Śivāṣṭamūrti-varṇanam (Description of Shiva’s Eight Forms)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महेशस्यावतारान्परमान्प्रभो । सर्वकार्यकरांल्लोके सर्वस्य सुखदान्मुने

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ତାତ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଶୁଣ; ହେ ମୁନେ, ଲୋକରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ-କ୍ଷେମ ଦେଉଥିବା ମହେଶଙ୍କ ପରମ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवाष्टमूर्त्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ “ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 3

शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशो पतिः । ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

‘ଶର୍ବ’, ‘ଭବ’, ‘ରୁଦ୍ର’, ‘ଉଗ୍ର’, ‘ଭୀମ’, ‘ପଶୁପତି’, ‘ଈଶାନ’ ଓ ‘ମହାଦେବ’—ଏହିମାନେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 4

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिताश्च शर्वाद्यैरष्टरूपैः शिवस्य हि

ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଅନ୍ତରାତ୍ମା), ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏସବୁ ଶର୍ବାଦି ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 5

धत्ते चराचरं विश्वं रूपं विश्वंभरात्मकम् । शंकरस्य महेशस्य शास्त्रस्यैवेति निश्चयः

ସେ ଚରାଚର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବିଶ୍ୱମ୍ଭର ସ୍ୱରୂପରେ। ଶଙ୍କର ମହେଶ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଏ।

Verse 6

संजीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम् । भव इत्युच्यते रूपं भवस्य परमात्मनः

ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ସଂଜୀବନ ଏବଂ ଜଳସ୍ୱରୂପ, ତାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ‘ଭବ’ ନାମକ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 7

बहिरंतर्जगद्विश्वं बिभर्ति स्पन्दतेस्य यम् । उग्र इत्युच्यते सद्भी रूपमुग्रस्य सत्प्रभो

ହେ ସତ୍ପ୍ରଭୋ, ଯିଏ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତ ଜଗଦ୍ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହା ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୋଇ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ—ସେଇ ଶିବରୂପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଉଗ୍ର’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 8

सर्वावकाशदं सर्वव्यापकं गगनात्मकम् । रूपं भीमस्य भीमाख्यं भूपवृन्दस्व भेदकम्

‘ଭୀମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୀମଙ୍କ ଏହି ରୂପ ସର୍ବାବକାଶଦାୟକ, ସର୍ବବ୍ୟାପକ ଓ ଆକାଶସ୍ୱରୂପ; ଏହା ରାଜବୃନ୍ଦଙ୍କ ଗର୍ବ-ଅହଂକାରକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।

Verse 9

सर्वात्मनामधिष्ठानं सर्वक्षेत्रनिवासकम् । रूपं पशुपतेर्ज्ञेयं पशुपाशनिकृन्तनम्

ଏହାକୁ ପଶୁପତିଙ୍କ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ—ଏହା ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସୀ; ଏବଂ ପଶୁ (ଜୀବ) ମାନଙ୍କ ପାଶବନ୍ଧନକୁ ଛେଦ କରେ।

Verse 10

सन्दीपयञ्जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वयम् । ईशानाख्यं महेशस्य रूपं दिवि विसर्पति

ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦୀପ୍ତ କରୁଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ‘ଦିବାକର’ ନାମକ ଏହି ରୂପ—ମହେଶଙ୍କ ‘ଈଶାନ’ ରୂପ—ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।

Verse 11

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य तद्रूपं महादेवस्य चाह्वयम्

ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ ଓ ଶୀତଳ କରେ—ଅମୃତ-କିରଣଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ର—ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ଏକ ରୂପ, ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କ ଏକ ପବିତ୍ର ନାମ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

आत्मा तस्याष्टमं रूपं शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ରୂପ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସୀମିତ—ଉଭୟ ମୂର୍ତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଶିବମୟ।

Verse 13

शाखाः पुष्यन्ति वृक्षस्य वृक्षमूलस्य सेचनात् । तद्वदस्य वपुर्विश्वं पुष्यते च शिवार्चनात

ଯେପରି ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ସେଚନ କଲେ ଶାଖାମାନେ ପୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କର ଦେହସ୍ୱରୂପ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଶ୍ରୀଶିବାର୍ଚ୍ଚନାରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୁଏ।

Verse 14

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा विश्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः

ଯେପରି ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଆଦିଙ୍କର ସ୍ନେହଭକ୍ତିରେ ପିତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମୀୟ ପ୍ରୀତିରେ ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 15

क्रियते यस्य कस्यापि देहिनो यदि निग्रहः । अष्टमूर्त्तेरनिष्टं तत्कृतमेव न संशयः

ଯେକୌଣସି ଦେହଧାରୀ ଜୀବଙ୍କୁ ଦମନ କିମ୍ବା ହାନି କରାଗଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନିଷ୍ଟ କର୍ମ ହେଉଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 16

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठायास्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्

ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି-ଆତ୍ମା ହୋଇ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଧାରଣ କରି ତାହାରେ ନିଜେ ନିଷ୍ଠିତ ଥିବା ଶୁଭ ରୁଦ୍ର—ଶିବ—ସେ ପରମକାରଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସର୍ବଭାବେ ଭଜ।

Verse 17

इति प्रोक्ताः स्वरूपास्ते विधिपुत्राष्टविश्रुताः । सर्वोपकारनिरताः सेव्याः श्रेयोर्थिभिर्नरैः

ଏହିପରି ସେହି ସ୍ୱରୂପଗୁଡ଼ିକ କୁହାଗଲା—ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଆଠଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସର୍ବୋପକାରରେ ନିତ୍ୟ ନିରତ; ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ନରମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କରନ୍ତୁ।