बन्धमोक्षवर्णनम् (Bondage and Liberation: The Prakṛti–Karma Wheel and Śiva as the Transcendent Cause)

Verse 1

ऋषयः ऊचुः । बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम । सूत उवाच । बंधमोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं शृणुतादरात्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବାର୍ଥବିତ୍! ବନ୍ଧ ଓ ମୋକ୍ଷର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ—ବନ୍ଧ, ମୋକ୍ଷ ଓ ତାହାର ଉପାୟ ମୁଁ କହିବି; ଆଦରେ ଶୁଣ।

Verse 2

प्रकृत्याद्यष्टबंधेन बद्धो जीवः स उच्यते । प्रकृत्याद्यष्टबंधेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते

ପ୍ରକୃତି ଆଦି ଅଷ୍ଟବନ୍ଧନରେ ଯେ ଜୀବ ବନ୍ଧିତ, ସେ ‘ବଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ପ୍ରକୃତି ଆଦି ଅଷ୍ଟବନ୍ଧନରୁ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ, ସେ ‘ମୁକ୍ତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 3

प्रकृत्यादिवशीकारो मोक्ष इत्युच्यते स्वतः । बद्धजीवस्तु निर्मुक्तो मुक्तजीवः स कथ्यते

ପ୍ରକୃତି ଆଦି ବନ୍ଧନକାରକ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିବା (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ବଦ୍ଧଜୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ମୁକ୍ତଜୀବ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 4

प्रकृत्यग्रे ततो बुद्धिरहंकारो गुणात्मकः । पंचतन्मात्रमित्येते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକୃତି; ତାପରେ ବୁଦ୍ଧି; ତାପରେ ଗୁଣମୟ ଅହଂକାର। ଏହାସହ ପାଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା—ଏମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି-ଆଦି ଅଷ୍ଟକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 5

प्रकृट्याद्यष्टजो देहो देहजं कर्म उच्यते । पुनश्च कर्मजो देहो जन्मकर्म पुनः पुनः

ପ୍ରକୃତି-ଆଦି ଅଷ୍ଟକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେହଜ କର୍ମ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁଣି କର୍ମରୁ ଦେହ ଜନ୍ମେ—ଏଭଳି ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ।

Verse 6

शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम् । स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं सूक्ष्ममिंद्रि यभोगदम्

ଶରୀର ତ୍ରିବିଧ—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କାରଣ। ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାର ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗାନୁଭବ ଦେଇଥାଏ।

Verse 7

कारणं त्वात्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः । सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते

ଦେହାଦି କାରଣ ଆତ୍ମାର ଭୋଗାର୍ଥେ, ଜୀବର କର୍ମାନୁରୂପ ରହେ। ପୁଣ୍ୟ‑ପାପଜନ୍ୟ କର୍ମଫଳକୁ ସେ ସୁଖ‑ଦୁଃଖରୂପେ ଭୋଗ କରେ।

Verse 8

तस्माद्धि कर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः । शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा

ଏହିପରି କର୍ମରଜ୍ଜୁରେ ପୁନଃପୁନଃ ବନ୍ଧା ଜୀବ, ତିନି ଶରୀରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ପରି ସଦା ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 9

चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् । प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः

ଚକ୍ରଭ୍ରମଣ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଚକ୍ରକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମହାଚକ୍ର ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ, କିନ୍ତୁ ଶିବ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 10

चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतोयतः । पिबति वाथ वमति जीवन्बालो जलं यथा

ମହେଶ ହିଁ ବିଶ୍ୱଚକ୍ରର କର୍ତ୍ତା, କାରଣ ସେ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେହି ପରାତ୍ପରତାରୁ ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଣି ନିର୍ଗତ କରନ୍ତି—ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଶିଶୁ ଜଳ ପିଇ ପୁଣି ଥୁକେ।

Verse 11

शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति । सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः । शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः

ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଆଦି ସମସ୍ତକୁ ବଶୀଭୂତ କରି ତାହାର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ବଶରେ ଓ ଶାସିତ ଥିବାରୁ ସେ ‘ଶିବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ହିଁ ସର୍ବଜ୍ଞ, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଃସ୍ପୃହ।

Verse 12

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनंतशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः

ସର୍ବଜ୍ଞତା, ତୃପ୍ତି-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଅନାଦି ବୋଧ, ପରମ ସ୍ୱାଧୀନତା, ନିତ୍ୟ ଅଲୁପ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ ସାମର୍ଥ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁଣ। ବେଦ ଏହାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାନସ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ଅଧିପତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣେ।

Verse 13

अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं भवेत् । शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्

ଏହେତୁ ଶିବପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରକୃତି ଆଦିର ବଶତା ରହେନାହିଁ। ସେଇ ଶିବପ୍ରସାଦ ଲାଭ ପାଇଁ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

निःस्पृहस्य च पूर्णस्य तस्य पूजा कथं भवेत् । शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्

ନିଃସ୍ପୃହ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କିପରି? ତଥାପି ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି କର୍ମ (ତାଙ୍କ) ପ୍ରସାଦର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 15

लिंगे बेरे भक्तजने शिवमुद्दिश्य पूजयेत् । कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्

ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଲିଙ୍ଗରେ, ତାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ (ବେର)ରେ ଏବଂ ଭକ୍ତଜନରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେହ, ମନ, ବାଣୀ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः । प्रसादं कुरुते सत्यं पूजकस्य विशेषतः

ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମହେଶ—ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିବା ପରମ ଶିବ—ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପେ, ବିଶେଷକରି ପୂଜକଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 17

शिवप्रसादात्कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत् । कर्मारभ्य प्रकृत्यंतं यदासर्वं वशं भवेत्

ଶିବପ୍ରସାଦରେ କର୍ମାଦି ସବୁ କ୍ରମେ ନିଜ ବଶରେ ହୁଏ। କର୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ସବୁ ବଶ ହୁଏ।

Verse 18

इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे शिवलिंगमहिमावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶୈବ ମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ସାଧ୍ୟସାଧନଖଣ୍ଡରେ ‘ଶିବଲିଙ୍ଗମହିମାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 19

तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते । सामीप्यं याति सांबस्य तन्मात्रे च वशं गते

ତେବେ ଶିବଲୋକରେ ବାସ କରିବାକୁ ‘ସାଲୋକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସାଧକ ସାମ୍ବ ଶିବଙ୍କ ‘ସାମୀପ୍ୟ’—ନିକଟତା—ପାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ ହୋଇ କେବଳ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ହୁଏ।

Verse 20

तदा तु शिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः । महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्

ତେବେ ପବିତ୍ର ଆୟୁଧ ଆଦିର ବ୍ୟବହାର ସହିତ ବିଧିବଦ୍ଧ କ୍ରିୟା-ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ ମହାପ୍ରସାଦ ମିଳିଲେ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 21

बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते । पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति

ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ—ତାହାର ସୃଷ୍ଟିର ଫଳ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ମହାପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 22

शिवस्य मानसैश्वर्यं तदाऽयत्नं भविष्यति । सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते

ତେବେ ଶିବଙ୍କ ମାନସିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅୟତ୍ନରେ ନିଜେ ନିଜେ ଉଦିତ ହୁଏ। ସର୍ବଜ୍ଞତା ଆଦି ଶିବ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରି ସାଧକ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 23

तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः । एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिंगादौ पूजया स्वतः

ବେଦ ଓ ଆଗମରେ ପରାୟଣ ଲୋକେ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସାୟୁଜ୍ୟ’—ଶିବ ସହ ଏକତ୍ୱ—ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏଭଳି କ୍ରମେ ଲିଙ୍ଗ ଆଦିର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱତଃ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।

Verse 24

अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम् । शिवक्रिया शिवतपः शिवमंत्रजपः सदा

ଏହେତୁ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇବାକୁ ବିଧି-ନିୟମ ଆଦି କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ—ସଦା ଶିବକ୍ରିୟା, ଶିବତପ ଓ ଶିବମନ୍ତ୍ରଜପରେ ନିରତ ରହି।

Verse 25

शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत् । आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिंतया

ଶିବଜ୍ଞାନ ଓ ଶିବଧ୍ୟାନକୁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଜାଗ୍ରତିରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଚିନ୍ତନରେ କାଟିବା ଉଚିତ।

Verse 26

सद्यादिभिश्च कुसुमैरर्चयेच्छिवमेष्यति । ऋषय ऊचुः । लिंगादौ शिवपूजाया विधानं ब्रूहि सर्वतः

ତାଜା ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଲିଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବପୂଜାର ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 27

सूत उवाच । लिंगानां च क्रमं वक्ष्ये यथावच्छृणुत द्विजाः । तदेव लिंगं प्रथमं प्रणवं सार्वकामिकम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର କ୍ରମକୁ ମୁଁ ଯଥାବତ୍ କହିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମ ଲିଙ୍ଗ ସେଇ ପ୍ରଣବ (ଓଁ), ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମୋଚିତ କାମନା ପୂରଣ କରେ।

Verse 28

सूक्ष्मप्रणवरूपं हि सूक्ष्मरूपं तु निष्फलम् । स्थूललिंगं हि सकलं तत्पंचाक्षरमुच्यते

ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ପ୍ରଣବରୂପ ହିଁ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ସାଧନାରେ ନିଷ୍ଫଳ କୁହାଯାଏ। ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ସକଳ ଆଧାର; ତାହାକୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର—‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 29

तयोः पूजा तपः प्रोक्तं साक्षान्मोक्षप्रदे उभे । पौरुषप्रकृतिभूतानि लिंगानिसुबहूनि च

ସେଇ ଦୁଇଟିରେ ପୂଜା ଓ ତପ—ଉଭୟେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ପୁରୁଷତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତିତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକଟ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 30

तानि विस्तरतो वक्तुं शिवो वेत्ति न चापरः । भूविकाराणि लिंगानि ज्ञातानि प्रब्रवीमि वः

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଶିବ ଏକା ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ତଥାପି ଯେତେ ଜଣା, ପୃଥିବୀର ବିକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହୁଛି।

Verse 31

स्वयं भूलिंगं प्रथमं बिंदुलिंगंद्वितीयकम् । प्रतिष्ठितं चरंचैव गुरुलिंगं तु पंचमम्

ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ; ବିନ୍ଦୁ-ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟ। ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ (ସ୍ଥାପିତ) ଲିଙ୍ଗ ଓ ଚର (ଚଳ) ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଗୁରୁ-ଲିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚମ।

Verse 32

देवर्षितपसा तुष्टः सान्निध्यार्थं तु तत्र वै । पृथिव्यन्तर्गतः शर्वो बीजं वै नादरूपतः

ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଶର୍ବ (ଶିବ) ସେଠାରେ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତରେ ନାଦରୂପ ବୀଜ ସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 33

स्थावरांकुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः । स्वयंभूतं जातमिति स्वयंभूरिति तं विदुः

ସ୍ଥାବର ଅଙ୍କୁର ପରି ଭୂମିକୁ ଭେଦି ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କୁ “ସ୍ୱୟଂଭୂ” ନାମରେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 34

तल्लिंगपूजया ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्द्धते । सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थिंडिलेपि वा

ସେଇ ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜାରେ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଲିଙ୍ଗ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତର ହେଉ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରେ ସରଳ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ରୂପେ ହେଉ, ପୂଜାଫଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ସମାନ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 35

स्वहस्ताल्लिखितं लिंगं शुद्धप्रणवमंत्रकम् । यंत्रलिंगं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत्

ନିଜ ହାତରେ ଲିଙ୍ଗ-ଯନ୍ତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି, ତାହାରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣବମନ୍ତ୍ର (ଓଁ) ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଲିଙ୍ଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ରଚି ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

बिंदुनादमयं लिंगं स्थावरं जंगमं च यत् । भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः

ଲିଙ୍ଗ ବିନ୍ଦୁ-ନାଦମୟ; ଏହା ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ଦୁହିଁ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ଭାବନାମୟ ଅନୁଭୂତି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଶିବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 37

यत्र विश्वस्य ते शंभुस्तत्र तस्मै फलप्रदः । स्वहस्ताल्लिख्यते यंत्रे स्थावरादावकृत्रिमे

ହେ ଶମ୍ଭୁ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର! ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଆପଣ ସେଇ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଫଳଦାତା ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଯନ୍ତ୍ରଟି ନିଜ ହାତରେ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସ୍ଥିର ଆଧାରରେ—ଅଚଳ ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ—କୃତ୍ରିମ ଉପାୟ ବିନା ଲେଖିବା ଉଚିତ।

Verse 38

आवाह्य पूजयेच्छंभुं षोडशैरुपचारकैः । स्वयमैश्वर्यमाप्नोति ज्ञानमभ्यासतो भवेत्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ପୂଜାରେ କ୍ରମେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ।

Verse 39

देवैश्च ऋषिभिश्चापि स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव हि । समंत्रेणात्महस्तेन कृतं यच्छुद्धमंडले

ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାହା କରିଥିଲେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ମଣ୍ଡଳରେ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ, ନିଜ ହାତରେ ହିଁ କରାଯାଇଥିଲା।

Verse 40

शुद्धभावनया चैव स्थापितं लिंगमुत्तमम् । तल्लिंगं पौरुषं प्राहुस्तत्प्रतिष्ठितमुच्यते

ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଯେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ପୌରୁଷ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେହିଟି ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ’—ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ କରି ସ୍ଥାପିତ—ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 41

तल्लिंगपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् । महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः

ସେହି ଲିଙ୍ଗର ନିତ୍ୟ ପୂଜାରେ ସାଧକ ପୌରୁଷ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଏ; ଏବଂ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ମହାଧନବାନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସହାୟତା ଦିଅନ୍ତି।

