Śumbha–Niśumbha’s Mobilization After Devī’s Victories (Battle Muster and Omens)

Verse 1

राजोवाच । धूम्राक्षं चण्डमुण्डं च रक्तबीजासुरन्तथा । भगवन्निहतन्देव्या श्रुत्वा शुम्भः सुरार्दनः

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଦେବୀ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ରକ୍ତବୀଜ ଅସୁରକୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ଶୁମ୍ଭ ତାପରେ କ’ଣ କଲା?

Verse 2

किमकार्षीत्ततो ब्रह्मन्नेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । शुश्रूषवे जगद्योनेश्चरित्रं पापनाशनम्

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତାପରେ ସେ କ’ଣ କଲା? ଏହା ମୋତେ ଏବେ କୁହ। ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ; ଜଗଦ୍ୟୋନି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାପନାଶକ ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

Verse 3

ऋषिरुवाच । हतानेमान्दैत्यवरान्महासुरो निशम्य राजन्महनीयविक्रमः । अजिज्ञपत्स्वीयगणान्दुरासदान्रणाभिधोच्चारणज्जातसंमदान्

ଋଷି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟମାନେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ମହାବିକ୍ରମଶାଳୀ ମହାସୁର ‘ରଣ’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇଉଠିଥିବା, ଦୁରାସଦ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲା।

Verse 4

बलान्वितास्संमिलिता ममाज्ञया जयाशया कालकवंशसंभवाः । सकालकेयासुरमौर्य्यदौर्हृदास्तथा परेप्याशु प्रयाणयन्तु ते

ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସମବେତ, ବିଜୟାଶାରେ ଉଦ୍ୟତ, କାଳକବଂଶଜ ସେଇ ବଳବାନମାନେ—କାଳକେୟ ଅସୁର, ମୌର୍ୟ, ଦୌର୍ହୃଦ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ—ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 5

निशुंभशुंभौ दितिजान्निदेश्य तान्रथाधिरूढौ निरयां बभूवतुः । बलान्यनूखुर्बलिनोस्तयोर्धराद्विनाशवन्तः शलभा इवोत्थिताः

ଦିତିଜ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭ ରଥାରୂଢ ହୋଇ, ଯେନ ନରକକୁ ଧାଉଛନ୍ତି ଭଳି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଧାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବଳବାନ ସେନା ଧରାରୁ ବିନାଶନିୟତ ହୋଇ, ଦୀପଶିଖାକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଶଲଭ ପରି ଉଠିଆସିଲା।

Verse 6

प्रसादयामास मृदंगमर्दलं सभेरिकाडिण्डिमझर्झरानकम् । रणस्थले संजहृषू रणप्रिया असुप्रियाः संगरतः पराययुः

ରଣଭୂମିରେ ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ, ମର୍ଦଳ, ନଗାରା, ଡିଣ୍ଡିମ, ଝର୍ଝର ଓ ଆନକ ହର୍ଷରେ ନିନାଦିତ ହେଲା। ରଣପ୍ରିୟମାନେ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ; ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ (ମୃତ୍ୟୁଭୀତ) ଲୋକେ ସଂଗ୍ରାମରୁ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 7

भटाश्च ते युद्धपटावृतास्तदा रणस्थलीं मापुरपापविग्रहाः । गृहीतशस्त्रास्त्रचया जिगीषया परस्परं विग्रहयन्त उल्बणम्

ତେବେ ସେଇ ଭଟମାନେ ଯୁଦ୍ଧବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ପାପେ କଠୋର ଦେହଧାରୀ ହୋଇ, ରଣଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ରର ଗୁଛ ଧରି, ବିଜୟାକାଙ୍କ୍ଷାରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 8

गजाधिरूढास्तुरगाधिरोहिणो रथाधिरूढाश्च तथापरेऽसुराः । अलक्षयन्तः स्वपराञ्जनान्मुदाऽसुरेशसंगे समरेऽभिरेभिरे

କେହି ଅସୁର ଗଜାରୂଢ, କେହି ତୁରଗାରୂଢ, ଆଉ କେହି ରଥାରୂଢ ଥିଲେ। କୋଳାହଳରେ ନିଜ-ପର ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନ ପାରି, ଅସୁରେଶ ସହ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ସମରରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉଥିଲେ।

Verse 9

ध्वनिः शतघ्नी जनितो मुहुर्मुहुर्बभूव तेन त्रिदशाः समेजिताः । महान्धकारः समपद्यताम्बरे विलोक्यते नो रथमण्डलं रवेः

ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ ଶତଘ୍ନୀ-ଜନିତ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା; ତାହାରେ ତ୍ରିଦଶ ଦେବଗଣ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଆକାଶେ ମହାନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଲା; ରବିଙ୍କ ରଥମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ।

Verse 10

पदातयो निर्व वजुर्हि कोटिशः प्रभूतमाना विजयाभिलाषिणः । रथाश्वगा वारणगा अथापरेऽसुरा निरीयुः कति कोटिशो मुदा

କୋଟିକୋଟି ପଦାତି ସେନା ଉମ୍ମାଦରେ ବାହାରିଲେ—ଗର୍ବେ ଫୁଲି, ବିଜୟାଭିଲାଷୀ ହୋଇ। ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ନିର୍ଗତ ହେଲେ; କେହି ରଥ-ଅଶ୍ୱରେ, କେହି ମହାଗଜରେ ଆରୂଢ।

Verse 11

अशुक्ल शैला एव मत्तवारणा अतानिषुश्चीत्कृतिशब्दमाहवे । क्रमेलकाश्चापि गलद्गलध्वनिं वितन्वते क्षुद्रमहीधरोपमाः

କଳା ପର୍ବତ ପରି ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚୀତ୍କାର କଲେ। ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଉଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରିଦିଗେ ‘ଗଲଦ୍-ଗଲଦ୍’ ଧ୍ୱନିର କୋଳାହଳ ପ୍ରସାର କଲେ।

Verse 12

हयाश्च ह्रेषन्त उदग्रभूमिजा विशालकण्ठाभरणा गतेर्विदः । पदानि दन्तावलमूर्ध्नि बिभ्रतः सुडिड्यिरे व्योमपथा यथाऽवयः

ଉଦ୍ଗ୍ର, ଉଚ୍ଚ ପଦକ୍ଷେପରେ ଚାଲୁଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହ୍ରେଷା କଲେ; ବିଶାଳ କଣ୍ଠାଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ହାତୀଦଳର ମସ୍ତକ ଉପରେ ଖୁରର ଚିହ୍ନ ବହନ କରି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ଆକାଶପଥେ ଝପଟି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 13

समीक्ष्य शत्रोर्बलमित्थमापतच्चकार सज्यं धनुरम्बिका तदा । ननाद घण्टां रिपुसाददायिनी जगर्ज सिंहोऽपि सटां विधूनयन्

ଶତ୍ରୁବଳ ଏପରି ଭାବେ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଅମ୍ବିକା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଧନୁଷରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇଲେ। ଶତ୍ରୁପତନଦାୟିନୀ ତାଙ୍କ ଘଣ୍ଟା ନାଦିତ ହେଲା; ଏବଂ କେଶର ଝାଡ଼ି ତାଙ୍କ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଜିଲା।

Verse 14

ततो निशुंभस्तुहिनाचलस्थितां विलोक्य रम्याभरणायुधां शिवाम् । गिरं बभाषे रसनिर्भरां परां विलासनीभावविचक्षणो यथा

ତେବେ ନିଶୁମ୍ଭ ହିମାଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ରମ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ଦୀପ୍ତ ଆୟୁଧଧାରିଣୀ ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରସଭରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣୀରେ—ମନୋହର ପ୍ରଣୟକଳାରେ ନିପୁଣ ଯେପରି—କଥା କହିଲା।

Verse 15

भवादृशीनां रमणीयविग्रहे दुनोति कीर्णं खलु मालतीदलम् । कथं करालाहवमातनोष्यसे महेशि तेनैव मनोज्ञवर्ष्मणा

ହେ ମହେଶୀ! ତୁମ ପରି ରମଣୀଙ୍କ ମନୋହର ଦେହରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ମଲ୍ଲିକା (ଜୁଇ) ଦଳ ମଧ୍ୟ ଯେନ ପୀଡା ଦେଉଛି; ତେବେ ସେଇ ମନୋଜ୍ଞ ରୂପ ନେଇ ତୁମେ କିପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିବ?

Verse 16

इतीरयित्वा वचनं महासुरो बभूव मौनी तमुवाच चंडिका । वृथा किमात्थासुर मूढ संगरं कुरुष्व नागालयमन्यथा व्रज

ଏହିପରି କହି ମହାସୁର ମୌନ ହେଲା। ତେବେ ଚଣ୍ଡିକା ତାକୁ କହିଲେ—“ହେ ମୂଢ ଅସୁର! ବୃଥା କାହିଁକି କହୁଛୁ? ସଙ୍ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେ; ନଚେତ୍ ନାଗାଳୟ—ମୃତ୍ୟୁଧାମ—କୁ ଯା।”

Verse 17

ततोतिरुष्टः समरे महारथश्चकार बाणावलिवृष्टिमद्भुताम् । घनाघनाः संववृषुर्यथोदकं रणस्थले प्रावृडिवागता तदा

ତାପରେ ସମରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ସେଇ ମହାରଥୀ ଅଦ୍ଭୁତ ବାଣବର୍ଷା କଲା। ରଣଭୂମିରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଘନ ମେଘରୁ ଜଳ ବର୍ଷିବା ପରି—ପ୍ରାବୃଡ଼ ଆସିଥିବା ପରି—ବର୍ଷିଲା।

Verse 18

शरैश्शितैश्शूलपरश्वधायुधैः सभिन्दिपालैः परिघैश्शरासनैः । भुशुण्डिकाप्रासक्षुरप्रसंज्ञकैर्महासिभिः संयुयुधे मदोद्धतैः

ଅହଙ୍କାରମଦରେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ସେମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର, ଶୂଳ-ପରଶୁ ଆଦି ଆୟୁଧ; ଭିନ୍ଦିପାଳ, ପରିଘ ଓ ଧନୁଷ; ଏବଂ ଭୁଶୁଣ୍ଡିକା, ପ୍ରାସ, କ୍ଷୁରଧାର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ମହାଖଡ୍ଗ ନେଇ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 19

विवभ्रमुस्तत्समरे महागजा विभिन्नकुंभाअसिताद्रिसन्निभाः । चलद्बलाकाधवला विकेतवो विसेतवः शुंभनिशुंभकेतवः

ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ, କଳା ପର୍ବତ ସଦୃଶ ବିଶାଳ ହାତୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମସ୍ତକ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଟଳମଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ପତାକାଗୁଡ଼ିକ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଗଲା ।

Verse 20

विभिन्नदेहा दितिजा झषोपमा विकन्धरा वाजिगणा भयंकराः । परासवः कालिकया कृता रणे मृगारिणा चाशिषतापरेऽसुरा

ସେହି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ କାଳିକା ଦିତି-ପୁତ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ହରଣ କଲେ; କାହାର ଶରୀର କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ଥିଲା ତ କିଏ ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଥିଲା । ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ ।

Verse 21

विसुस्रुवू रक्तवहास्तदन्तरे सरिच्च यास्तत्र विपुप्लुवे हतैः । कचा भटानां जलनीलिकोपमास्तदुत्तरीयं सितफेनसंनिभम्

ସେଠାରେ ରକ୍ତର ଧାରା ବୋହିବାକୁ ଲାଗିଲା ଏବଂ ସେହି ନଦୀ ନିହତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା । ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ କେଶ ଜଳର ଶୈବାଳ ପରି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଧଳା ଫେଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।

Verse 22

तुरंगसादी तुरगाधिरोहिणं गजस्थितानभ्यपतन्गजारुहः । रथी रथेशं खलु पत्तिरङ्घ्रिगान्समप्रतिद्वन्द्विकलिर्महानभूत्

ଘୋଡ଼ାସବାର ଘୋଡ଼ାସବାର ଉପରେ ଝାମ୍ପି ପଡ଼ିଲା, ହାତୀ ଉପରେ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧା ହାତୀ ସବାରକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା । ରଥୀ ରଥୀ ସହିତ ଏବଂ ପଦାତିକ ସୈନ୍ୟ ପଦାତିକ ସୈନ୍ୟ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ । ଏହିପରି ସମାନ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା ।

Verse 23

ततो निशुंभो हृदये व्यचिन्तयत्करालकालोयमुपागतोऽधुना । भवेद्दरिद्रोऽपि महाधनो महाधनो दरिद्रो विपरीतकालतः

ତେବେ ନିଶୁମ୍ଭ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲା— “ଏବେ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାଳପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଭାଗ୍ୟର ବିପରୀତ ଫେରରେ ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହାଧନୀ ହୋଇପାରେ, ମହାଧନୀ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ।”

Verse 24

जडो भवेत्स्फीतमतिर्महामतिर्जडो नृशंसो बहुमन्तु संस्तुतः । पराजयं याति रणे महाबला जयंति संग्राममुखे च दुर्बलाः

ଜଡବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଫୀତମତି ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଇ ‘ମହାମତି’ ବୋଲି ସ୍ତୁତି ପାଇପାରେ; ନିର୍ଦୟ ଓ କ୍ରୂର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ରଣରେ ମହାବଳୀମାନେ ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳମାନେ ସଙ୍ଗ୍ରାମମୁଖେ ଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 25

जयोऽजयो वा परमेश्वरेच्छया भवत्यनायासत एव देहिनाम् । न कालमुल्लंघ्य शशाक जीवितुं महेश्वरः पद्मजनी रमापतिः

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନାୟାସେ ଘଟେ। କାଳକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି କେହି ଜୀବିତ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ—ନ ମହେଶ୍ୱର, ନ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା, ନ ରମାପତି ବିଷ୍ଣୁ।

Verse 26

उपेत्य संग्राममुखं पलायनं न साधुवीरा हृदयेऽनुमन्वते । परंतु युद्धे कथमेतया जयो विनाशितं मे सकलं बलं यथा

ସଙ୍ଗ୍ରାମମୁଖକୁ ଆସି ସାଧୁବୀରମାନେ ହୃଦୟରେ ପଳାୟନକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାହାର ଜୟ କିପରି ହେଲା, ଯେପରି ମୋର ସମଗ୍ର ବଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା?

Verse 27

इयं हि नूनं सुरकर्म साधितुं समागता दैत्यबलं च बाधितुम् । पुराणमूर्तिः प्रकृतिः परा शिवा न लौकिकीयं वनिता कदापि वा

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ନାରୀ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟବଳକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଆସିଛି। ସେ ପୁରାତନ ମୂର୍ତ୍ତି—ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତି—ପରା ଶିବା; ସେ କେବେ ମାତ୍ର ଲୌକିକୀ ନାରୀ ନୁହେଁ।

Verse 28

वधोऽपि नारीविहितोऽयशस्करः प्रगीयते युद्धरसं लिलिक्षुभिः । तथाप्यकृत्वा समरं कथं मुखं प्रदर्शयामोऽसुरराजसन्निधौ

ନାରୀର ଆଜ୍ଞାରେ କରାଯାଇଥିବା ବଧ ମଧ୍ୟ ଅପଯଶକର—ଯୁଦ୍ଧରସ ଆସ୍ୱାଦୀମାନେ ଏହିପରି ଗାନ୍ତି। ତଥାପି ଯଦି ଆମେ ସମର ନ କରିବା, ତେବେ ଅସୁରରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁହଁ କିପରି ଦେଖାଇବୁ?

Verse 29

विचारयित्वेति महारथो रथं महान्तमध्यास्य नियन्तृचोदितम् । ययौ द्रुतं यत्र महेश्वरांगना सुरांगनाप्रार्थितयौवनोद्गमा

ଏପରି ବିଚାର କରି ମହାରଥୀ ସାରଥିର ପ୍ରେରଣାରେ ମହାନ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ—ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଯୌବନଦୀପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ—ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 30

अवोचदेनां स महेशि किं भवेदेभिर्हतैर्वेतनजीविभिर्भटैः । तवास्ति कांक्षा यदि योद्धुमावयोस्तदा रणः स्याद्धृतयुद्धसत्पटैः

ସେ କହିଲା—ହେ ମହେଶୀ, ବେତନରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଏହି ଭଟମାନେ ହତ ହେଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଧୃତଯୁଦ୍ଧବ୍ରତୀ ସତ୍ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଣ ହେଉ।

Verse 31

उवाच कालीं प्रति कौशिकी तदा समीक्ष्यतामेष दुराग्रहोऽनयोः । करोति कालो विपदागमे मतिं विभिन्नवृत्तिं सदसत्प्रवर्तकः

ତେବେ କୌଶିକୀ କାଳୀଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦୁରାଗ୍ରହକୁ ସାବଧାନରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ। ବିପଦ ଆସିଲେ କାଳ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଥରେ ନେଇଯାଏ ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।

Verse 32

ततो निशुंभोऽभिजघान चण्डिकां शरैस्सहस्रैश्च तथैव कालिकाम् । बिभेद बाणानसुरप्रचोदितान्सहस्रखण्डं स्वशरोत्करैः शिवा

