तपसो महिमा (The Greatness and Typology of Tapas)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ तत्प्राप्तिं वद सत्तम । यद्गत्वा न निवर्तंते शिवभक्तियुता नराः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ସନତ୍କୁମାର, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ହେ ସତ୍ତମ! ସେହି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ କହ; ଯାହାକୁ ପାଇ ଶିବଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ନରମାନେ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । पराशरसुत व्यास शृणु प्रीत्या शुभां गतिम् । व्रतं हि शुद्धभक्तानां तथा शुद्धं तपस्विनाम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ପରାଶରସୁତ ବ୍ୟାସ! ପ୍ରୀତିସହ ଶୁଭ ଗତି ଶୁଣ। ଏହି ବ୍ରତ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର।

Verse 3

ये शिवं शुद्धकर्माणस्सुशुद्धतपसान्विताः । समर्चयन्ति तं नित्यं वन्द्यास्ते सर्वथान्वहम्

ଯେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଓ ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି-ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବଥା ସର୍ବକାଳେ ବନ୍ଦନୀୟ।

Verse 4

नातप्ततपसो यांति शिवलोकमनामयम् । शिवानुग्रहसद्धेतुस्तप एव महामुने

ଯେମାନେ ତପସ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିରାମୟ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ମହାମୁନି! ଶିବାନୁଗ୍ରହର ସତ୍ୟ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ହେତୁ କେବଳ ତପସ୍ୟା ହିଁ।

Verse 5

तपसा दिवि मोदन्ते प्रत्यक्षं देवतागणाः । ऋषयो मुनयश्चैव सत्यं जानीह मद्वचः

ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବଗଣ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଋଷି ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ମୋର ବଚନକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 6

सुदुर्द्धरं दुरासाध्यं सुधुरं दुरतिक्रमम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଧର, ଦୁରାସାଧ୍ୟ, ଭାରୀ ଓ ଦୁରତିକ୍ରମ—ସେ ସବୁ ତପସ୍ୟାରେ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ; କାରଣ ତପସ୍ୟା ନିଜେ ଦୁର୍ଜୟ ଶକ୍ତି।

Verse 7

सुस्थितस्तपसि ब्रह्मा नित्यं विष्णुर्हरस्तथा । देवा देव्योऽखिलाः प्राप्तास्तपसा दुर्लभं फलम्

ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟାରେ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହର (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ତପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଦେବ-ଦେବୀ ତପସ୍ୟାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 8

येन येन हि भावेन स्थित्वा यत्क्रियते तपः । ततस्संप्राप्यतेऽसौ तैरिह लोके न संशयः

ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଯେ ତପ କରାଯାଏ, ସେହି ଭାବାନୁସାରେ ଫଳ ଏହି ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 9

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं त्रिविधं स्मृतम् । विज्ञेयं हि तपो व्यास सर्वसाधनसाधनम्

ତପ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ ଓ ତାମସ। ତେଣୁ ହେ ବ୍ୟାସ, ତପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ସାଧନର ସାଧନ।

Verse 10

सात्त्विकं दैवतानां हि यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । राजसं दानवानां हि मनुष्याणां तथैव च । तामसं राक्षसानां हि नराणां क्रूरकर्मणाम्

ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଧାନତଃ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ବୀର୍ୟ-ସଂଯମୀ ଯତିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ। ଦାନବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ରାଜସ, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ତାମସ; କ୍ରୂର କର୍ମରତ ଲୋକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେହି।

Verse 11

त्रिविधं तत्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । जपो ध्यानं तु देवानामर्चनं भक्तितश्शुभम्

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ଏହାର ଫଳ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଦେବଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଶୁଭ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ (ପୂଜା)।

Verse 12

सात्त्विकं तद्धि निर्दिष्टमशेषफलसाधकम् । इह लोके परे चैव मनोभिप्रेतसाधनम्

ସେହିଟିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ଯାହା ସମସ୍ତ ଫଳ ସାଧନ କରେ। ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ମନୋଭିପ୍ରେତକୁ ପୂରଣ କରେ।

Verse 13

कामनाफलमुद्दिश्य राजसं तप उच्यते । निजदेहं सुसंपीड्य देहशोषकदुस्सहैः

କାମନାଫଳକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେ ତପ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ରାଜସ’ ତପ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ନିଜ ଦେହକୁ କଠୋର ଭାବେ ଦମନ କରି, ଦେହଶୋଷକ ଅସହ୍ୟ ସାଧନାଦ୍ୱାରା ତପ କରାଯାଏ।

Verse 14

तपस्तामसमुद्दिष्टं मनोभिप्रेतसाधनम्

ମନର ଅଭିପ୍ରେତ କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଯେ ତପ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ତାମସ’ ତପ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 15

उत्तमं सात्त्विकं विद्याद्धर्मबुद्धिश्च निश्चला । स्नानं पूजा जपो होमः शुद्धशौचमहिंसनम्

ଉତ୍ତମ ଜୀବନକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ଜାଣ—ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ଅଚଳ; ଏବଂ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଜପ, ହୋମ, ଶୁଦ୍ଧ ଶୌଚ‑ଆଚରଣ ଓ ଅହିଂସା।

Verse 16

व्रतोपवासचर्या च मौनमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दानं क्षांतिर्दमो दया

ବ୍ରତ‑ଉପବାସ ଓ ଧର୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ମୌନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ; ଧୀର ବୁଦ୍ଧି, ବିଦ୍ୟା, ସତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ରୋଧ; ଦାନ, କ୍ଷମା, ଦମ ଓ ଦୟା।

Verse 17

वापीकूपतडागादेः प्रसादस्य च कल्पना । कृच्छ्रं चांद्रायणं यज्ञस्सुतीर्थान्याश्रमाः पुनः

ବାପୀ‑କୂପ‑ତଡାଗ ଆଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରସାଦ/ମନ୍ଦିରାଦି ପବିତ୍ର ନିର୍ମାଣ; କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ; ଏବଂ ପୁନଃ ସୁତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 18

धर्मस्थानानि चैतानि सुखदानि मनीषिणाम् । सुधर्मः परमो व्यासः शिवभक्तेश्च कारणम्

ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମସ୍ଥାନ, ଯାହା ମନୀଷୀମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଏ। ହେ ବ୍ୟାସ! ସୁଧର୍ମ (ସତ୍-ଆଚରଣ) ପରମ; ଏହା ଶିବଭକ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 19

संक्रातिविषुवद्योगो नादमुक्ते नियुज्यताम् । ध्यानं त्रिकालिकं ज्योतिरुन्मनीभावधारणा

ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବିଷୁବର ଯୋଗକୁ ନାଦ-ମୁକ୍ତିର ସାଧନାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଉ। ତ୍ରିକାଳ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉ—ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତିର ଚିନ୍ତନ ଓ ଉନ୍ମନୀଭାବର ସ୍ଥିର ଧାରଣା ସହ।

Verse 20

रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायामस्त्रिधा स्मृतः । नाडीसंचारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम्

ପ୍ରାଣାୟାମ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ରେଚକ, ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ। ଏହା ସହ ନାଡୀମାନଙ୍କରେ ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରର ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର-ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଅଛି।

Verse 21

तुरीयं तदधो बुद्धिरणिमाद्यष्टसंयुतम् । पूर्वोत्तमं समुद्दिष्टं परज्ञानप्रसाधनम्

ସେଇ ତୁରୀୟର ଅଧୋଭାଗରେ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି; ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ। ପୂର୍ବ ଅନ୍ତସ୍ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ପରଜ୍ଞାନସାଧନର ଉପାୟ ହୁଏ।

Verse 22

काष्ठावस्था मृतावस्था हरितावेति कीर्तिताः । नानोपलब्धयो ह्येतास्सर्वपापप्रणाशनाः

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘କାଷ୍ଠାବସ୍ଥା’, ‘ମୃତାବସ୍ଥା’ ଓ ‘ହରିତାବସ୍ଥା’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲଭ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବ ପାପ ନାଶକ।

Verse 23

नारी शय्या तथा पानं वस्त्रधूपविलेपनम् । ताम्बूलभक्षणं पंच राजैश्वर्य्यविभूतयः

ନାରୀସଙ୍ଗ, ଶୟ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ଧୂପ ଓ ଲେପନ, ଏବଂ ତାମ୍ବୂଳ ଭକ୍ଷଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ରାଜୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲୋକିକ ବିଭୂତିର ଭୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 24

हेमभारस्तथा ताम्रं गृहाश्च रत्नधेनवः । पांडित्यं वेदशास्त्राणां गीतनृत्यविभूषणम्

ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଭାର ଓ ତାମ୍ର, ଗୃହ ଏବଂ ରତ୍ନସଦୃଶ କାମଧେନୁ ଗାଈମାନେ ଦାନ କଲେ; ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।

Verse 25

शंखवीणामृदंगाश्च गजेन्द्रश्छत्रचामरे । भोगरूपाणि चैतानि एभिश्शक्तोऽनुरज्यते

ଶଙ୍ଖ, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗ; ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଛତ୍ର ଓ ଚାମର—ଏସବୁ ଭୋଗର ରୂପ। ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧ ଜୀବ ଆସକ୍ତ ହୋଇ କାମନାରେ ଟାଣି ନିଆଯାଏ।

