Gautama–Ahalyā-Upākhyāna: Durbhikṣa, Tapas, and Varuṇa’s Boon (गौतमाहल्योपाख्यानम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪ରେ ସୂତ ମୁନି ପରମ୍ପରାଗତ ପ୍ରସାର-ବାକ୍ୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରି, ବ୍ୟାସ ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପାପ-ପ୍ରଣାଶିନୀ କଥା ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମକ ପର୍ବତରେ ଗୌତମ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶତବର୍ଷ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଉଦ୍ଭିଦ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଜଳ ଅଭାବ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଗୌତମ ବରୁଣଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଛଅ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ତପ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗଧାରଣା ଓ ଧ୍ୟାନସ୍ଥିରତାରେ କାଳ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଗୌତମ ବର୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ତପୋଯୋଗ, ଋତର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ମାନବ ଆଚରଣ-ପରିବେଶ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् । कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ! ପାପନାଶିନୀ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଓ ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ହିଁ କହୁଛି।
Verse 2
पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः । अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी
ପୁରାତନ କାଳରେ ଗୌତମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଋଷିବର ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟା ନାମକ ପରମଧାର୍ମିକା ଥିଲେ।
Verse 3
दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः । तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମକ ଗିରି ଅଛି। ସେଠାରେ ସେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 4
कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः । वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः
କେବେ ଏକଥର, ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଏବଂ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 5
आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले । कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्
ପୃଥିବୀତଳେ ଆର୍ଦ୍ର କୋମଳ ପଲ୍ଲବ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ତେବେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣଧାରକ ଜଳ କେଉଁଠୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ?
Verse 6
गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् । चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः
ସେଠାରେ ଗୌତମ ମୁନି ମଧ୍ୟ ନିଜେ ବରୁଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶୁଭ ତପ କଲେ ଏବଂ ଛଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣାୟାମ ସାଧନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବିଷ୍ଟ ରହିଲେ।
Verse 7
तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः । ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्
ସେଇ (ଭୟଙ୍କର) ରୂପକୁ ଦେଖି ପ୍ରାଣାୟାମପରାୟଣ ଋଷି-ବିପ୍ରମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଶିବନିଷ୍ଠ ଚିତ୍ତରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ କାଳକୁ ଯୋଗାବେଶରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
Verse 9
ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्
ତାପରେ ବରୁଣ ତାହାକୁ ବର ଦେବାକୁ ଆସି କହିଲେ—“ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; କେଉଁ ବର ଚାହୁଁଛ, କହ; ମୁଁ ଦେବି,” ଏଭଳି ଵଚନ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Verse 10
ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा । ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः
ତେବେ ଗୌତମ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବର୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାପରେ ବରୁଣ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ—ବୋଲି, ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 11
वरुण उवाच । देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् । अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते
ବରୁଣ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ମୁଁ ସେଇ ବର୍ଷା କିପରି କରିବି? ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ତୁମେ ସୁଜ୍ଞ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି କହ।
Verse 12
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः । परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत
ସୂତ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବରୁଣଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ପରହିତେ ନିରତ ଗୌତମ ମୁନି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 13
गौतम उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଯଦି ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ସେହିଟି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଦନୁସାରେ କରାଯାଉ।
Verse 14
यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम । अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्
ଆପଣ ଜଲରାଶିର ଅଧୀଶ ଥିବାରୁ, ଏହି ଜଳ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି। ହେ ସର୍ବଦେବେଶ! ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ ଓ ନିତ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ହେଉ।
Verse 15
सूत उवाच । इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै । उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया
ସୂତ କହିଲେ—ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ଏପରି ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବ ବରୁଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହେତୁ ତୁମେ ଗୋଟିଏ ଗର୍ତ୍ତ (ଗଡ଼ା) କର।”
Verse 16
इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः । जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः
ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ସେ ହସ୍ତ-ପ୍ରମାଣ ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଦିଲେ। ପରେ ଦେବ ବରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ତାହା ପୂରିତ ହେଲା।
Verse 17
अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः । गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्
ତାପରେ ଜଳାଧିପତି ଦେବ ବରୁଣ, ପରୋପକାରଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ’ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 18
वरुण उवाच । अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने । तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति
ବରୁଣ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି, ତୁମର ଏହି ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ ଏବଂ ତୀର୍ଥରୂପ ହେଉ। ପୃଥିବୀରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁମ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିବ।
Verse 19
अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् । पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्
ଏଠାରେ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ହୋମରେ ଯେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, ଯେ ତପ କରାଯାଏ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଯଜନ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ସବୁର ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 20
सूत उवाच । इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा । गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ସେଇ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ଦେବତା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ମୁନି ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ପରୋପକାର କରି ସୁଖ ପାଇଲେ।
Verse 21
मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते । महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः
ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶ୍ରୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚାଏ। ମହାନମନା ଲୋକେ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଖନ୍ତି; ଅଶୁଭ ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 22
यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते । महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा
ଯେପରି ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମହାନଙ୍କ ସେବାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ; କ୍ଷୁଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ମିଳେ।
Verse 23
सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता । शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता
ସିଂହର ମନ୍ଦିରରେ କରାଯାଇଥିବା ସେବା ମୁକ୍ତାଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶୃଗାଳର ମନ୍ଦିରରେ ସେବା କେବଳ ଅସ୍ଥିଲାଭ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसं हितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्ये गौतमप्रभाववर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଗୌତମପ୍ରଭାବ ଓ ମହିମାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 25
वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा । एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन
ବୃକ୍ଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଇକ୍ଷୁ (ଆଖୁ)—ଏସବୁ ଭୂମିରେ ପରହିତ ପାଇଁ ସମର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ସେହି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 26
दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः । एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही
ଦୟାଳୁ, ମଦ-ଗର୍ବର ସ୍ପର୍ଶରହିତ, ଉପକାରୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ଚାରି ପୁଣ୍ୟସ୍ତମ୍ଭରେ ଭୂମି ଧାରିତ ହୁଏ।
Verse 27
ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् । नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा
ତାପରେ ଗୌତମ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜଳ ପାଇ, ସେ ସମୟରେ ବିଧିମତେ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 28
ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा । वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः
ତାପରେ ସେ ମୁନୀଶ୍ୱର ହୋମାର୍ଥେ ସେଠାରେ ଧାନ, ଯବ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ନୀବାର ଆଦି ବନ୍ୟ ଧାନ୍ୟ ବପନ କରାଇଲେ।
Verse 29
धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा । पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः
ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଅପାର ଭାବେ ଥିଲା।
Verse 30
तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः । पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्
ଏହା ଶୁଣି ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 31
तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् । तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा
ସେହି ବନ ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା; ତାହାର ଅକ୍ଷୟ କଲ୍ୟାଣକର ଶକ୍ତିରୁ ସେଠାରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ହେଉନଥିଲା।
Verse 32
ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः । वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः
ସେହି ବନରେ ଶୁଭକର୍ମ ଓ ନିୟମସାଧନାରେ ପରାୟଣ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ବାସ କଲେ। ଅନେକେ ଶିଷ୍ୟ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ସେଠାରେ ରହିଲେ।
Verse 33
धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे । आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च
କାଳକ୍ରମ ଜାଣିବା ହେତୁ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଧାନ୍ୟ ବୁଣିଲେ। ସେହି ବନରେ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ତପଃପ୍ରଭାବରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା।
Frequently Asked Questions
A century-long drought (anāvṛṣṭi) devastates the world; ṛṣi Gautama responds with six months of prāṇāyāma-centered tapas directed to Varuṇa, who appears and offers a boon, leading to a petition for rainfall and restoration.
Drought functions as a narrative sign of disrupted ṛta (cosmic regularity), while rain represents the re-harmonization of cosmic and social order; the text encodes a principle that disciplined inner regulation (prāṇāyāma/tapas) can mediate outer-world stability through divine sanction.
In the provided portion of Adhyāya 24, no explicit Śiva/Gaurī form is foregrounded; instead, the chapter advances Śaiva-typical praxis-theology indirectly by showcasing tapas and yogic discipline as the operative bridge to grace, here mediated through Varuṇa’s boon.