ତାପରେ ନିଶୁମ୍ଭ ହଜାର ହଜାର ଶରଦ୍ୱାରା ଚଣ୍ଡିକାକୁ ଏବଂ ସେହିପରି କାଳିକାକୁ ଆଘାତ କଲା। କିନ୍ତୁ ଶିବାସ୍ୱରୂପିଣୀ ଦେବୀ ନିଜ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଅସୁରପ୍ରଚୋଦିତ ସେହି ବାଣମାନଙ୍କୁ ସହସ୍ର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।

Verse 33

ततः समुत्थाय कृपाणमुज्ज्वलं स चर्म्म कण्ठीरवमूर्ध्न्यताडयत् । बिभेद तं चापि महासिनाम्बिका यथा कुठारेण तरुं तरुश्छिदः

ତାପରେ ସେ ଉଠି ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୃପାଣଦ୍ୱାରା ସିଂହଚର୍ମ ଢାଳକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଘାତ କଲା। କିନ୍ତୁ ଅମ୍ବିକା ନିଜ ମହାଖଡ୍ଗରେ ତାକୁ ଏମିତି ଚିରିଦେଲେ, ଯେପରି ଗଛକାଟୁଆ କୁଠାରରେ ଗଛକୁ କାଟି ଫେଲେ।

Verse 34

स भिन्नखड्गो निचखान मार्गणं पराम्बिका वक्षसि सोऽपि चिच्छिदे । पुनस्त्रिशूलं हृदयेऽक्षिपत्तदप्यचूर्ण यन्मुष्टिनिपातनेन सा

ଖଡ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ସେ ପରାମ୍ବାଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ବାଣ ନିକ୍ଷେପ କଲା, ଯାହାକୁ ସେ କାଟିଦେଲେ । ପୁଣି ତ୍ରିଶୂଳ ଫିଙ୍ଗିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ ।

Verse 35

ततोऽट्टहासं जगदम्बिका करोद्वितत्रसुस्तेन सुरारयोऽखिलाः । जयेति शब्दं जगदुस्तदा सुरा यदाम्बिकोवाच रणे स्थिरो भव

ସେତେବେଳେ ଜଗଦମ୍ବିକା ଅଟ୍ଟହାସ କଲେ ଯେଉଁଥିରେ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ 'ଜୟ' ଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ଅମ୍ବିକା କହିଲେ, "ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିର ରୁହ ।"

Verse 36

ततोम्बिका भीमभुजंगमोपमैस्सुरद्विषां शोणितचूषणोचितैः । निशुम्भमात्मीयशिलीमुखै श्शितैर्निहत्य भूमीमनयद्विषोक्षितैः

ତା’ପରେ ଅମ୍ବିକା ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଶତ୍ରୁର ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ସକ୍ષମ, ନିଶୁମ୍ଭକୁ ବଧ କରି ରକ୍તରଞ୍ଜିତ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ ।

Verse 37

निपातितेऽमानबलेऽसुरप्रभुः कनीयसि भ्रातरि रोषपूरितः । रथस्थितो बाहुभिरष्ट भिर्वृतो जगाम यत्र प्रमदा महेशितुः

ସାନ ଭାଇ ନିହତ ହେବା ପରେ ଅସୁରରାଜ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରଥରେ ବସି ଆଠଟି ବାହୁ ସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।

Verse 38

अवादयच्छंखमरिन्दमं तदा धनुस्स्वनं चापि चकार दुःसहम् । ननाद सिंहोऽपि सटां विधूनयन्बभूव नादत्रयनादितन्नभः

ତେବେ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ଶଙ୍ଖ ବାଜାଇଲେ ଏବଂ ଧନୁଷର ଅସହ୍ୟ ଟଙ୍କାର ମଧ୍ୟ କଲେ। ସିଂହ ମଧ୍ୟ କେଶର ଝାଡ଼ି ଗର୍ଜିଲା; ସେଇ ତ୍ରିବିଧ ନାଦରେ ଆକାଶ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।

Verse 40

दैत्यराजो महतीं ज्वलच्छिखां मुमोच शक्तिं निहता च सोल्कया । बिभेद शुंभप्रहिताञ्छराच्छिवा शिवेरितान्सोपि सहस्रधा शरान्

ଦୈତ୍ୟରାଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶିଖାଯୁକ୍ତ ମହାଶକ୍ତି ଛାଡ଼ିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ଗଦାରେ ସେ ନିହତ ହେଲା। ପରେ ଶିବା ଶୁମ୍ଭ ପ୍ରେରିତ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ; ଶିବପ୍ରେରିତ ବାଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ହଜାର ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲା।

