Garbha-sthiti, Deha-pariṇāma, and Vairāgya-upadeśa (Embryonic Condition, Bodily Transformation, and Instruction in Detachment)

Verse 1

व्यास उवाच । विधिं तात वदेदानीं जीव जन्मविधानतः । गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ତାତ! ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏବେ ଜୀବ କିପରି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ ତାହାର ବିଧି କହ; ଏବଂ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ତାହାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः । वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबंधकृत्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ! ସଂକ୍ଷେପରେ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ଶାସ୍ତ୍ରସାର ଶୁଣ। ମୁମୁକ୍ଷୁଙ୍କ ପାଇଁ ଭବବନ୍ଧନ କାଟିଦେବା ସତ୍ୟ ସୁବୈରାଗ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 3

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि

ପାକପାତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରଖିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଜଳ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେହି ଜଳର ଉପରେ ସେଇ ଅନ୍ନ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 4

जलस्याधस्स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः । वायुनाधम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

ନିଶ୍ଚୟ ଜଳର ତଳେ ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଧୀରେଧୀରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ। ସେଇ ଅଗ୍ନି ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଧମିତ ହେଲେ ଜଳକୁ ଅତ୍ୟୁଷ୍ଣ କରେ।

Verse 5

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः

ସେଇ ଅନ୍ନ ଉଷ୍ଣ ଦ୍ରବଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୁନଃ ପକାଯାଏ। ପଚିଲେ ତାହା ଦ୍ୱିଧା ହୁଏ—ଏକ ପକ୍ଷରେ କିଟ୍ଟ (ମଳ), ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ରସ (ପୋଷକ ସାର)।

Verse 6

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत् । रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते

ଦ୍ୱାଦଶ ମଳତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା କିଟ୍ଟ (ମଳଭାଗ) ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଦେହରୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ। କିନ୍ତୁ ରସ ଦେହରେ ସରେ; ତାହାରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି ଓ ବଳ ଜନ୍ମେ।

Verse 7

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः । मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିଭ, ଦାନ୍ତ, ଶିଶ୍ନ, ଗୁଦ, ନଖ; ଏବଂ ମଳାଶ୍ରୟ, କଫ, ସ୍ୱେଦ, ବିଣ୍ ଓ ମୂତ୍ର—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶକୁ ମଳସମ୍ବନ୍ଧୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 8

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यस्समंततः । ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने

ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ଚାରିଦିଗରୁ ବନ୍ଧା ଅଛି; ସେମାନେ ଦେହର ପ୍ରାଣ-ରସାଦି ସାରକୁ ବହାଇବା ପ୍ରବାହିନୀ ନଳୀ ବୋଲି ଜାଣ। ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକାର ଓ ସ୍ୱଭାବ କହୁଛି।

Verse 9

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणस्स्थापयेत् रसम् । रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः

ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡୀମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣ-ରସକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ରସଦ୍ୱାରା ନାଡୀମାନେ ପୁନଃ ପ୍ରାଣରେ ପୂରିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 10

पुनः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततस्स नाडीमध्यस्थश्शरीरेणात्मना रसः

ପୁନଃ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେହମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ନାଡୀମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରାଣରସ ଆତ୍ମରୂପେ ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାପି ଦେହୀର ଅନ୍ତଃସାର ହୁଏ।

Verse 11

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः । त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते

ପଚ୍ୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେହି ପାକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ପୁନଃ ଦ୍ୱିବିଧ ପରିଣାମ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ତ୍ୱକ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତାହାକୁ ଆବୃତ କରେ; ପରେ ରୁଧିର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 12

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः । स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसंभवाः

ରକ୍ତରୁ ଲୋମ ଓ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସ୍ନାୟୁ ଜନ୍ମେ। ସ୍ନାୟୁରୁ ଅସ୍ଥି ହୁଏ, ଏବଂ ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରୁ ନଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 13

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम् । इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः

ମଜ୍ଜା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରିଣାମରୁ ହିଁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରସବସ୍ୱଭାବୀ। ଏହିପରି ଅନ୍ନର ଦ୍ୱାଦଶବିଧ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

Verse 14

शुक्रोऽन्नाज्जायते शुक्राद्दिव्यदेहस्य संभवः । ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम्

