀଶୈଳରେ, ମହେନ୍ଦ୍ରରେ ଏବଂ ସହ୍ୟାଚଳ ପର୍ବତମାଳାରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

ସେହିପରି ମାଲ୍ୟବାନ୍, ମଲୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ସେଇ ଗନ୍ଧମାଦନ; ତଥା ଶ୍ୱେତକୂଟ, ତ୍ରିକୂଟ ଓ ଦର୍ଦୁର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ।

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପର୍ବତ ମୋର ବାକ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗରୂପୀ ହେବେ; ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ହେବେ।

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

ଏଭଳି ଶାଙ୍କର ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ବର ଦେଲେ। ତାପରେ ନନ୍ଦୀ ସମସ୍ତ ଆଗମ-ପ୍ରମାଣରେ ଭିତ୍ତିକୃତ ଉପଦେଶ କହିଲେ।

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

ନନ୍ଦୀ କହିଲେ—ହେ ନାଥ! ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବତମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଲିଙ୍ଗରୂପୀ କରାଯାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ଏହି ଶିବାଳୟମାନେ ସର୍ବ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୂଜ୍ୟ ହେବେ?

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

କୁମାର କହିଲେ—ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୂଳଧାରୀ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ନିଜ ଆଳୟ ବୋଲି ଜାଣ। ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତା—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି—ଅବହେଳା ବିନା ଏହାର ପୂଜା କରନ୍ତୁ।

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

ନୀଳମଣି, ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ବୈଡୂର୍ୟ (ବିଲେଇ-ଚକ୍ଷୁ), ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ; ଏବଂ ଗୋମେଦ, ପଦ୍ମରାଗ (ରୁବି), ମରକତ (ପନ୍ନା) ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

—ରୂପା, ତାମ୍ର, ଲୋହା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗଧାତୁ (ସୀସା) ମଧ୍ୟ। ଏଭଳି ରତ୍ନ ଓ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର, ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବକାମ ପ୍ରଦାନକାରୀ। ତଥାପି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶ୍ମୀର ଶିଳା ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

ଏହା ପୂଜାକର୍ତ୍ତାକୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଦିଏ—ଇହଲୋକର ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ।

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

ନନ୍ଦୀ କହିଲେ—ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବାଣଲିଙ୍ଗକୁ ତୁମେ କିପରି ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛ? ହେ ଉତ୍ତମବ୍ରତୀ, ସେ ସବୁ କହ।

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

କୁମାର କହିଲେ—ରେବା ନଦୀର ଜଳମଧ୍ୟରେ ଯେ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶିବପ୍ରସାଦରେ ଲିଙ୍ଗରୂପ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

ସେମାନଙ୍କର ତଳଭାଗ ମସୃଣ କରି ପିଣ୍ଡିକା (ଯୋନିପୀଠ) ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଦୀକ୍ଷାଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତ ଯତ୍ନରେ ପୂଜା କରିବ।

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ପିଣ୍ଡୀସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜକଙ୍କୁ ବରଦାନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

ଯାହାର ମୁଖରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସଦା ବସିଥାଏ ଏବଂ ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଶିବଚିନ୍ତନରେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଲୀନ—ତାହାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମତା, ନିନ୍ଦା ପ୍ରତି ମୌନ, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମ ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମେ।