Kālajñāna (Knowledge of Time) and Mṛtyu-cihna (Signs of Death): Śiva’s Instruction to Umā

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने । स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ ସନତ୍କୁମାର, ହେ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରୁ ମୁଁ ପ୍ରୀତିସହିତ ସ୍ତ୍ରୀ-ସ୍ୱଭାବ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ଦୟାକରି ମୋତେ କାଳ-ଜ୍ଞାନ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् । श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏହି ଏକେ ବିଷୟ ପୂର୍ବେ ପାର୍ବତୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ନାନା ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 3

पार्वत्युवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् । यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ସମଗ୍ର ଉପଦେଶ ଜାଣିଲି। ଏବେ, ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା ଯଥାବିଧି କିପରି କରିବା—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏବଂ କେଉଁ ବିଧିରେ, କହନ୍ତୁ।

Verse 4

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो । मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः

ହେ ପ୍ରଭୁ, କାଳଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ହେ ଦେବ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁର ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ସେପରି ନିୟତ ଆୟୁଷ୍ୟର ପ୍ରମାଣ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ସୂଚକ କ’ଣ?

Verse 5

तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा । इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः

“ତେବେ କହନ୍ତୁ, ହେ ନାଥ—ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହୁଏ।” ଏଭଳି ଦେବୀ ପଚାରିଲେ, ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये । येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते

ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହିବି; ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ। ହେ ଦେବେଶୀ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝି ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 7

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ । स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा

ଦିନ, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ, ଅୟନ-ଗତି ଓ ବର୍ଷ—ଏହି ରୂପରେ କାଳ ଜଣାଯାଏ; ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରିକ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାହା ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 8

तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि । लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏବେ ମୁଁ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବି; ତତ୍ତ୍ୱବୋଧରେ ଶୁଣ। ହେ ଉମା, ଏ ସମୟରେ ଲୋକହିତ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 9

अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

ପ୍ରିୟେ, ଯଦି କାହାର ଦେହ ହଠାତ୍ ପାଣ୍ଡୁର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଉର୍ଧ୍ୱବର୍ଣ୍ଣତା ସମସ୍ତଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ତେବେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟ ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 10

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

ପ୍ରିୟେ, ଯେତେବେଳେ ମୁହଁ, କାନ, ଆଖି ଓ ଜିଭରେ ସ୍ତମ୍ଭତା କିମ୍ବା କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ନାଶ ହୁଏ, ତେବେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟ ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 11

रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः

ହେ ଭଦ୍ର, ଯଦି କାହାର କାନରେ ହଠାତ୍ ରୌରବ-ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ତେବେ କାଳଲକ୍ଷଣ ଜାଣୁଥିବାମାନେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ବୋଲି ଜାଣିବେ।

Verse 12

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति । कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा

ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନିର ଅଶୁଭ ସଂଯୋଗରୁ ଆଶାକୃତ ଦ୍ୟୋତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳା ଲାଗେ, ତେବେ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଛଅ ମାସ ରହେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

ହେ ଦେବୀ, ପ୍ରିୟେ! ଯେତେବେଳେ କାହାର ବାମହସ୍ତ ସପ୍ତାହଭରି ନିରନ୍ତର କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ—ହେ ପ୍ରିୟେ—ତାହାର ଜୀବନ କେବଳ ଏକ ମାସ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 14

उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ବିକଳତାରେ ଖୋଲିଯାଏ ଏବଂ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଜୀବନ କେବଳ ଏକ ମାସ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 15

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् । वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः

ଯାହାର ନାସା ତ୍ରିଦୋଷ-ବିକାରରେ ସ୍ରବିତ ହୁଏ, ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୀବନ ପକ୍ଷ (ପନ୍ଦର ଦିନ) ମାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯଦି ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ତେବେ ଛଅ ମାସର ଶେଷରେ ଆୟୁ ଶେଷ ହେବା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 16

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि । षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्

ହେ ଭାମିନୀ! ଯାହାର ଜିହ୍ୱା ସ୍ଥୂଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ (ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଶିଥିଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାର ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ; ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।

Verse 17

अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि । न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च

ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନି! ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଜଳ, ତେଲ କିମ୍ବା ଘିଅ ଲାଗିଥିଲେ ମଣିଷ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; କେବଳ ବିକୃତ ଓ କ୍ଷଣିକ ରୂପ ଦିଶେ।

Verse 18

षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता । अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते

କାଳଚକ୍ରକୁ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ (ଏଠାରେ କଥିତ) ଆୟୁ ଷଣ୍ମାସ। ଏବଂ ହେ ଦେବେଶୀ, ଆଉ ଶୁଣ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁର ସତ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 19

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् । अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति

ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜ ଛାୟାକୁ ଶିରୋହୀନ ଦେଖେ, କିମ୍ବା ଛାୟାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

Verse 20

आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति । बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्

ହେ ପାର୍ବତୀ, ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୃତ୍ୟୁ-ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି। ଏବେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ କହୁଛି—ଏହାକୁ ଏବେ ଶୁଣ।

Verse 21

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् । दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते

ହେ ଦେବୀ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ କିରଣହୀନ ହୋଇ ଫିକା ଲାଲିମାରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଅମଙ୍ଗଳ—ଅର୍ଧମାସରେ ବିପଦ ଆସେ।

Verse 22

अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् । अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति

ଯେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ନାମକ ମହାଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନକୁ ଦେଖେ—ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରଲକ୍ଷଣବର୍ଜିତ ଏବଂ ଯେଉଁଥିରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ସେ ଆଉ ଏକ ମାସ ବଞ୍ଚେ।

Verse 23

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् । उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्

ଅଶୁଭ ଭାବେ ଗ୍ରହ ଦେଖାଗଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଛଅ ମାସ ଦିଗ୍ଭ୍ରମ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବତାରାକୁ ନ ଦେଖ, ରବିମଣ୍ଡଳକୁ ମଧ୍ୟ ନ ନିରୀକ୍ଷ।

Verse 24

रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् । वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः

ରାତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଦେଖିଲେ, କିମ୍ବା ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଉଲ୍କାପାତ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଗୃଧ୍ର-କାକମାନେ ଘେରିଲେ—ଆୟୁ ଛଅ ମାସ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे । षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः

ଆକାଶରେ ନ ଋଷିମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ନ ସ୍ୱର୍ଗପଥ। ତେଣୁ କାଳଜ୍ଞ ପୁରୁଷମାନେ ଜାଣନ୍ତୁ—ଆୟୁ କେବଳ ଛଅ ମାସ।

Verse 26

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च । दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्

ଯଦି ହଠାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦିଗ୍ଚକ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ ଭଳି ଘୂରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, ତେବେ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଛଅ ମାସରେ ମରେ।

Verse 27

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् । मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः

ଯଦି କୌଣସି ପୁରୁଷ ହଠାତ୍ ନୀଳ ମାଛିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଏ, ତେବେ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଜାଣ—ତାହାର ଶେଷ ଆୟୁ କେବଳ ଏକ ମାସ।

Verse 28

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति । शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः

ଯଦି ଗୃଧ୍ର, କାକ କିମ୍ବା କପୋତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦ ରଖି ଦାଁଡ଼ିଥାଏ, ତେବେ ସେ ପ୍ରାଣୀ ଶୀଘ୍ର ମରେ—ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 29

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः । मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्

ଏଭଳି ବାହ୍ୟ ରୂପରେ ଥିବା ଅରିଷ୍ଟ-ଭେଦ (ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ) କୁହାଗଲା। ମାନବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।

Verse 30

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते । वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्

ହେ ଦେବୀ, ଯେପରି ଦୁଇ ହାତକୁ ଦେଖି କାଳ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ବାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦିଶେ, ତାହାକୁ ହିଁ ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 31

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि । शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः

ଏଭଳି, ହେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ, ଯଥାକାଳ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ ସେ ଶୁଚି ହେଲା, ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କଲା ଏବଂ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କରେ ହିଁ ନିରତ ରହିଲା।

