Nāgeśa-jyotirliṅga-prādurbhāvaḥ — The Manifestation of the Nāgeśa Jyotirliṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ନାଗେଶ ନାମକ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗର ଆଲୋକରୂପ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବର କଥା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବରଦାନ ପ୍ରଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସୀ ଦାରୁକା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦାରୁକ ଅତ୍ୟାଚାର କରି ଯଜ୍ଞଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଅରଣ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ—ଯୋଜନା ମାପ ସହିତ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପୀଡିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମେତି ଔର୍ବ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିସହ ନମସ୍କାର କରି ରକ୍ଷା ଯାଚନା କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଭୟ ନାହିଁ ବୋଲି ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଲେ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଶ୍ରୟ ନିଆଯାଏ ଏବଂ ଶେଷେ ଶିବ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଲୋକଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଏହି ପୁରାଣାର୍ଥ ସୂଚିତ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि नागेशाख्यं परात्मनः । ज्योतीरूपं यथा जातं परमं लिंगमुत्तमम्
ସୂତ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ‘ନାଗେଶ’ ନାମକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେଇ ଉତ୍ତମ ପରମ ଲିଙ୍ଗ କିପରି ଜ୍ୟୋତିରୂପ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 2
दारुका राक्षसी काचित्पार्वती वरदर्पिता । दारुकश्च पतिस्तस्या बभूव बलवत्तरः
ଦାରୁକା ନାମରେ ଜଣେ ରାକ୍ଷସୀ ଥିଲା; ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବରଦାନରେ ସେ ଗର୍ବିତ ହେଲା। ତାହାର ପତି ଦାରୁକ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ହେଲା।
Verse 3
बहुभी राक्षसैस्तत्र चकार कदनं सताम् । यज्ञध्वंसं च लोकानां धर्मध्वंसं तदाकरोत्
ସେଠାରେ ସେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହ ମିଶି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କର ବଧ କଲା; ଲୋକମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରି, ସେହି ସମୟରେ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କଲା।
Verse 4
पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् । योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम्
ପଶ୍ଚିମ ସାଗରେ ସେହି ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶର ଏକ ବନ ଥିଲା, ଯାହା ସର୍ବପ୍ରକାର ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେ ବନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଷୋଳ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା।
Verse 5
दारुका स्वविलासार्थं यत्र गच्छति तद्वनम् । भूम्या च तरुभिस्तत्र सर्वोपकरणैर्युतम्
ଦାରୁକା ନିଜ ବିଲାସ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବନକୁ ଯାଏ, ସେ ବନ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ—ଉର୍ବର ଭୂମି, ବୃକ୍ଷମାଳା ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 6
दारुकायै ददौ देवी तद्वनस्यावलोकनम् । प्रयाति तद्वनं सा हि पत्या सह यदृच्छया
ଦେବୀ ଦାରୁକାକୁ ସେହି ପବିତ୍ର ବନର ଦର୍ଶନ (ଓ ଜ୍ଞାନ) ଦେଲେ; ତାପରେ ଦୈବ ସଂଯୋଗରେ ସେ ପତି ସହିତ ସେହି ବନକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।
Verse 7
तत्र स्थित्वा तदा सोपि सर्वेषां च भयं ददौ । दारुको राक्षसः पत्न्या तया दारुकया सह
ସେଠାରେ ରହି ସେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନେ ଭୟ ପ୍ରସାର କଲା। ରାକ୍ଷସ ଦାରୁକ ତାହାର ପତ୍ନୀ ଦାରୁକା ସହିତ ଥିଲା।
Verse 8
ते सर्वे पीडिता लोका और्वस्य शरणं ययुः । नत्वा प्रीत्या विशेषेण तमूचुर्नतमस्तकाः
ସେ ସମସ୍ତ ପୀଡିତ ଲୋକ ଔର୍ବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ବିଶେଷ ପ୍ରୀତି-ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ନତମସ୍ତକ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 9
लोका ऊचुः । महर्षे शरणं देहि नो चेद्दुष्टैश्च मारिताः । सर्वं कर्तुं समर्थोसि तेजसा दीप्तिमानसि