Verse 42

शिल्पिनाकल्पितं लिंगं मंत्रेण स्थापितं च यत् । प्रतिष्ठितं प्राकृतं हि प्राकृतैश्वर्यभोगदम्

ଶିଳ୍ପୀ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଲିଙ୍ଗ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ପ୍ରାକୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଭୌତିକ ଭୋଗ ଓ ଲୌକିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦିଏ।

Verse 43

यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते । यद्दुर्बलमनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते

ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିତ୍ୟ, ସେହିଟି ‘ପୌରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନିତ୍ୟ, ସେହିଟି ‘ପ୍ରାକୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 44

लिंगं नाभिस्तथा जिह्वा नासाग्रञ्च शिखा क्रमात् । कट्यादिषु त्रिलोकेषु लिंगमाध्यात्मिकं चरम्

ଦେହାନ୍ତରେ ଲିଙ୍ଗ କ୍ରମେ ନାଭି, ଜିହ୍ୱା, ନାସାଗ୍ର ଓ ଶିଖା (ଶିରୋଶିଖର) ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହିପରି କଟିଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ନିଜାନୁଭବ ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହି ଚର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନ୍ତର୍ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍କାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 45

पर्वतं पौरुषं प्रोक्तं भूतलं प्राकृतं विदुः । वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः

ପର୍ବତକୁ ‘ପୌରୁଷ’ (ଚେତନ ଅଧିଷ୍ଠିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଭୂତଳ ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ପ୍ରକୃତିଜ) ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ବୃକ୍ଷାଦି ପୌରୁଷ-ଶ୍ରେଣୀର, ଗୁଲ୍ମାଦି (ଝାଡ଼) ପ୍ରାକୃତ-ଶ୍ରେଣୀର।

Verse 46

षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् । ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्

‘ଷାଷ୍ଟିକ’ (ଷଷ୍ଟି ଦିନର ଫସଲ) ପ୍ରାକୃତ ବୋଲି ଜାଣ; ଶାଳି ଧାନ ଓ ଗୋଧୂମ (ଗହମ) ପୌରୁଷ (ମାନବ-ପ୍ରୟାସଜନ୍ୟ) ବୋଲି ବୁଝ। କିନ୍ତୁ ‘ଐଶ୍ୱର୍ୟ’ ପୌରୁଷ-ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ଅଣିମାଦି ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦାନ କରେ।

Verse 47

सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः । प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते

ଆସ୍ତିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ ଆଦି ବିଷୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ସାଂସାରିକ) ଅଟେ। ଚରଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ‘ରସଲିଙ୍ଗ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

Verse 48

रसलिंगं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् । बाणलिंगं क्षत्रियाणां महाराज्यप्रदं शुभम्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଣଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ, ଯାହା ମହାରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଧିକାର ଦେଇଥାଏ।

Verse 49

स्वर्णलिंगं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् । शिलालिंगं तु शूद्रा णां महाशुद्धिकरं शुभम्

ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଲିଙ୍ଗ ମହାଧନ ଓ ଧନାଧିପତ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଳାଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଏବଂ ମହାଶୁଦ୍ଧିକର।

Verse 50

स्फाटिकं बाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् । स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते

ସ୍ଫଟିକଲିଙ୍ଗ ଓ ବାଣଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ। ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ନଥିଲେ ପୂଜାରେ ଅନ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର ନିଷିଦ୍ଧ ନୁହେଁ।

Verse 51

स्त्रीणां तु पार्थिवं लिंगं सभर्तृणां विशेषतः । विधवानां प्रवृत्तानां स्फाटिकं परिकीर्तितम्

ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଶିବଲିଙ୍ଗ ବିଧିତ—ବିଶେଷତଃ ସ୍ୱାମୀସହ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଫଟିକ-ଲିଙ୍ଗ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते । बाल्येवायौवनेवापि वार्द्धकेवापि सुव्रताः

ବିଧବାମାନଙ୍କ ଓ ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସଲିଙ୍ଗ-ପୂଜା ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ଶୈଶବ, ଯୌବନ କିମ୍ବା ବାର୍ଧକ୍ୟ—ସବୁବେଳେ ଏହା ଶିବଭକ୍ତିର ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 53

शुद्धस्फटिकलिंगं तु स्त्रीणां तत्सर्वभोगदम् । प्रवृत्तानां पीठपूजा सर्वाभीष्टप्रदा भुवि

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକଲିଙ୍ଗ-ପୂଜା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ମଙ୍ଗଳଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏବଂ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୀଠ-ପୂଜା ଏହି ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 54

पात्रेणैव प्रवृत्तस्तु सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकांते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत्

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରମ୍ଭ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ସମାଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଭିଷେକ ଶେଷରେ ନୈବେଦ୍ୟରୂପେ—ବିଶେଷକରି ଶାଳି ଚାଉଳର ପକା ଅନ୍ନ—ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

पूजांते स्थापयेल्लिंगं संपुटेषु पृथग्गृहे । करपूजानि वृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत्

ପୂଜା ଶେଷରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ତାହାର ସମ୍ପୁଟ (ରକ୍ଷାକୋଷ) ମଧ୍ୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୃଥକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ନିୟମାନୁସାରେ କରପୂଜା କରି, ନିଜେ ଭୋଜନଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ପ୍ରଥମେ ଶିବଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟରୂପେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

निवृत्तानां परं सूक्ष्मलिंगमेव विशिष्यते । विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत्

ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗରେ ଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମଲିଙ୍ଗ। ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ସେହି ବିଭୂତିକୁ ଭକ୍ତିରେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

पूजां कृत्वाथ तल्लिंगं शिरसा धारयेत्सदा । विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोकवेदशिवाग्निभिः

ପୂଜା କରି ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଭୂତି (ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ) ତିନି ପ୍ରକାର—ଲୋକପ୍ରଚଳନ, ବେଦବିଧାନ ଓ ଶିବାଗ୍ନି ଅନୁସାରେ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 58

लोकाग्निजमथो भस्मद्र व्यशुद्ध्यर्थमावहेत् । मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च

ତାପରେ ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଲୋକାଗ୍ନି (ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି) ଜନିତ ଭସ୍ମ ଆଣିବା ଉଚିତ—ମାଟି, କାଠ ଓ ଲୋହ/ଧାତୁର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର, ଏବଂ ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ।

Verse 59

तिलादीनां च द्र व्याणां वस्त्रादीनां तथैव च । तथा पर्युषितानां च भस्मना शिद्धिरिष्यते

ତିଳ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ବସ୍ତୁ ଏବଂ ରାତିଭରି ରଖା (ପର୍ୟୁଷିତ) ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା କରିବାକୁ ବିଧି ଅଛି।

Verse 60

श्वादिभिर्दूषितानां च भस्मना शुद्धिरिष्यते । सजलं निर्जलं भस्म यथायोग्यं तु योजयेत्

କୁକୁର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି। କ୍ରିୟାନୁସାରେ ଭସ୍ମକୁ ଜଳସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଜଳ ଭାବେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

Verse 61

वेदाग्निजं तथा भस्म तत्कर्मांतेषु धारयेत् । मंत्रेण क्रियया जन्यं कर्माग्नौ भस्मरूपधृक्

ବେଦାଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମକୁ ସେହି କର୍ମମାନଙ୍କର ଶେଷରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିସମ୍ମତ କ୍ରିୟାରୁ ଜନିତ ଏହା କର୍ମାଗ୍ନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଭସ୍ମରୂପେ ଧାରଣୀୟ।

Verse 62

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् । अघोरेणात्ममंत्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत्

ସେହି ଭସ୍ମ ଧାରଣ କଲେ କର୍ମ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଆରୋପିତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆତ୍ମମନ୍ତ୍ର ମାନି ବିଲ୍ୱକାଷ୍ଠ ଦହନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

शिवाग्निरिति संप्रोक्तस्तेन दग्धं शिवाग्निजम् । कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा

ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ “ଶିବାଗ୍ନି” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଶିବାଗ୍ନିରେ ଯାହା ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ସେହି ଶିବାଗ୍ନିଜ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ କପିଳା ଗାଈର ଗୋମୟ ଦହନ କର, କିମ୍ବା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଗୋମୟ।

Verse 64

शम्यस्वत्थपलाशान्वा वटारम्वधबिल्वकान् । शिवाग्निना दहेच्छुद्धं तद्वै भस्म शिवाग्निजम्

ଶମୀ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପଳାଶ, ବଟ, ଅରମ୍ବଧ ଓ ବିଲ୍ୱ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧଭାବେ ଦହନ କର। ଏଭଳି ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେହିଟା ଶିବାଗ୍ନିଜ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ।

Verse 65

दर्भाग्नौ वा दहेत्काष्ठं शिवमंत्रं समुच्चरन् । सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण नवकुंभे निधापयेत्

କିମ୍ବା ଦର୍ଭ ଘାସରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଶିବମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କାଠ ଦହନ କର। ପରେ ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ କରି ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣି, ନୂଆ କୁମ୍ଭରେ ରଖ।

Verse 66

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च । भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवः पूर्वं तथाऽकरोत्

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୀପ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ—ଏମିତି ମନାଯାଏ; ଏହା ପୂଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ। “ଭସ୍ମ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି; ପୁରାତନକାଳରେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରିଥିଲେ।

Verse 67

यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम् । यथा मनुष्याः सस्यादीन्दग्ध्वा सारं भजंति वै

ଯେପରି ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ କର ଭାବେ ସାରଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ଯେପରି ଲୋକେ ଶସ୍ୟାଦିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି କେବଳ ସାର ନେଇଥାନ୍ତି; ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅସାରକୁ ଛାଡ଼ି ସାରସ୍ୱରୂପ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 68

यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् । दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति

ଯେପରି ଜଠରାଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦହନ କରି ସେଥିରୁ ସାର ଗ୍ରହଣ କରି ଶରୀରକୁ ପୁଷ୍ଟ କରେ, ସେହିପରି ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ।

Verse 69

तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः । स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान्

ସେହିପରି ପ୍ରପଞ୍ଚର କର୍ତ୍ତା ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ନିଜ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଜଗତକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ତାର ସାର ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ।

Verse 70

दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः । उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

ଶିବ ସମଗ୍ର ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ସେହି ଭସ୍ମକୁ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଭସ୍ମ ଲେପନ ବାହାନାରେ ଜଗତର ସାର ଗ୍ରହଣ କଲେ ।

Verse 71

स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके । केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम्

ସେ ନିଜ ଶରୀରରେ ନିଜର ରତ୍ନ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଆକାଶର ସାରରେ କେଶ ଏବଂ ବାୟୁର ସାରରେ ମୁଖ ରଚନା କଲେ ।

Verse 72

हृदयं चाग्निसारेण त्वपां सारेण वैकटिम् । जानु चावनिसारेण तद्वत्सर्वं तदंगकम्

ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱର ସାରରୁ, ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଜଳତତ୍ତ୍ୱର ସାରରୁ; ତାଙ୍କର ଜାନୁ (ଘୁଁଡି) ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱର ସାରରୁ—ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭୂତସାରମାନଙ୍କରୁ ଗଠିତ।

Verse 73

ब्रह्मविष्ण्वोश्च रुद्रा णां सारं चैव त्रिपुंड्रकम् । तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः

ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ସାର। ଏବଂ ଲଲାଟାନ୍ତେ ତିଳକରୂପେ ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 74

भवृद्ध्या सर्वमेतद्धि मन्यते स्वयमैत्यसौ । प्रपंचसारसर्वस्वमनेनैव वशीकृतम्

ଭବବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ନିଜେ ଏହି ସବୁକୁ ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଏହି ଧାରଣାରେ ହିଁ ପ୍ରପଞ୍ଚର ସାର-ସର୍ବସ୍ୱ ତାକୁ ବଶ କରି ବାନ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 75

तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः । यथा सर्वमृगाणां च हिंसको मृगहिंसकः

ଏହିହେତୁ ତାଙ୍କୁ ବଶ କରିବାକୁ କେହି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ‘ଶିବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ମୃଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଂସକ ‘ମୃଗହିଂସକ’ (ସିଂହ), ସେପରି ସେ ଅପରାଜେୟ।

Verse 76

अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः । शं नित्यं सुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः

ତାଙ୍କରେ ହିଂସାର କୌଣସି ମୃଗ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ‘ସିଂହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଶଂ’ ନିତ୍ୟ ସୁଖ-ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ; ‘ମି’କାର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପୁରୁଷ—ଚେତନ ପ୍ରଭୁ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 77

वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते । तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वार्चयेच्छिवम्

‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଶକ୍ତି, ଅମୃତ ଓ ମେଳନ—ଏହାକୁ ହିଁ ଶିବ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶିବମୟ କରି ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 78

तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुंड्रं धारयेत्परम् । पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्

ଏହିପରି ପ୍ରଥମେ ଭସ୍ମର ଉଦ୍ଧୂଳନ (ଲେପନ) କରି, ପରେ ପରମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାକାଳେ ଭସ୍ମ ଜଳସହିତ ହେଉ; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ତାହା ନିର୍ଜଳ (ଶୁଷ୍କ) ରହୁ।

Verse 79

दिवा वा यदि वारात्रौ नारी वाथ नरोपि वा । पूजार्थं सजलं भस्म त्रिपुंड्रेणैव धारयेत्

ଦିନ ହେଉ କି ରାତି, ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ—ପୂଜାର୍ଥେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଲୋକ ଜଳସିକ୍ତ ଭସ୍ମକୁ କେବଳ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ରୂପେ ଧାରଣ କରୁ।

Verse 80

त्रिपुंड्रं सजलं भस्म धृत्वा पूजां करोति यः । शिवपूजां फलं सांगं तस्यैव हि सुनिश्चितम्