ଶୁକ୍ର ଅନ୍ନରୁ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଶୁକ୍ରରୁ ଦିବ୍ୟ ଦେହର ସମ୍ଭାବନା ହୁଏ। ଋତୁକାଳେ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦୋଷ ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 15

तद्वा तद्वायुसंस्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् । विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः

କିମ୍ବା ସେ (ଶୁକ୍ର) ସେହି ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ସ୍ତ୍ରୀର ରକ୍ତ ସହ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଗ କାଳେ କାରଣସହିତ ଯୁକ୍ତ ଜୀବ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 17

पंचरात्रेण कलिलं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् । बुद्बुदस्सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्पुनः

ପାଞ୍ଚ ରାତ୍ରିରେ କଲିଲ ବୁଦ୍ବୁଦାକାର ହୁଏ। ପରେ ସାତ ରାତ୍ରିରେ ସେହି ବୁଦ୍ବୁଦ ପୁନଃ ମାଂସପେଶୀ—ମାଂସପିଣ୍ଡ—ହୋଇଯାଏ।

Verse 18

ग्रीवा शिरश्च स्कंधौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम् । पाणिपादन्तथा पार्श्वे कटिर्गात्रं तथैव च

ଗ୍ରୀବା, ଶିର, ସ୍କନ୍ଧ; ପୃଷ୍ଠବଂଶ (ମେରୁଦଣ୍ଡ) ଓ ଉଦର; ହାତ‑ପା; ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ—ଏହିପରି ଜାଣିବା।

Verse 19

द्विमासाभ्यन्तरेणैव क्रमशस्संभवेदिह । त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सर्वे ह्यंकुरसंधयः

ଏଠାରେ ଦୁଇ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବିକାଶ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତିନି ମାସରେ ଭ୍ରୂଣର ଅଙ୍କୁରିତ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 20

मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम् । मुखं नासा च कर्णौ मासैः पंचभिरेव च

ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ ଗଠିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ମୁହଁ, ନାକ ଓ ଦୁଇ କାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 21

दन्तपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः । कर्णयोस्तु भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरेण तु

ତାପରେ ଦାନ୍ତର ପଙ୍କ୍ତି, ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ (ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ଏବଂ ପୁନଃ ନଖ ଦେଖାଦେଉଛି; ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ କାନରେ ଛିଦ୍ର ହୁଏ।

Verse 22

पायुर्मेहमुपस्थं च नाभिश्चाभ्युपजायते । संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः

ପାୟୁ, ମୂତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଉପସ୍ଥ (ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ନାଭି ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ଧିମାନେ ସାତ ମାସରେ ଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 23

अंगप्रत्यंगसंपूर्णः परिपक्वस्स तिष्ठति । उदरे मातुराच्छन्नो जरायौ मुनि सत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶିଶୁ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ସେଠାରେ ରହେ; ମାତୃଉଦରେ ଜରାୟୁ-ଆବରଣରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ।

Verse 24

मातुराहारचौर्य्येण षड्विधेन रसेन तु । नाभिनालनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

ମାତାଙ୍କର ଛଅ ପ୍ରକାର ରସଯୁକ୍ତ ଆହାରକୁ (ଏକ ପ୍ରକାର) ଚୋରି କରି ଏବଂ ନାଭିନାଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇ ଭ୍ରୂଣଟି ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

Verse 25

ततस्मृतिं लभेज्जीवस्संपूर्णेऽस्मिञ्शरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम्

ତା’ପରେ ଏହି ଶରୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଜୀବ ସ୍ମୃତି ଫେରିପାଏ; ଏବଂ ସେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ସେହିପରି ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରେ—ଯାହା ତା’ର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଅନୁଭବ ।

Verse 26

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि जायता

ମୁଁ ମରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲି, ଏବଂ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁନି ମରିଲି। ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ମୁଁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ନାନା ଯୋନି ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ରୂପ ଦେଖିଛି।

Verse 27

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । श्रेयोऽमुना करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

ଏବେ ମୁଁ ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିକର ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପାଇଛି। ଏହି ଉପାୟରେ ମୁଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ସାଧିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୁନି ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 28

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिस्सृतः । अन्वेष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

ଗର୍ଭସ୍ଥ ସାଧକ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ, ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତି କରାଉଥିବା ଶିବଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବି।’