ଲୋକେ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି, ଆମକୁ ଶରଣ ଦିଅ; ନଚେତ୍ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆମକୁ ମାରିଦେବେ। ଆପଣ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସମର୍ଥ।
Verse 10
पृथ्व्यां न वर्तते कश्चित्त्वां विना शरणं च नः । यामो यस्य समीपे तु स्थित्वा सुखमवाप्नुमः
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେହି ଶରଣ ନାହିଁ। ଆମେ ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଉ; ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରହି ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ପାଉ।
Verse 11
त्वां दृष्ट्वा राश्रसास्सर्वे पला यंते विदूरतः । त्वयि शैवं सदा तेजो विभाति ज्वलनो यथा
ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ବିରୋଧୀ ଶକ୍ତି ଦୂରକୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୈବ ତେଜ ସଦା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ।
Verse 12
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितो लोकैरौर्वो हि मुनिसत्तमः । शोचमानः शरण्यश्च रक्षायै हि वचोऽब्रवीत्
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔର୍ବ, ଅନ୍ତରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶରଣ୍ୟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 13
और्व उवाच । पृथिव्यां यदि रक्षांसि हिंस्युर्वै प्राणिनस्तदा । स्वयं प्राणैर्वियुज्येयू राक्षसा बलवत्तराः
ଔର୍ବ କହିଲେ—ଯଦି ପୃଥିବୀରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ବଳବାନ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜେ ପ୍ରାଣରୁ ବିୟୋଗ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 14
यदा यज्ञा न हन्येरंस्तदा प्राणैर्वियोजिताः । भवंतु राक्षसास्सर्वे सत्यमेतन्मयोच्यते
ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞମାନେ ହନନ ନ ହେଉନ୍ତୁ, ସେତେବେଳେ ଯେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଧା ଦେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣରୁ ବିୟୋଗ ହେଉନ୍ତୁ; ସେମାନେ ସବୁ ରାକ୍ଷସ ହେଉନ୍ତୁ—ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्त्वा वचनं तेभ्यस्समाश्वास्य प्रजाः पुनः । तपश्चकार विविधमौर्वो लोकसुखावहः
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଲୋକସୁଖଦାୟୀ ଔର୍ବ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତପ କଲେ।
Verse 16
देवास्तदा ते विज्ञाय शापस्य कारणं हि तत् । युद्धाय च समुद्योगं चक्रुर्देवारिभिस्सह
ତେବେ ଦେବମାନେ ସେଇ ଶାପର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣି, ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 17
सर्वैश्चैव प्रयत्नैश्च नानायुधधरास्सुराः । सर्वे शक्रादयस्तत्र युद्धार्थं समुपागताः
ତେବେ ଦେବଗଣ ନାନାବିଧ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ସହ, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ।
Verse 18
तान्दृष्ट्वा राक्षसास्तत्र विचारे तत्पराः पुनः । बभूवुस्तेऽखिला दुष्टा मिथो ये यत्र संस्थिताः
ସେମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁନର୍ବାର ବିଚାର‑ପରୀକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ସେଠାରୁ ହିଁ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ମୁହାଁ କରି ଅଶାନ୍ତ ପରାମର୍ଶ କଲେ।
Verse 19
राक्षसा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं संकटं समुपागताः । युद्ध्यते म्रियते चैव युद्ध्यते न विहन्यते
ରାକ୍ଷସମାନେ କହିଲେ—“କଣ କରିବୁ, କେଉଁଠିକୁ ଯିବୁ? ଆମେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଛୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ଲାଗି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ବଧ କରିପାରୁନାହିଁ।”
Verse 20
तथैव स्थीयते चेद्वै भक्ष्यते किं परस्परम् । दुःखं हि सर्वथा जातं क एनं विनिवारयेत्
ଏଭଳି ହିଁ ଯଦି ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କାହିଁକି ଭକ୍ଷଣ କରିବେ? ସବୁଦିଗରେ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମିଛି; ଏହାକୁ କିଏ ନିବାରିପାରିବ (ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପରସ୍ପର ହିଂସା ରହିଛି)?