ଯେ ଜଳସିକ୍ତ ଭସ୍ମକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭାବେ ଧାରଣ କରି ପୂଜା କରେ, ତାହାର ଶିବପୂଜାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିକଳ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 81

भस्म वै शिवमंत्रेण धृत्वा ह्यत्याश्रमी भवेत् । शिवाश्रमीति संप्रोक्तः शिवैकपरमो यतः

ଶିବମନ୍ତ୍ରେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ (ସାଧାରଣ) ଆଶ୍ରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଯେହେତୁ ତାହାର ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶରଣ ଶିବ, ସେ ‘ଶିବାଶ୍ରମୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 82

शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम् । ललाटेऽग्रे सितं भस्म तिलकं धारयेन्मृदा

ଯେ ଶିବବ୍ରତରେ ଏକନିଷ୍ଠ, ତାହାର ଅଶୌଚ ନାହିଁ, ସୂତକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ମୃଦାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ୱେତ ଭସ୍ମର ତିଳକ ଲଲାଟାଗ୍ରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 83

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्य लक्षणम् । गुणान्रुंध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः

ଶିବଭକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—(ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ/ଦୀକ୍ଷାଚିହ୍ନ) ସେ ନିଜ ହାତରୁ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ହାତରୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ‘ଗୁରୁ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଯେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ରୁନ୍ଧେ (ରୋକେ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 84

सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधे व्यपोहति । गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः

ଗୁରୁରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଗୁଣାତୀତ ପରଶିବ ରଜସ ଆଦି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବିକାର ସହିତ ରୁନ୍ଧି ଅପସାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 85

गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः । विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते

ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ତ୍ରିଗୁଣକୁ ଅପସାରଣ କରି ପରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ବୋଧ ଜଗାଏ, ବିଶ୍ୱାସୀ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ‘ଗୁରୁ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ ପାଏ।

Verse 86

तस्माद्गुरुशरीरं तु गुरुलिंगं भवेद्बुधः । गुरुलिंगस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्

ଏହେତୁ, ହେ ବୁଧ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଗୁରୁ-ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ। ଗୁରୁ-ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ହେଉଛି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବା।

Verse 87

श्रुतं करोति शुश्रूषा कायेन मनसा गिरा । उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव वा

ସେ ଦେହ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା କରି ଶ୍ରୁତିକୁ ସାର୍ଥକ କରେ। ଗୁରୁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି—ଶକ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶକ୍ୟ—ତାହାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ କରେ।

Verse 88

करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि । तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते

ପବିତ୍ରାତ୍ମା ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରାଣରେ ମଧ୍ୟ, ଧନରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁକାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ତେଣୁ ଗୁରୁଶାସନରେ ଯୋଗ୍ୟ ଯେ, ସେଇ ‘ଶିଷ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 89

शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः । अग्रपाकं निवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया

ସୁଶିଷ୍ୟ ଶରୀର ଓ ତାହାର ଆବଶ୍ୟକତାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସବୁକିଛି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପକ୍କା ଭୋଜନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ପରେ ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜିବ।

Verse 90

शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः । जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिच्यवै

ସଦାଶିଷ୍ୟତ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୁରୁ ଜିହ୍ୱା-ଲିଙ୍ଗରୁ ମନ୍ତ୍ର-ଶୁକ୍ରକୁ ଶିଷ୍ୟର କର୍ଣ୍ଣ-ଯୋନିରୂପ ଗର୍ଭରେ ନିଷିଞ୍ଚନ କରନ୍ତି।

Verse 91

जातः पुत्रो मंत्रपुत्रः पितरं पूजयेद्गुरुम् । निमज्जयति पुत्रं वै संसारे जनकः पिता

ଯେ ସତ୍ୟରେ ‘ଜାତ’—ଦୀକ୍ଷାଜନିତ ମନ୍ତ୍ରପୁତ୍ର—ସେ ପିତାଙ୍କୁ ଗୁରୁରୂପେ ପୂଜା କରୁ। କାରଣ ସଂସାରଚକ୍ରରେ କେବଳ ଜନକ ପିତା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରକୁ ଡୁବାଇପାରେ।

Verse 92

संतारयति संसाराद्गुरुर्वै बोधकः पिता । उभयोरंतरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्

ଗୁରୁ ସଂସାରରୁ ପାର କରାନ୍ତି, ପିତା ନିଶ୍ଚୟ ବୋଧ ଜଗାନ୍ତି। ଉଭୟଙ୍କ ଭେଦ ଜାଣି ପିତା ଓ ଗୁରୁ—ଦୁହେଁକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 93

अंगशुश्रूषया चापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् । पादादिकेशपर्यंतं लिंगान्यंगानि यद्गुरोः

ଭକ୍ତିସହ ସେବା କରି ଏବଂ ନିଜ ନ୍ୟାୟାର୍ଜିତ ଧନାଦି ଅର୍ପଣ କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଶିରୋପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଶିବଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ ମାନି ବନ୍ଦନା କର।

Verse 94

धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रणादिभिः । स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्

ଧନରୂପ ଅର୍ପଣ, ପାଦୁକା ଆଦି ଦାନ, ପାଦସେବା-ସଂଗ୍ରହଣ/ସଂବାହନ ଆଦି, ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକ, ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଭୋଜନଦାନ ଦ୍ୱାରା (ପ୍ରଭୁ/ଗୁରୁ)ଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 95

गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः । गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्

ଗୁରୁପୂଜା ହିଁ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୂଜା। ଗୁରୁସେବା ପରେ ଯାହା କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ—ସେ ସବୁ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 96

गुरोः शेषः शिवोच्छिष्टं जलमन्नादिनिर्मितम् । शिष्याणां शिवभक्तानां ग्राह्यं भोज्यं भवेद्द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଗୁରୁଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ, ଅନ୍ନ ଆଦିକୁ ଶିବଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ସମାନ ମନାଯାଉ। ଶିବଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 97

गुर्वनुज्ञाविरहितं चोरवत्सकलं भवेत् । गुरोरपि विशेषज्ञं यत्नाद्गृह्णीत वै गुरुम्

ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ପବିତ୍ର କର୍ମ ଚୋରି ସମାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ, ଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ବିଶେଷ ମାର୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବିବେକୀ, ସେହି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 98

अज्ञानमोचनं साध्यं विशेषज्ञो हि मोचकः । आदौ च विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्म पूर्तये

ଅଜ୍ଞାନର ମୋଚନ ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ପ୍ରକୃତରେ ପଦ୍ଧତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ମୋଚକ। ତେଣୁ କର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ବିଘ୍ନ-ଶମନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 99

निर्विघ्नेन कृतं सांगं कर्म वै सफलं भवेत् । तस्मात्सकलकर्मादौ विघ्नेशं पूजयेद् बुधः

ଯେ କର୍ମ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ, ଯଥାଯଥ ଅଙ୍ଗସହିତ କରାଯାଏ, ସେହି କର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 100

सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । ज्वरादिग्रंथिरोगाश्च बाधा ह्याध्यात्मिका मता

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବାଧା ନିବାରଣ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। କାରଣ ଜ୍ୱର ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥି-ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବାଧା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 101

पिशाचजंबुकादीनां वल्मीकाद्युद्भवे तथा । अकस्मादेव गोधादिजंतूनां पतनेपि च

ପିଶାଚ, ଜମ୍ବୁକ ଆଦିଙ୍କ ଦେଖାଦେବା, ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢେର) ଆଦିର ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ଗୋଧା ଆଦି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅକସ୍ମାତ୍ ପତନ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଅପଶକୁନର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 102

गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनेपि च । वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतिविषयेपि च

ଗୃହମଧ୍ୟରେ କଚ୍ଛପ, ସର୍ପ, ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଗାଈ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରସବ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି ବିବେକରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 103

भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता । अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च

ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖ ଆସି ପଡ଼େ; ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଭୌତିକ’ କ୍ଲେଶ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି—ଅଶୌଚ/ଅପବିତ୍ରତା, ଶନିପାତ (ଶନିଙ୍କ ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ) ଏବଂ ତଥା ମହାମାରୀ।

Verse 104

ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका । जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके

ଜ୍ୱରମାରୀ, ବିଷୂଚି, ଗୋମାରୀ ଓ ମସୂରିକା; ଏବଂ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହସଂକ୍ରାନ୍ତି, ସ୍ୱରାଶିରେ ଗ୍ରହଯୋଗ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ କ୍ଲେଶଦାୟକ ପ୍ରଭାବ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 105

दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः । शवचांडालपतितस्पर्शाद्येंतर्गृहे गते

ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନ ଆଦି ନିଶ୍ଚୟ ‘ଅଧିଦୈବିକ’ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଘର ଭିତରେ ଶବ, ଚାଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ପତିତଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଅଶୌଚ ଘଟିଲେ—ସେଥି ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରକାର ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ।

Verse 106

एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके । शांतियज्ञं तु मतिमान्कुर्यात्तद्दोषशांतये

ଏପରି ଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖର ସୂଚନା ଦେଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶାନ୍ତି-ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 107

देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहांगणे । प्रादेशोन्नतधिष्ण्ये वै द्विहस्ते च स्वलंकृते

ଦେବାଳୟରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ଚୈତ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଘର ଆଙ୍ଗଣରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାୟ ଏକ ପ୍ରାଦେଶ ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୁଇହାତ ପରିମାଣର, ସୁଶୋଭିତ ପୂଜାପୀଠ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 108

भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च । मध्ये विलिख्यकमलं तथा दिक्षुविलिख्य वै

ମାପମାତ୍ରାର ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ୍ୟ ରଖି ଚାରିପାଖେ ସମଭାବେ ପସାରିବା; ପରେ ମଧ୍ୟରେ କମଳ ଅଙ୍କନ କରି, ଦିଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅଙ୍କନ କରିବା।

Verse 109

तंतुना वेष्टितं कुंभं नवगुग्गुलधूपितम् । मध्ये स्थाप्य महाकुंभं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत्

ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରରେ ବେଷ୍ଟିତ ଏବଂ ନବ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଧୂପରେ ଧୂପିତ କୁମ୍ଭକୁ ମଧ୍ୟରେ ମହାକୁମ୍ଭ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଦିଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା।

Verse 110

सनालाम्रककूर्चादीन्कलशांश्च तथाष्टसु । पूरयेन्मंत्रपूतेन पंचद्र व्ययुतेन हि

ସନାଳ ଆମ୍ରପଲ୍ଲବ-କୂର୍ଚ୍ଚ ଆଦି ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଷ୍ଟ କଳଶମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ ପଞ୍ଚଦ୍ରବ୍ୟଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂରଣ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।

Verse 111

प्रक्षिपेन्नव रत्नानि नीलादीन्क्रमशस्तथा । कर्मज्ञं च सपत्नीकमाचार्यं वरयेद्बुधः

ତାପରେ ନୀଳମଣି ଆଦି ନବରତ୍ନକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଏବଂ ପୂଜାବିଧି ସଠିକ୍ ଭାବେ ହେବା ପାଇଁ କର୍ମଜ୍ଞ, ପତ୍ନୀସହିତ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ବରଣ କରିବ।

Verse 112

सुवर्णप्रतिमां विष्णोरिंद्रा दीनां च निक्षिपेत् । सशिरस्के मध्यकुंभे विष्णुमाबाह्य पूजयेत्

ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦୀନ ଯାଚକଙ୍କ ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ। ଢାକଣାସହିତ ମଧ୍ୟକୁମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 113

प्रागादिषु यथामंत्रमिंद्रा दीन्क्रमशो यजेत् । तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां च नमोन्ते न यथाक्रमम्

ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଯଥାମନ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ପଣରେ ସେ-ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମକୁ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଉଚ୍ଚାରି, ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ “ନମଃ” ଯୋଗ କରି ଯଥାକ୍ରମ କରିବା।

Verse 114

आवाहनादिकं सर्वमाचार्येणैव कारयेत् । आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान्प्रजपेच्छतम्

ଆବାହନ ଆଦି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କେବଳ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରାଇବା ଉଚିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରୂପକୁ ଶତବାର ଜପ କରାଇବେ।

Verse 115

कुंभस्य पश्चिमे भागे जपांते होममाचरेत् । कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः

କୁମ୍ଭର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଜପ ସମାପ୍ତି ପରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ କୋଟି, ଲକ୍ଷ, ସହସ୍ର କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର ଶତ (୧୦୮) ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି।

Verse 116

एकाहं वा नवाहं वा तथा मंडलमेव वा । यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः

ଏକ ଦିନ କିମ୍ବା ନଅ ଦିନ, ଅଥବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ-କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯଥାଯୋଗ୍ୟ—କାଳ ଓ ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 117

शमीहोमश्च शांत्यर्थे वृत्त्यर्थे च पलाशकम् । समिदन्नाज्यकैर्द्र व्यैर्नाम्ना मंत्रेण वा हुनेत्

ଶାନ୍ତିଲାଭ ପାଇଁ ଶମୀ-ସମିଧାରେ ହୋମ କରିବ; ଜୀବିକା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପଲାଶ-ସମିଧାରେ। ସମିଧା, ପକ୍କ ଅନ୍ନ, ଘୃତ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ କିମ୍ବା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 118

प्रारंभे यत्कृतं द्र व्यं तत्क्रियांतं समाचरेत् । पुण्याहं वाचयित्वांते दिने संप्रोक्ष्ययेज्जलैः

କ୍ରିୟାର ଆରମ୍ଭରେ ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରିୟା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ରଖିବ। ପରେ ଶେଷ ଦିନ ‘ପୁଣ୍ୟାହ’ ପାଠ କରାଇ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ସବୁକୁ ପାବନ କରିବ।

Verse 119

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यावदाहुतिसंख्यया । आचार्यश्च हविष्याशीऋत्विजश्च भवेद्बुधाः