Verse 29

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन्

ଏଭଳି ଗର୍ଭଦୁଃଖର ମହା ପୀଡ଼ାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ସେ ଜୀବ, ନିଜ କର୍ମବଶରେ ସେଠାରେ ରହି, ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଚିନ୍ତନ କରେ।

Verse 30

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः

ଯେପରି ମହାପର୍ବତରେ ଚାପି ପଡ଼ିଥିବା କେହି ଦୁଃଖରେ ମାତ୍ର ରହେ, ସେପରି ଜରାୟୁଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ଦେହୀ ଜୀବ ଦୁଃଖରେ ରହେ।

Verse 31

संवृतः प्रविशेद्योनिं कर्मभिस्स्वैर्नियोजितः । तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कलिलं भवेत्

ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ହୋଇ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆବରଣରେ ସଂବୃତ ଜୀବ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରେ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମିଶି, ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ‘କଲିଲ’ ନାମକ ଭ୍ରୂଣପିଣ୍ଡ ହୁଏ।

Verse 32

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

ଯେପରି ଲୋହକୁମ୍ଭରେ ରଖା ଦ୍ରବ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ପକେ, ସେପରି ଗର୍ଭକୁମ୍ଭରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଜୀବ ଜଠରାଗ୍ନିରେ ‘ପକି’—ପରିପକ୍ୱ ଓ ଆକାରବଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 33

सूचीभिरग्निवर्णाभिनिर्भिन्नस्य निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तत्र संस्थस्य चाधिकम्

ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଭେଦିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିବାକୁ ପଡିଲେ ତାହା ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 34

गर्भावासात्परं दुःखं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखबहुलं सुघोरमतिसंकटम्

ଗର୍ଭବାସର ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଭଳି କଷ୍ଟ କେଉଁଠି ନାହିଁ। ଦେହୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖବହୁଳ, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକଟମୟ।

Verse 35

इत्येतत्सुमहद्दुःखं पापिनां परिकीर्तितम् । केवलं धर्मबुदीनां सप्तमासैर्भवस्सदा

ଏହିପରି ପାପୀମାନଙ୍କର ଅତିମହାନ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କେବଳ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭବବନ୍ଧନ ସଦା ମାତ୍ର ସାତ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ।

Verse 36

गर्भात्सुदुर्लभं दुःखं योनियंत्रनिपीडनात् । भवेत्पापात्मनां व्यास न हि धर्मयुतात्मनाम्

ହେ ବ୍ୟାସ! ଗର୍ଭରେ ଯୋନି‑ଯନ୍ତ୍ରର ନିପୀଡନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବହ ଦୁଃଖ ପାପାତ୍ମମାନଙ୍କୁ ହୁଏ; ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।

Verse 37

इक्षुवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणैव समंततः । शिरसा ताड्यमानस्य पाप मुद्गरकेण च

ସେ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଇଖୁ ପିଡ଼ାରେ ପିଷାଯିବା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଚାପି ଦିଆଯାଏ; ଏବଂ ପାପର ମୁଦ୍ଗରରେ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ପୁନଃପୁନଃ ପିଟାଯାଏ।

Verse 38

यंत्रेण पीडिता यद्वन्निस्सारा स्स्युस्तिलाः क्षणात् । तथा शरीरं निस्सारं योनियंत्रनिपीडनात्

ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରରେ ପିଡ଼ିତ ତିଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନିଃସାର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଯୋନି‑ଯନ୍ତ୍ର ନିପୀଡନରୁ ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିଃସାର ହୁଏ।

Verse 39

अस्थिपादतुलास्तंभं स्नायुबन्धेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

ଏହି ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା—ପାଦ, କାଠି ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ—ସ୍ନାୟୁ‑ବନ୍ଧନର ରଜ୍ଜୁରେ ବନ୍ଧା; ରକ୍ତ‑ମାଂସର ମୃଦାରେ ଲିପ୍ତ, ମଳ‑ମୂତ୍ର ଧାରଣର ପାତ୍ରମାତ୍ର।

Verse 40

केशरोमनखच्छन्नं रोगायतनमातुरम् । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम्