Verse 26

आदर्शवन्मुनेस्नेहैस्तिलवत्स निपीड्यते । अरं गच्छेति चाप्येनं कुरुते ज्ञानमोहितः

ଜ୍ଞାନରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ମୁନି ସ୍ନେହବଶେ ବଛୁରକୁ ତିଳ ପରି ଚାପି ନିକଟକୁ ଟାଣି ଧରେ—ମନେ ହୁଏ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଧରୁଛି—ତାପରେ “ବସ୍, ଯାଅ” ବୋଲି କହେ; ଏଭଳି ଭ୍ରାନ୍ତ ବିଚାର କରେ।

Verse 27

जानन्नपीह संसारे भ्रमते घटियंत्रवत् । सर्वयोनिषु दुःखार्तस्स्थावरेषु चरेषु च

ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଘଟିଯନ୍ତ୍ର ପରି ଭ୍ରମଣ କରେ; ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

एवं योनिषु सर्वासु प्रतिक्रम्य भ्रमेण त । कालांतरवशाद्याति मानुष्यमतिदुर्लभम्

ଏଭଳି ଭ୍ରମବଶତଃ ସେ ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତିକ୍ରମଣ କରି ଭ୍ରମଣ କରେ; ଦୀର୍ଘ କାଳାନ୍ତର ପରେ ମାତ୍ର ଅତିଦୁର୍ଲଭ ମାନବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् । विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात्

କେବେ କେବେ ବ୍ୟୁତ୍କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଗୌରବଭାରରୁ ମାନବଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କର୍ମର ଗୁରୁତ୍ୱ-ଲଘୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଗତି ବିଚିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 30

मानुष्यं च समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधनम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयस्स मृतश्शोचते चिरम्

ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ସାଧନର ଉପାୟ ଏହି ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ମଧ୍ୟ, ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ହିତକର ଧର୍ମାଚରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶୋକ କରେ।

Verse 31

देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यं चाति दुर्लभं । तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा

ଦେବ ଓ ଅସୁର ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମାନବଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହା ପାଇଲେ ଏମିତି ଜୀବନ ଓ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ନରକକୁ ନ ଯିବ।

Verse 32

स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यमः । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं वृथा तज्जन्म कीर्तितम्

ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ତାହାର ପରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ନାହିଁ, ତେବେ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 33

सर्वस्य मूलं मानुष्यं चतुर्वर्गस्य कीर्तितम् । संप्राप्य धर्मतो व्यास तद्यत्तादनुपालयेत्

ହେ ବ୍ୟାସ! ମାନବଜନ୍ମକୁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଏହି ଚତୁର୍ବର୍ଗର ଆଧାର ଏହାହିଁ। ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଇ, ସେହି ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଯତ୍ନରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

धर्ममूलं हि मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् । यदि लाभाय यत्नः स्यान्मूलं रक्षेत्स्वयं ततः

ଧର୍ମମୂଳକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାର୍ଥକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନକାରୀ ମାନବଜୀବନ ପାଇ, ଯଦି ଲାଭ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରେ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ସେହି ମୂଳ—ଧର୍ମ—କୁ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

मानुष्येऽपि च विप्रत्वं यः प्राप्य खलु दुर्लभम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयः कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

ମାନବଜନ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ଆଚରଣ କରେନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଚେତନ ଆଉ କିଏ?

Verse 36

द्वीपानामेव सर्वेषां कर्मभूमिरियमुच्यते । इतस्स्वर्गश्च मोक्षश्च प्राप्यते समुपार्जितः

ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର କର୍ମଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରୁ ପୁଣ୍ୟୋପାର୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମିଳେ, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 37

देशेऽस्मिन्भारते वर्षे प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् । न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा खलु वंचितः

ଏହି ଭାରତବର୍ଷ ଦେଶରେ ଅଧ୍ରୁବ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ଯେ ଆତ୍ମଶ୍ରେୟ ନ କରେ, ତାହାର ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 38

कर्मभूमिरियं विप्र फलभूमिरसौ स्मृता । इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदनुभुज्यते

ହେ ବିପ୍ର! ଏହି ଲୋକ କର୍ମଭୂମି, ଏବଂ ସେହି (ସ୍ୱର୍ଗ) ଫଳଭୂମି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏଠି ଯେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ ହୁଏ।

Verse 39

यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थश्चोदितोऽप्यन्यैर्न किंचित्कर्तुमुत्सहेत्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ, ଅନ୍ୟେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କରିବାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବା।

Verse 40

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं यो न प्रसाधयेत् । ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च

ଏହି ଅଧ୍ରୁବ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଯେ ଧ୍ରୁବ—ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ସାଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ, ତାହାର ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ହାରାଯାଏ, ଏବଂ ଅଧ୍ରୁବ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 41

आयुषः खंडखंडानि निपतंति तदग्रतः । अहोरात्रोपदेशेन किमर्थं नावबुध्यते

ଆୟୁଷର ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନାରେ ଝରିପଡ଼ୁଛି; ଦିନରାତି ନିରନ୍ତର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ କାହିଁକି ଜାଗେନାହିଁ?

