Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 43

Devanagari script

सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे । जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत्

Transliteration

sā tu vismṛtapuṃbhāvā tasminneva dvijottame | jātaspṛhā madotsiktā kandarpavivaśābravīt

Translation

କିନ୍ତୁ ସେ—ନାରୀସଂୟମକୁ ଭୁଲି—ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ମନ ନିବେଶ କଲା। ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗିଲା, କାମମଦରେ ମତ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ କନ୍ଦର୍ପବଶ ହୋଇ କହିଲା।

Word by Word

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), विरोध/अन्वयार्थक

• विस्मृतपुंभावा: having forgotten (her) manhood
• विस्मृतपुंभावा: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विस्मृत (स्मृ-धातोः क्त) + पुंभाव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुंभावः विस्मृतः यस्याः)

• तस्मिन्: in him
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (emphatic particle)

• द्विजोत्तमे: in the best of the twice-born
• द्विजोत्तमे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानाम् उत्तमे)

• जातस्पृहा: with desire arisen
• जातस्पृहा: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जात (जन्-धातोः क्त) + स्पृहा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (जाता स्पृहा यस्याः)

• मदोत्सिक्ता: intoxicated with passion
• मदोत्सिक्ता: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मद (प्रातिपदिक) + उत्सिक्त (सिच्-धातोः क्त, उद्-उपसर्ग)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (मदेन उत्सिक्ता)

• कन्दर्पविवशा: overpowered by Kāma (Cupid)
• कन्दर्पविवशा: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कन्दर्प (प्रातिपदिक) + विवश (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (कन्दर्पेण विवशा)

• अब्रवीत्: she said
• अब्रवीत्: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Narrator (context not provided; likely a Purāṇic narrator relating events within Brahmottarakhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: A woman, moments after pious giving, becomes inwardly unsettled; her gaze fixes on the brāhmaṇa; her posture shifts from composed to yearning, eyes widened, cheeks flushed—Kāma’s invisible force implied.

Characters & Entities

• Kandarpa
• Dvijottama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Unchecked desire can overwhelm discernment; dharma requires vigilance and self-restraint.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned; the verse marks a narrative and ethical turning point.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse is descriptive, highlighting the inner rise of passion.