କେଶ, ରୋମ ଓ ନଖରେ ଆବୃତ ଏହି ଦେହ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ସଦା ଆତୁର; ଏହାର ଏକ ମହାଦ୍ୱାର ମୁଖ, ଏବଂ ଆଠ ଗବାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ‑ଛିଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।

Verse 41

ओष्ठद्वयकपाटं च तथा जिह्वार्गलान्वितम् । भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम्

ଦୁଇ ଓଠ ଦ୍ୱାରପଟ ଭଳି ଏବଂ ଜିହ୍ୱା କୁଣ୍ଡି ଭଳି; ମୋହାନ୍ଧ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଭୋଗତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ବଶେ ଚାଲିଯାଏ।

Verse 42

संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସଙ୍କୋଚିତ, ଜରାୟୁ (ଗର୍ଭଝିଲ୍ଲୀ)ରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଅପବିତ୍ର ଯୋନିମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି।

Verse 43

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं विकोशिकसमुद्भवम् । अस्थिपञ्जरविख्यातमस्मिञ्ज्ञेयं कलेवरम्

ଏହି ଦେହ ମଳ-ମୂତ୍ର-ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ଅଙ୍ଗମୟ; ଅଶୁଚି ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ପଞ୍ଜରା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହିପରି ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 44

शतत्रयं षष्ट्यधिकं पंचपेशीशतानि च । सार्द्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ଏଥିରେ ତିନିଶେ ଷାଠି (ଅସ୍ଥି) ଓ ପାଞ୍ଚଶେ ପେଶୀ ଅଛି; ଏବଂ ସାଢେ ତିନି କୋଟି ରୋମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ।

Verse 45

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्याऽदृश्या हि तास्स्मृताः । एतावतीभिर्नाडीभिः कोटिभिस्तत्समंततः

ଶରୀର ଥୁଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ—ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ—ଏପରି ନାଡୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ; କୋଟିସଂଖ୍ୟକ ନାଡୀ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରିରଖିଛି।

Verse 46

अस्वेदमधुभिर्याभिरंतस्थः स्रवते बहिः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

ଯେ ସ୍ନାୟୁ/ରନ୍ଧ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତସ୍ଥ ରସ ସ୍ୱେଦ ଓ ମଧୁସଦୃଶ ସ୍ରାବ ସହିତ ବାହାରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଦାନ୍ତ ବତ୍ତିଶ ଓ ନଖ ବିଶ ସ୍ମୃତ।

Verse 47

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्याथाढकं स्मृतम् । वसायाश्च पलं विंशत्तदर्धं कपिलस्य च

ପିତ୍ତର ପରିମାଣ କୁଡବ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କଫର ପରିମାଣ ଆଢକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ବସା (ଚର୍ବି) ବିଶ ପଳ; ତାହାର ଅର୍ଧ କପିଲ (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ପାଇଁ।

Verse 48

पंचार्द्धं तु तुला ज्ञेया पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जायाश्च चतुर्गुणम्

ତୁଲା ନାମକ ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଧ ବୋଲି ଜାଣ; ମେଦ ଦଶ ପଳ। ମହାରକ୍ତ ତିନି ପଳ, ମଜ୍ଜା ତାହାର ଚାରିଗୁଣ।

Verse 49

शुक्रोर्द्धं कुडवं ज्ञेयं तद्बीजं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकपिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

ଶୁକ୍ରର ଅର୍ଧ କୁଡ଼ବ ପରିମାଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ଦେହୀମାନଙ୍କର ବୀଜ ଓ ବଳ। ମାଂସର ଏକ ପିଣ୍ଡରୁ ହଜାର ପଳ (ଭାର) ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 50

रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं यत्प्रमाणत । अंजलयश्च चत्वारश्चत्वारो मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରକ୍ତର ପରିମାଣ ଶତ ପଳ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ମଳ-ମୂତ୍ରର ମାନକ ପରିମାଣ ଚାରି ଅଞ୍ଜଳି (ହାତଭର) କୁହାଯାଏ।

Verse 51

इति देहगृहं ह्येतन्नित्यस्यानित्यमात्मनः । अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधाद्विनिर्मितम्

ଏହିପରି ଏହା ‘ଦେହ-ଗୃହ’ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ଅନିତ୍ୟ। ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମବନ୍ଧରୁ ନିର୍ମିତ ଥିବାରୁ ଏହି ଦେହ ଅଶୁଦ୍ଧ।