ତାପରେ ଆହୁତିର ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସେତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ ଯେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଋତ୍ୱିଜ କେବଳ ହବିଷ୍ୟ (ଯଜ୍ଞୀୟ) ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 120

आदित्यादीन्ग्रहानिष्ट्वा सर्वहोमांत एव हि । ऋत्विभ्यो दक्षिणां दद्यान्नवरत्नं यथाक्रमम्

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଗ୍ରହଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ହୋମର ଶେଷରେ, ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ନବରତ୍ନ-ରୂପ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ।

Verse 121

दशदानं ततः कुर्याद्भूरिदानं ततः परम् । बालानामुपनीतानां गृहिणां वनिनां धनम्

ତାପରେ ‘ଦଶଦାନ’ କରିବ; ତାହା ପରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ‘ଭୂରିଦାନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଚୁର ଦାନ କରିବ। ଉପନୀତ ବାଳକ, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବନବାସୀମାନଙ୍କୁ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ହେବା ପାଇଁ ଧନ ଦେବ।

Verse 122

कन्यानां च सभर्तृणां विधवानां ततः परम् । तंत्रोपकरणं सर्वमाचार्याय निवेदयेत्

କନ୍ୟା, ସଭର୍ତୃକା (ବିବାହିତା) ଓ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ତାପରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜାର ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 123

उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः । तस्माद्यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्

ଉତ୍ପାତ ଓ ମାରୀ (ମହାମାରୀ) ଜନିତ ଦୁଃଖର ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଯମ ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ଯମଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ‘କାଳଦାନ’ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 124

शतनिष्केण वा कुर्याद्दशनिष्केण वा पुनः । पाशांकुशधरं कालं कुर्यात्पुरुषरूपिणम्

ଶତ ନିଷ୍କ ମୂଲ୍ୟର ଅର୍ପଣରେ—କିମ୍ବା ପୁନଃ ଦଶ ନିଷ୍କରେ ମଧ୍ୟ—ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରୁଥିବା ‘କାଳ’କୁ ପୁରୁଷରୂପେ ନିର୍ମାଣ କରାଯିବ।

Verse 125

तत्स्वर्णप्रतिमादानं कुर्याद्दक्षिणया सह । तिलदानं ततः कुर्यात्पूर्णायुष्यप्रसिद्धये

ତାପରେ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 126

आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद्व्याधिनिवृत्तये । सहस्रं भोजयेद्विप्रान्दरिद्र ः शतमेव वा

ବ୍ୟାଧି ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଆଜ୍ୟ (ଘିଅ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅବେକ୍ଷଣ-ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସହସ୍ର ବିପ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ଶତମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 127

वित्ताभावे दरिद्र स्तु यथाशक्ति समाचरेत् । भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशांतये

ଧନାଭାବରୁ ଯଦି କେହି ଦରିଦ୍ର ହୁଏ, ତଥାପି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପୂଜା-ଆଚରଣ କରୁ। ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଆଦି ଉପଦ୍ରବର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଭୈରବଙ୍କ ମହାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 128

महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तुकारयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः

ଶିବପୂଜାର ଶେଷରେ ମହାଭିଷେକ କରାଇ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଭାବେ ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 129

एवं कृतेन यज्ञेन दोषशांतिमवाप्नुयात् । शांतियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने

ଏହିପରି ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଶାନ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଶାନ୍ତିଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 130

दुर्दर्शनादौ सद्यो वै मासमात्रे समाचरेत् । महापापादिसंप्राप्तौ कुर्याद्भैरवपूजनम्

ଦୁର୍ଦର୍ଶନ ଆଦି ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ହେଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମହାପାପ ଆଦି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଭୈରବ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 131

महाव्याधिसमुत्पत्तौ संकल्पं पुनराचरेत् । सर्वभावे दरिद्र स्तु दीपदानमथाचरेत्

ମହାବ୍ୟାଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଶିବପୂଜାର ସଙ୍କଳ୍ପ ପୁନଃ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବେ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ତେବେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦୀପଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 132

तदप्यशक्तः स्नात्वा वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । दिवाकरं नमस्कुर्यान्मन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम्

ଏହା ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ନାନ କରି ଯଥାଶକ୍ତି କିଛି ଦାନ କରୁ। ପରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ)ଙ୍କୁ ଏକଶେ ଆଠଥର ନମସ୍କାର କରୁ।

Verse 133

सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं वा कारयेद् बुधः । नमस्कारात्मयज्ञेन तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः

ସହସ୍ର, ଅୟୁତ, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି—ଯେତେ ପୂଜାକର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ କରୁନାହିଁ, ନମସ୍କାରାତ୍ମକ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 134

त्वत्स्वरूपेर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च रोचति । या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता

ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ତୁମ ସ୍ୱରୂପରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ‘ଅଶୂନ୍ୟ’—କୌଣସି ବିଷୟାଶ୍ରୟରେ ରୁଚି କରେନାହିଁ। ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଅହଂଭାବ, ତୁମକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖିଲେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 135

नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो । न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्

ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ନମ୍ର ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମହାନ, ହେ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି—କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମ ଦାସ।

Verse 136

यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत् । अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा तांबूलमाहरेत्

ତାପରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାତ୍ମଯଜ୍ଞ (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଅର୍ପଣ) ଓ ନମସ୍କାର ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ତାମ୍ବୂଳ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 137

शिवप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वयमष्टोत्तरं शतम् । सहस्रमयुतं लक्षं कोटिमन्येन कारयेत्

ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ନିଜେ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର ଶତ (୧୦୮) ଥର କରିବା ଉଚିତ। ସହସ୍ର, ଦଶସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ନିଜ ନିମିତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଇପାରିବ।

Verse 138

शिवप्रदक्षिणात्सर्वं पातकं नश्यति क्षणात् । दुःखस्य मूलं व्याधिर्हि व्याधेर्मूलं हि पातकम्

ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ସମସ୍ତ ପାତକ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଶିଯାଏ। କାରଣ ଦୁଃଖର ମୂଳ ରୋଗ, ଏବଂ ରୋଗର ମୂଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାପ।

Verse 139

धर्मेणैव हि पापानामपनोदनमीरितम् । शिवोद्देशकृतो धर्मः क्षमः पापविनोदने

ପାପର ଅପନୋଦନ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କୁହାଯାଇଛି। ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଧର୍ମ ପାପନିବାରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ।

Verse 140

अध्यक्षं शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमितीरितम् । क्रियया जपरूपं हि प्रणवं तु प्रदक्षिणम्

ଶିବଧର୍ମରେ ‘ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଧରି ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ। କ୍ରିୟାରେ ଏହା ଜପରୂପ; ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ର ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହିଁ।