Verse 21
सूत उवाच । विचार्येति च ते तत्र दारुकाद्याश्च राक्षसाः । उपायं न विजानन्तो दुःखं प्राप्तास्सदा हि वै
ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଦାରୁକ ଆଦି ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଚାର କଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 22
दारुका राक्षसी चापि ज्ञात्वा दुःखं समागतम् । भवान्याश्च वरं तञ्च कथयामास सा तदा
ତେବେ ରାକ୍ଷସୀ ଦାରୁକା ଦୁଃଖ ଆସିପଡ଼ିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେହି ସମୟରେ ଭବାନୀ (ପାର୍ବତୀ) ଦିଆ ବର ଓ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କହିଲା।
Verse 23
दारुकोवाच । मया ह्याराधिता पूर्वं भवपत्नी वरं ददौ । वनं गच्छ निजैः सार्धं यत्र गंतुं त्वमिच्छसि
ଦାରୁକ କହିଲା— ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଭବପତ୍ନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲି; ସେ ମୋତେ ବର ଦେଲେ— ‘ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର।’
Verse 24
तद्वरश्च मया प्राप्तः कथं दुःखं विषह्यते । जलं वनं च नीत्वा वै सुखं स्थेयं तु राक्षसैः
ସେ ବର ମୋତେ ମିଳିଛି; ତେବେ ଦୁଃଖ କିପରି ସହିବା? ଜଳ ନେଇ ବନକୁ ଯାଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁଖରେ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 25
भूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्या हर्षमागताः । उचुस्सर्वे मिथस्ते हि राक्षसा निर्भयास्तदा
ଭୂତ କହିଲା— ସେ ରାକ୍ଷସୀର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପରସ୍ପରେ ସମସ୍ତେ କଥା କହିଲେ।
Verse 26
धन्येयं कृतकृत्येयं राज्ञ्या वै जीवितास्स्वयम् । नत्वा तस्यै च तत्सर्वं कथयामासुरादरात्
ଏହି ରାଣୀ ଧନ୍ୟା, କୃତକୃତ୍ୟା; ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସତ୍ୟରେ ସାର୍ଥକ ହୋଇଛି। ପରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆଦରସହିତ ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ।
Verse 27
यदि गंतुं भवेच्छक्तिर्गम्यतां किं विचार्यते । तत्र गत्वा जले देवि सुखं स्थास्याम नित्यशः
ଯଦି ଯିବାକୁ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତେବେ ଯାଉ—ବିଚାର କାହିଁକି? ହେ ଦେବୀ, ସେଠାକୁ ଯାଇ ଆମେ ଜଳରେ ନିତ୍ୟ ସୁଖରେ ରହିବୁ।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे लोका देवैस्सार्द्धं समागताः । युद्धाय विविधैर्दुःखैः पीडिता राक्षसैः पुरा
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ପୂର୍ବରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାନା ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ କରିଥିବାରୁ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଆସିଲେ।
Verse 29
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्र संहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्ये दारुकावनराक्षसोपद्रववर्णनंनामैकोनत्रिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ, ନାଗେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଦାରୁକାବନ ରାକ୍ଷସ ଉପଦ୍ରବ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକୋଣତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 30
जयजयेति देव्यास्तु स्तुतिमुच्चार्य राक्षसी । तत उड्डीयनं कृत्वा सपक्षो गिरिराड्यथा
ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି “ଜୟ ଜୟ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସେ ରାକ୍ଷସୀ ପରେ ପକ୍ଷୀୟ ପର୍ବତରାଜ ପରି ଉଡ଼ି ଚାଲିଗଲା।
Verse 31
समुद्रस्य च मध्ये सा संस्थिता निर्भया तदा । सकलैः परिवारैश्च मुमुदेति शिवानुगा
ତେବେ ସେ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା; ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହ ଶିବାନୁଗା ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
Verse 32
तत्र सिंधौ च ते स्थित्वा नगरे च विलासिनः । राक्षसाश्च सुखं प्रापु्र्निर्भयाश्च विजह्रिरे
ସେଠାରେ ସିନ୍ଧୁ ତଟରେ ଓ ନଗରରେ ରହି ବିଲାସପ୍ରିୟ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୁଖ ପାଇଲେ; ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଇଚ୍ଛାମତେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।
Verse 33
राक्षसाश्च पृथिव्यां वै नाजग्मुश्च कदाचन । मुनेश्शापभयादेव बभ्रमुस्ते चले तदा