Verse 41

त्रिशूलमुत्क्षिप्य जघान चण्डिका महासुरं तं स पपात मूर्च्छितः । विभिन्नपक्षो हरिणा यथा नगः प्रकंपयन् द्यां वसुधां स वारिधिम्

ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ଚଣ୍ଡିକା ସେଇ ମହାସୁରକୁ ଆଘାତ କଲେ; ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା। ହରି ଯେପରି ପକ୍ଷ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିବା ପର୍ବତ ପତିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ କମ୍ପାଇ ଧସି ପଡ଼ିଲା।

Verse 42

ततो मृषित्वा त्रिशिखोद्भवां व्यथां विधाय बाहूनयुतं महाबलः । स कालिकां सिंहयुतां महेश्वरीं जघान चक्रैरमरक्षयंकरैः

ତାପରେ ତ୍ରିଶୂଳଜନିତ ବ୍ୟଥା ସହି ସେଇ ମହାବଳୀ ଅନେକ ବାହୁ ପ୍ରକଟ କଲା। ତଦନନ୍ତରେ ସିଂହବାହିନୀ ମହେଶ୍ୱରୀ କାଳିକାଙ୍କୁ ଅମରସେନାକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିଦେବା ଚକ୍ରାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ ଆଘାତ କଲା।

Verse 43

तदस्तचक्राणि विभिद्य लीलया त्रिशूलमुद्गूर्य्य जघान सासुरम् । शिवा जगत्पावनपाणिपङ्कजादुपात्तमृत्यू परमं पदं गतौ

ତେବେ ଜଗତ୍ପାବନୀ ଶିବା ଲୀଳାରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ବାଣ ଓ ଚକ୍ରାଦି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଭେଦି, ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ସେଇ ଅସୁରକୁ ନିହତ କଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ପାବନ କରପଦ୍ମରୁ ଯାହାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ମିଳିଲା, ସେ ଦୁଇଜଣ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 44

हते तस्मिन्महावीर्य्ये निशुंभे भीमविक्रमे । शुंभे च सकला दैत्या विविशुर्बलिसद्मनि

ସେଇ ମହାବୀର୍ୟ ଓ ଭୀମବିକ୍ରମୀ ନିଶୁମ୍ଭ ନିହତ ହେଲାପରେ, ଶୁମ୍ଭ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ ବଲିଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ (ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ)।

Verse 45

भक्षिता अपरे कालीसिंहाद्यैरमरद्विषः । पलायितास्तथान्ये च दशदिक्षु भयाकुलाः

ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କୁ କାଳୀ ଓ ସିଂହସଦୃଶ ଅନୁଚରମାନେ ଭକ୍ଷଣ କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 46

बभूवुर्मार्गवाहिन्यस्सरितः स्वच्छपाथसः । ववुर्वाताः सुखस्पर्शा निर्मलत्वं ययौ नभः

ନଦୀମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳଧାରା ସହିତ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସୁଖସ୍ପର୍ଶୀ ପବନ ବହିଲା, ଆକାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ହେଲା।

Verse 47

पुनर्यागः समारेभे देवैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा । सुखिनश्चाभवन्सर्वे महेन्द्राद्या दिवौकसः

ତାପରେ ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୁନର୍ବାର ଯାଗ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ପୁଣି ସୁଖୀ ହେଲେ।

Verse 48

पवित्रं परमं पुण्यमुमायाश्चरितं प्रभो । दैत्यराजवधोपेतं श्रद्धया यः समभ्य सेत्

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଉମାଙ୍କର ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ଚରିତ୍ରକୁ, ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଧ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।

Verse 49

स भुक्त्वेहाखिलान्भोगांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् । परत्रोमालयं गच्छेन्महामायाप्रसादतः

ସେ ଏଠାରେ ତ୍ରିଦଶ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ମହାମାୟାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ପରଲୋକରେ ଉମାଙ୍କ ଧାମକୁ ଗମନ କରେ।

Verse 50

ऋषिरुवाच । एवन्देवी समुत्पन्ना शुंभासुरनिबर्हिणी । प्रोक्ता सरस्वती साक्षादुमांशाविर्भवा नृप

ଋଷି କହିଲେ—ଏଭଳି ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶୁମ୍ଭାସୁରଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରୁଥିବା। ହେ ନୃପ! ସେ ଉମାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଆବିର୍ଭୂତ ସାକ୍ଷାତ୍ ସରସ୍ୱତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।