Verse 32

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् । गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्

ଦୁଧରେ ହାତ ଧୋଇ, ଅଲକ୍ତକ (ଲାଖ-ରଙ୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ଘସି ମର୍ଦନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ହାତକୁ ଶୋଭାୟିତ କରି ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।

Verse 33

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये । पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि

ହେ ପ୍ରିୟେ, କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତିନି-ତିନି ପର୍ବ (ଗଠି) କ୍ରମରେ—ଦୁଇ ହାତରେ ମଧ୍ୟ—ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः । संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः

ପ୍ରତିପଦାରୁ ତିଥିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରତିପଦାରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ କରିବ। ହାତକୁ ‘ସମ୍ପୁଟ’ ମୁଦ୍ରାରେ ରଖି, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିବ।

Verse 35

स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् । निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः

ନବାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ମନେ ମନେ ଏକଶ ଆଠଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରିବ। ତାପରେ ଦୁଇ ହାତକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବରେ ଯତ୍ନରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବ।

Verse 36

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा । तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये

ସେହି ପର୍ବରେ ଭୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଏକ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେହି ତିଥିରେ ମୃତ୍ୟୁର ସୂଚନା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ହେଉ କି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ।

Verse 37

अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् । गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये

ଏବେ ମୁଁ ନାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାଳ-ଲକ୍ଷଣକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ତାହାର ଗମନ-ଆଗମନ ଜାଣି ପରେ କର୍ମ କର—ହେ ପ୍ରିୟେ, ଶୁଣ।

Verse 38

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः । क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्

ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ଆତ୍ମବିଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ଗତିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଜାଣି, କ୍ଷଣ, ତ୍ରୁଟି, ଲବ, ନିମେଷ ଓ କାଷ୍ଠା ଆଦି କାଳମାନକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 39

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् । अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च

(କାଳ ଗଣନା) ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଅହୋରାତ୍ର, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ; ଏହିପରି ଅବ୍ଦ, ଯୁଗ, କଳ୍ପ ଓ ମହାକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 40

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः । वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्

ଏହିପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ସଦାଶିବ କାଳକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ପଥରେ ବାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମଧ୍ୟ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଗତି ସ୍ମୃତ।

Verse 41

दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि । वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव

ପଞ୍ଚମ ଦିନରୁ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାଧନାରେ ବାମାଚାର ଗତିରେ ଚାଲିଲେ ଯେ ନାଦ ଉଦ୍ଭବେ, ସେହିଟି ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରଗତିର ପ୍ରମାଣ ଓ ମାପ ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 42

भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि । वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः

ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ଭୂତ-ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ଦିଗ, ଧ୍ୱଜର ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ବାମମାର୍ଗରେ ଗତି କରିବାବେଳେ ଉଦ୍ଭବ ନାଦ—ଏସବୁ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ।

Verse 43

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि । प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः

ହେ ଭାମିନୀ, ଋତୁମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ ହିଁ ରହେ। ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷକୁ ପ୍ରମାଣ କୁହାଯାଇଛି; ପ୍ରାଣବିଦ୍ୟା ଜାଣିଥିବାମାନେ ଏହା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 44

भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः । वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः

ଯେତେବେଳେ ଇଡା ଆଦି ନାଡୀମାନେ ବହନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ ‘ଭୂତ-ସଂଖ୍ୟା’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ମାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ଯାଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଜୀବନ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ହୁଏ।

Verse 45

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति । पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्

ଦଶ ପ୍ରବାହର ମାପରେ ସେ ଏକ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ; କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଦଶ ପ୍ରବାହର ମାପରେ ଏକ ବର୍ଷ ଆଗରୁ ହିଁ ଗତ ହୋଇଯାଏ—ଆୟୁ କ୍ଷୟ ପାଏ।

Verse 46

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा । पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका

ବିଶ ଦିନର ପ୍ରବାହ-ମାପ ଦ୍ୱାରା ତେବେ ତାହାକୁ ଛଅ ମାସ ବୋଲି ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ବାମ-ନାଡିକା ପଚିଶ ଦିନର ପରିମାଣ ବହନ କରେ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः । षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्

ତେବେ ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଥିଲା, ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୀବନ ତିନି ମାସ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ମାସକୁ ଛବିଶ ଦିନ ଧରି ଗଣିଲେ ତାହା ଦୁଇ ମାସ ମାତ୍ର ବୋଲି ଉଦାହୃତ ହେଲା।

Verse 48

सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा । मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे

ସତାଇଶ ଦିନର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ବହନ କଲେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ। ବାମଗୋଚର (ବାମ ଗତି) ରେ ଜୀବନକାଳ ଏକ ମାସ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 49

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः । सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः

ଏହି ପ୍ରମାଣ ବାମବାୟୁର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସବ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ/ଡାହାଣ) ଓ ଅନ୍ୟ (ବାମ) ପକ୍ଷର ଦିନଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଚାରି-ଚାରି ଅଟେ।

Verse 50

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः । तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः

ହେ ଦେବୀ, ଚାରି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଷୋଳଟି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣ ଓ ମାନ କହିବି।

Verse 51

षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि । एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्

ପ୍ରଥମରୁ ଛଅ ଦିନ ଯଥାବିଧି ସଂଖ୍ୟା-ଗଣନା କରି, ଏହି ସାଧନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ତାହା ବାମ-ରନ୍ଧ୍ରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 52

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति । मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु

ଯେତେବେଳେ ତାହା ଛଅ ଦିନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରୂଢ଼ ହୁଏ, ସେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ଏହାକୁ ଆଠ ମାସ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଠ ଦିନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 53

प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः । सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः

ନିଃସନ୍ଦେହ ଜାଣ—ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରାଣ ଏକ ବର୍ଷ ସମାନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ତଦ୍ରୂପ ନିଃସନ୍ଦେହ ଜାଣ—ସାତ ମାସ ଛଅ ଦିନ ସମାନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 54

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति । चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः

‘ଅଷ୍ଟଘସ୍ର’ ନାମକ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ଜାଣ—ଚାରି ମାସ (ପ୍ରତ୍ୟେକ) ଚବିଶ ଦିନର ଅବଧି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 55

यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् । मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ନବଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ତ୍ରିମାସ ସମାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଏ; ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱିମାସ ଧାରିତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ସମାନ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଏ।

Verse 56

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् । अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते

ପୂର୍ବେ କଥିତ କାଳବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୂର୍ବକ୍ରମରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯାହା ଅବାନ୍ତର (ମଧ୍ୟ/ଅଧିକ) ଦିନ ଦ୍ୱାରା ଗଣିତ, ତାହା ସେହି ମାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ କଥିତ ଓ ଗଣନୀୟ।

Verse 57

एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि

ଏକାଦଶ ପ୍ରବାହ (କ୍ରମ) ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ; ଏହାକୁ ନବ ମାସ ଏବଂ ସେହିପରି ଅଷ୍ଟ ଦିନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 58

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्

ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ଆହୁରି ଜାଣ, ଏହାକୁ ସାତ ମାସ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ଗଣନାରେ ଛଅ ହଜାର ଏକକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 59

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि । सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः

ନାଡୀ-ପ୍ରବାହ ଯେତେବେଳେ ତେର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହେ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ତାହାର ‘ସମ୍ବତ୍ସର’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ତାହାର ଚାରି ମାସ (ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ) ଏହିପରି କଥିତ।

Verse 60

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः । प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु

ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ କେବଳ କୁଡ଼ି ଦିନର ଜୀବନ ଶେଷ ରହେ; ଏବଂ ପ୍ରାଣ-ପ୍ରବାହ ଯେତେବେଳେ ବାମ ନାଡୀରେ ବହେ, ସେତେବେଳେ ଚଉଦ ଦିନ (ଶେଷ) ସୂଚାଏ।

Verse 61

सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः । चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः

ତାହା ପାଇଁ ‘ସମ୍ବତ୍ସର’ କେବଳ ଛଅ ମାସ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ତାହାର ଜୀବନକାଳ ମାତ୍ର ଚବିଶ ଦିନ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 62

पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः

ପନ୍ଦର ପ୍ରବାହ-ମାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନଅ ମାସ ଜୀବନ୍ତ ରହେ; ଶେଷ କାଳ ଠିକ୍ ଚବିଶ ଦିନ ମାତ୍ର—ଏହିପରି କାଳବେଦିମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 63

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः

ଷୋଳହ ଦିନର ପ୍ରବାହ ଅନୁସାରେ ସେ ଦଶ ମାସ ଜୀବନ୍ତ ରହେ; ଏବଂ କାଳବିଦ୍ମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଚବିଶ ଦିନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 64

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् । अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि

ହେ ସାଧକେଶ୍ୱରୀ! ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରବାହରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ନବମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିଯାଏ ବୋଲି ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ।

Verse 65

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः । जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः

ହେ ଦେବୀ! ବାମାଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ତାହାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅବଧି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜୀବଧାରଣ କାଳ ଅଷ୍ଟମାସ, ଏବଂ ‘ଘସ୍ରା’ ଦିନ ଦ୍ୱାଦଶ ଘୋଷିତ।

Verse 66

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय । प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः

ହେ ଦେବୀ! ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟରେ ଧାରଣ କର—ଚକ୍ର ଚତୁର୍ବିଂଶ ଦିନର; ଏବଂ ପ୍ରାଣବାହ ବିଚାର କଲେ, ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ଅବଧି ତ୍ରୟୋବିଂଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 67

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे । चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति

ଚାରି ମାସ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ପରେ ଆଉ ଷଡ୍ଦିନ। ଚତୁର୍ବିଂଶ ପ୍ରବାହର ନିରନ୍ତରତାରେ ସେ ଆଉ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ରହେ।

Verse 68

दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः । अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः

ଏଠାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଦିନମାନଙ୍କର ଅବଧିକୁ ମଧ୍ୟ—ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ—ଯଥାବିଧି ସଂହରଣ (ସଂକୋଚ) କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦିନଟି ତୁମକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 69

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् । अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति

ବାମଚାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏବେ ଏହି ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣାଚାର ଶୁଣ। ଏହା ଅଠାଇଶର ପ୍ରବାହରେ ଚାଲେ ଏବଂ ତିଥିମାନ ଅନୁସାରେ ନିୟତ ରହେ।

Verse 70

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते । त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते

ନିରନ୍ତର ପ୍ରବାହରେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ତାହା ଦଶ ଦିନରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତିରିଶ ହଜାର ପ୍ରବାହରେ ତାହା ପାଞ୍ଚ ଦିନରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 71

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् । दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः

ହେ ଦେବୀ, ଯେତେବେଳେ ତାହା ଏକତ୍ରିଶ (ଏକକ) ଭାବେ ନିରନ୍ତର ବହେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଜୀବନ କେବଳ ତିନି ଦିନ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 72

द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः । तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः

ଯେତେବେଳେ ରବି ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ପ୍ରାଣସଂଖ୍ୟା ବହନ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଜୀବନ କେବଳ ଦୁଇ ଦିନ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 73

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते । एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले

ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱର ପ୍ରବାହକୁ ‘ପ୍ରାଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରବାହ କହୁଛି—ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ବାୟୁପ୍ରବାହ ଏକମାତ୍ର ଧାରାରେ ଚାଲେ।

Verse 74

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति । चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्

ଧାଉଥିବା ପ୍ରବାହରେ ଭାସି ଯାଇ ସେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମାତ୍ର ଜୀବିତ ରହେ। ଯେଉଁଠି ଆୟୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ‘ଚକ୍ର’ ପ୍ରବେଶ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 75

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः । लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

ହେ ଦେବୀ, ଆୟୁର ଶେଷକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଏହି କାଳଚକ୍ର ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା କହିଛି। ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?