Verse 141

जननं मरणं द्वंद्वं मायाचक्रमितीरितम् । शिवस्य मायाचक्रं हि बलिपीठं तदुच्यते

ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ‘ମାୟାଚକ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ଏହି ମାୟାଚକ୍ରକୁ ହିଁ ‘ବଲିପୀଠ’ କୁହନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ଓ ବନ୍ଧନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ବଲି (ସମର୍ପଣ) ହୁଏ।

Verse 142

बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै । पदे पदांतरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्

ବଲିପୀଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶୁଭ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ କ୍ରମରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ପଦେ ପଦେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଶେଷରେ ପୁଣି ବଲିପୀଠରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 143

नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणमितीरितम् । निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्

ତାପରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ‘ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ବିଧିକୁ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଗର୍ଭରୁ ବାହାରି ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି, ଏହି ‘ନମଃ’ ହେଉଛି ଆତ୍ମସମର୍ପଣ—ଶିବଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ଅର୍ପଣ।

Verse 144

जननं मरणं द्वंद्वं शिवमायासमर्पितम् । शिवमायार्पितद्वंद्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्

ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ—ଶିବମାୟାକୁ ସମର୍ପିତ। ଯେ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଶିବମାୟାରେ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ପୁଣି ଦେହାଭିମାନର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 145

यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते । देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଦେହକ୍ରିୟାର ଅଧୀନ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ‘ବଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କାରଣ—ଏଇ ତିନି ଦେହ ଉପରେ ବଶତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ‘ମୋକ୍ଷ’ କୁହନ୍ତି।

Verse 146

मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् । शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति

ମାୟାଚକ୍ରର ପ୍ରଣେତା ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ହିଁ ପରମ କାରଣ। ତଥାପି ଶିବମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆରୋପିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବ ନିଜେ କୃପାରେ ପରିମାର୍ଜନ କରନ୍ତି।

Verse 147

शिवेन कल्पितं द्वंद्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत् । शिवस्यातिप्रियं विद्यात्प्रदक्षिणं नमो बुधाः

ଶିବ ଯେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି ଆଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେଇ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଶିବଙ୍କୁ ଅତିପ୍ରିୟ ବୋଲି ଜାଣ; ହେ ବୁଧଜନ, ନମସ୍କାର।

Verse 148

प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः । षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा

ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ନମସ୍କାର, ଏବଂ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ କୃତ ପୂଜା—ଏହି ପୂଜା ଫଳଦାୟିନୀ।

Verse 149

प्रदक्षिणाऽविनाश्यं हि पातकं नास्ति भूतले । तस्मात्प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत्

ଏହି ଭୂତଳରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ନ ନଶିବା ପାପ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 150

शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः । क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत्

ଯେ ଶିବପୂଜାରେ ପରାୟଣ, ମୌନବ୍ରତ ପାଳନକାରୀ ଏବଂ ସତ୍ୟାଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ କ୍ରିୟା, ତପ, ଜପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ଏକେକ କରି ଆଚରଣ କରୁ।

Verse 151

ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः । शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत्

ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଦେହ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ସନ୍ଦେହ ନାଶକ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ—ଏହିମାନେ କ୍ରିୟାଦି ସାଧନାର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 152

करणेन फलं याति तमसः परिहापनात् । जन्मनः परिमार्जित्वाज्ज्ञबुद्ध्या जनितानि च

ଶିବ-ସାଧନାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କରିଲେ ଫଳ ମିଳେ, କାରଣ ତମସ୍ ଦୂର ହୁଏ। ଜନ୍ମଜ ମଳ ଓ ଅଜ୍ଞାନବୁଦ୍ଧିଜନିତ ଦୋଷକୁ ପରିଶୋଧନ କରି ସାଧକ ଶିବକୃପା ଓ ମୋକ୍ଷର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 153

यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम् । यथायोग्यं प्रकुर्वीत क्रियादीञ्छिवभक्तिमान्

ଶିବଭକ୍ତ ଦେଶାନୁସାରେ, କାଳାନୁସାରେ, ଦେହସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଓ ଧନସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ—ଯଥାଯୋଗ୍ୟ—କ୍ରିୟା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 154

न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत्प्राज्ञः शिवस्थले । जीवहिंसादिरहितमतिक्लेशविवर्जितम्

ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନର ଆଧାରରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବସ୍ଥଳରେ ବସିବା ଉଚିତ—ଜୀବହିଂସା ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅତିକ୍ଲେଶକୁ ବର୍ଜନ କରି।

Verse 155

पंचाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम् । अथवाऽहुर्दरिद्र स्य भिक्षान्नंज्ञानदं भवेत्

ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପିତ ଜଳ ଓ ଅନ୍ନ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଆଉ କୁହାଯାଏ, ଦରିଦ୍ରର ଭିକ୍ଷାଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରାଗଲେ ଜ୍ଞାନଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 156

शिवभक्तस्य भिक्षान्नंशिवभक्तिविवर्धनम् । शंभुसत्रमिति प्राहुर्भिक्षान्नंशिवयोगिनः

ଶିବଭକ୍ତ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାରେ ମିଳୁଥିବା ଅନ୍ନ ଶିବଭକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଏ। ଶିବଯୋଗୀମାନେ ସେହି ଭିକ୍ଷାଅନ୍ନକୁ ‘ଶମ୍ଭୁ-ସତ୍ର’—ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ-ଭୋଜ—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 157

येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले । शुद्धान्नभुक्सदा मौनीरहस्यं न प्रकाशयेत्

ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହେଉ, ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା, ସଦା ବାକ୍-ସଂଯମୀ ରହିବା, ଏବଂ ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ (ଶିବୋପାସନା ଓ ମନ୍ତ୍ର) ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 158

प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि । रहस्यं शिवमंत्रस्य शिवो जानाति नापरः

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଶିବମନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହସ୍ୟ କେବଳ ଶିବ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।

Verse 159

शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिंगं समाश्रितः । स्थाणुलिंगाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः

ହେ ଭୂସୁର! ଶିବଭକ୍ତ ନିତ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବାସ କରିବା ଉଚିତ। କେବଳ ସ୍ଥାଣୁଲିଙ୍ଗର ଆଶ୍ରୟରେ ସେ ସ୍ଥିର—ସ୍ଥାଣୁ ସମ—ହୋଇଯାଏ।

Verse 160

पूजया चरलिंगस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् । सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्

ଚରଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସାଧକ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ଓ ପରମ ସାଧ୍ୟ—ସବୁ କୁହାଗଲା।

Verse 161

व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्छ्रुतं हि मया पुरा । भद्र मस्तु हि वोऽस्माकं शिवभक्तिर्दृढाऽस्तुसा

ପୂର୍ବେ ବ୍ୟାସ ଯାହା କହିଥିଲେ ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନକାଳେ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲି—ତୁମମାନଙ୍କୁ ଓ ଆମକୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଚଳ ରହୁ।

Verse 162

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा । शिवज्ञानं स लभतेशिवस्य कृपया बुधाः

ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ନିରନ୍ତର ଶୁଣେ, ସେ ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଶିବଜ୍ଞାନ ପାଏ।