ମୁନିଙ୍କ ଶାପଭୟରୁ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁଣି କେବେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ସେମାନେ କେବଳ ଚଳମାନ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 34
नौषु स्थिताञ्जनान्नीत्वा नगरे तत्र तांस्तदा । चिक्षिपुर्बन्धनागारे कांश्चिज्जघ्नुस्तदा हि ते
ନୌକାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧରି ସେମାନେ ସେହି ନଗରକୁ ନେଇଗଲେ; ତାପରେ କେତେକଙ୍କୁ କାରାଗାରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଆଉ କେତେକଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ହିଁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 35
यथायथा पुनः पीडां चक्रुस्ते राक्षसास्तदा । तत्रस्थिता भवान्याश्च वरदानाच्च निर्भयाः
ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁନଃ ପୀଡା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଭବାନୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଦିଆଯାଇଥିବା ବରଦାନର ପ୍ରଭାବରୁ ସେ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ।
Verse 36
यथापूर्वं स्थले लोके भयं चासीन्निरन्तरम् । तथा भयं जले तेषामासीन्नित्यं मुनीश्वराः
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପୂର୍ବେ ଭୂମିରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ନିରନ୍ତର ଭୟ ଥିଲା, ସେପରି ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ଥିଲା।
Verse 37
कदाचिद्राक्षसी सा च निस्सृता नगराज्जले । रुद्ध्वा मार्गं स्थिता लोकपीडार्थं धरणौ च हि
ଏକଥର ସେଇ ରାକ୍ଷସୀ ନଗର ସମୀପର ଜଳପ୍ରଦେଶରୁ ବାହାରି ଆସି, ପଥ ଅଟକାଇ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୀଡା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧରଣୀରେ ଦାଁଡ଼ିଲା।
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे तत्र नावो बहुतराः शुभाः । आगता बहुधा तत्र सर्वतो लोकसंवृताः
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ସେଠାରେ ଅନେକ ଶୁଭ ନାଉ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା; ଲୋକମାନେ ସବୁଠାରୁ ଆସି ସ୍ଥାନଟିକୁ ଭରିଦେଲେ।
Verse 39
ता नावश्च तदा दृष्ट्वा हर्षं संप्राप्य राक्षसाः । द्रुतं गत्वा हि तत्रस्थान्वेगात्संदध्रिरे खलाः
ସେଇ ନାଉଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ସେ ଖଳମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଇ ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବେଗରେ ଘେରି ନେଲେ।
Verse 40
आजग्मुर्नगरं ते च तानादाय महाबलाः । चिक्षिपुर्बन्धनागारे बद्ध्वा हि निगडैर्दृढैः
ତେବେ ସେଇ ମହାବଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ନଗରକୁ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଧରି ଆଣି ଦୃଢ଼ ଲୋହ ନିଗଡ଼ରେ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି କାରାଗାରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ।
Verse 41
बद्धास्ते निगडैर्लोका संस्थिता बंधनालये । अतीव दुःखमाजग्मुर्भर्त्सितास्ते मुहुर्मुहुः
ସେଇ ଲୋକମାନେ ନିଗଡ଼ରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ କାରାଗାରରେ ଅଟକ ରହିଲେ; ପୁନଃପୁନଃ ଭର୍ତ୍ସନା ଓ ଅପମାନରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 42
तेषां मध्ये च योऽधीशस्स वैश्यस्सुप्रियाभिधः । शिवप्रियश्शुभाचारश्शैवश्चासीत्सदातनः
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଅଧୀଶ ଥିଲେ, ସେ ‘ସୁପ୍ରିୟ’ ନାମକ ଏକ ବୈଶ୍ୟ। ସେ ଶିବପ୍ରିୟ, ଶୁଭାଚାରରେ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସଦା ଶୈବମାର୍ଗର ଦୃଢ଼ ଅନୁସରୀ ଥିଲେ।
Verse 43
विना च शिवपूजां वै न तिष्ठति कदाचन । सर्वथा शिवधर्मा हि भस्मरुद्राक्षभूषणः
ଶିବପୂଜା ବିନା କେହି କେବେ ନିଶ୍ଚଳ ରହେନାହିଁ। ସର୍ବଥା ଶିବଧର୍ମ ହେଉଛି ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷର ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିବା।
Verse 44
यदि पूजा न जाता चेन्न भुनक्ति तदा तु सः । अतस्तत्रापि वैश्योऽसौ चकार शिवपूजनम्
“ଯଦି ପୂଜା ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ”—ଏହିଭାବେ ଭାବି, ସେ ବୈଶ୍ୟ ତେଣୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶିବପୂଜା କଲେ।
Verse 45
कारागृहगतस्सोपि बहूंश्चाशिक्षयत्तदा । शिवमंत्रं च पूजां च पार्थिवीमृषिसत्तमाः
ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କାରାଗୃହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତେବେ ଅନେକଙ୍କୁ ଶିବମନ୍ତ୍ର ଓ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଶିଖାଇଲେ।
Verse 46
ते सर्वे च तदा तत्र शिवपूजां स्वकामदाम् । चक्रिरे विधिवत्तत्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ସେହି ସମୟରେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାଳି ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାକୁ ବିଧିବତ୍ କଲେ—ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ଓ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲେ।
Verse 47
केचित्तत्र स्थिता ध्याने बद्ध्वासनमनुत्तमम् । मानसीं शिवपूजां च केचिच्चक्रुर्मुदान्विताः
କେହି ସେଠାରେ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ଅନୁତ୍ତମ ଓ ସ୍ଥିର ଆସନ ବାନ୍ଧିଲେ; ଆଉ କେହି ଆନନ୍ଦରେ ମନସିକ ଶିବପୂଜା କଲେ।
Verse 48
तदधीशेन तत्रैव प्रत्यक्षं शिवपूजनम् । कृतं च पार्थिवस्यैव विधानेन मुनीश्वराः
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ସେଠାରେ ହିଁ ସେଇ ଅଧୀଶ ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଲିଙ୍ଗର ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶିବପୂଜା କଲେ।
Verse 49
अन्ये च ये न जानन्ति विधानं स्मरणं परम् । नमश्शिवाय मंत्रेण ध्यायंतश्शंकरं स्थिताः
ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଯେମାନେ ବିଧିବିଧାନ କିମ୍ବା ପରମ ସ୍ମରଣ-ମାର୍ଗ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ତାହିଁରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
Verse 50
सुप्रियो नाम यश्चासीद्वैश्यवर्यश्शिवप्रियः । ध्यायंश्च मनसा तत्र चकार शिवपूजनम्
ସୁପ୍ରିୟ ନାମର ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଶ୍ୟ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ। ସେ ସେଠାରେ ମନେ ଧ୍ୟାନ କରି ଶିବପୂଜା କଲେ।
Verse 51
यथोक्तरूपी शंभुश्च प्रत्यक्षं सर्वमाददे । सोपि स्वयं न जानाति गृह्यते न शिवेन वै
ଯଥୋକ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତଥାପି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଶିବ କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହ୍ୟ କିମ୍ବା ସୀମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ଶିବ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ବସ୍ତୁରୂପେ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 52
एवं च क्रियमाणस्य वैश्यस्य शिवपूजनम् । व्यतीयुस्तत्र षण्मासा निर्विघ्नेन मुनीश्वराः
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ! ଏଭଳି ଭାବେ ସେହି ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ଭଗବାନ ଶିବପୂଜା ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ଛଅ ମାସ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ବିନା କଟିଗଲା।
Verse 53
अतः परं च यज्जातं चरितं शशिमौलिनः । तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठाः सावधानेन चेतसा
ଏହେତୁ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଶଶିମୌଳି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପବିତ୍ର ଚରିତ—ତାପରେ ଯାହା ଘଟିଲା—ସାବଧାନ ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
It sets up the Nāgeśa jyotirliṅga origin by narrating the rise of Dārukā–Dāruka’s adharma (yajña and dharma destruction), the localization of their power in a western-ocean forest, and the collective appeal of the afflicted to Aurva Ṛṣi for protection—preparing the ground for Śiva’s intervention.
The liṅga appearing as jyotis encodes a dual register: Śiva is formless, self-luminous reality (beyond attributes) while also becoming ritually accessible through an emblem anchored to a place. The forest-in-the-ocean motif functions as a liminal ‘outside dharma’ zone, where disorder concentrates until reabsorbed by divine luminosity and reordering.
Śiva is highlighted as the parātman manifested as the Nāgeśa jyotirliṅga (jyotīrūpaṃ paramaṃ liṅgam), while Pārvatī appears indirectly through the boon-context that emboldens Dārukā, underscoring how boons require dharmic containment and ultimate Śaiva oversight.