Verse 42

यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति । आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदति कस्तथा

ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଓ କାହାର ହେବ ଜଣା ନଥିଲେ, ଆକସ୍ମିକ ମରଣ ଆସିଲେ ସେପରି ଧୈର୍ୟ କିଏ ଧାରଣ କରିପାରିବ?

Verse 43

परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यति ध्रुवम् । न ददाति कदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम्

ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ନିଶ୍ଚୟ ଏକାକୀ ଯିବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଧନକୁ କାହାକୁ ଓ କାହିଁକି—ଯାତ୍ରାର ପାଥେୟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ—ଦେଉନାହିଁ?

Verse 44

गृहीतदानपाथेयः सुखं याति यमालयम् । अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहिते पथि

ଦାନରୂପ ପାଥେୟ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ଲୋକ ସୁଖରେ ଯମାଳୟକୁ ଯାଏ; ନହେଲେ ପାଥେୟହୀନ ପଥିକ ପରି ଜୀବ ପଥରେ କ୍ଲେଶ ପାଏ।

Verse 45

येषां कालेय पुण्यानि परिपूर्णानि सर्वतः । गच्छतां स्वर्गदेशं हि तेषां लाभः पदेपदे

ଯାହାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ସର୍ବତଃ ପରିପକ୍ୱ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଦେଶକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ପଦେ ପଦେ ଲାଭ ଓ ଶୁଭଫଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 46

इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वमपुण्यो नरकं व्रजेत्

ଏହା ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରୁ ଓ ପାପ ବର୍ଜନ କରୁ। ପୁଣ୍ୟରେ ଦେବତ୍ୱ ମିଳେ; ପୁଣ୍ୟହୀନ ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 47

ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाश्शरणं शिवम् । तेऽपि घोरं न पश्यंति यमं न नरकं तथा

ଯେମାନେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଦେବେଶ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଘୋର ଯମକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ନରକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 48

किंतु पापैर्महामोहैः किंचित्काले शिवाज्ञया । वसंति तत्र मानुष्यास्ततो यांति शिवास्पदम्

କିନ୍ତୁ ପାପ ଓ ମହାମୋହ ହେତୁ କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସେଠାରେ କିଛି କାଳ ବସନ୍ତି; ତାପରେ ଶିବଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 49

ये पुनस्सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् । न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा

କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସର୍ବଭାବେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ଜଳେ ନ ଭିଜୁଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି।

Verse 50

उक्तं शिवेति यैर्नाम तथा हरहरेति च । न तेषां नरकाद्भीतिर्यमाद्धि मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେମାନେ ‘ଶିବ’ ନାମ ଏବଂ ‘ହର-ହର’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନରକଭୟ ନାହିଁ; ଯମଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 51

परलोकस्य पाथेयं मोक्षोपायमनामयम् । पुण्यसंघैकनिलयं शिव इत्यक्षरद्वयम्

‘ଶିବ’ ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ପରଲୋକଯାତ୍ରାର ପାଥେୟ, ମୋକ୍ଷର ନିରାମୟ ଉପାୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ନିଲୟ।

Verse 52

शिवनामैव संसारमहारोगेकशामकम् । नान्यत्संसाररोगस्य शामकं दृश्यते मया

ଶିବନାମ ହିଁ ସଂସାର-ରୂପ ମହାରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଶମନ; ସଂସାରରୋଗକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 53

ब्रह्महत्यासहस्राणि पुरा कृत्वा तु पुल्कसः । शिवेति नाम विमलं श्रुत्वा मोक्षं गतः पुरा

ପୂର୍ବକାଳରେ ଜଣେ ପୁଲ୍କସ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପାପ କରିଥିଲା; ତଥାପି ‘ଶିବ’ ଏହି ବିମଳ ନାମ ଶୁଣି ସେ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 54

तस्माद्विवर्द्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः । शिवभक्त्या महाप्राज्ञ भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

ଏଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ । ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶିବଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।