ज्योतिर्लिङ्ग-तदुपलिङ्ग-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Greatness of the Jyotirliṅga and Associated Liṅgas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କୁ ଅବିକାର ଆଧାରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯିଏ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଜଗଦ୍ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ ଉଭୟ ଲଭ୍ୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମଙ୍ଗଳଶ୍ଲୋକରେ ଶାନ୍ତସ୍ୱରୂପ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଓ ତାପତ୍ରୟ-ଶମନକାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ସଂବାଦରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଶିବାବତାର-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଲିଙ୍ଗ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗଣନା ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମବୋଧରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅନନ୍ତ; ପୃଥିବୀ ଓ ଜଗତ ‘ଲିଙ୍ଗମୟ’—ଏହା ଆଗାମୀ ସ୍ଥଳ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂଚୀର ଆଧାର।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्योतिर्लिगतदुपलिंग माहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ—କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତା—ରେ ‘ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ଓ ତଦୁପଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Verse 2
कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशांककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् । करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपुर्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मंगलम्
କୃପାରେ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ, ମନୋହର ମନ୍ଦହାସରେ ଶୋଭିତ ପଦ୍ମମୁଖ, ଲଲାଟେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ ଘୋର ତ୍ରିତାପକୁ ଶମନ କରୁଥିବା ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବ—ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ, ପରମ ସୁଖରେ ସ୍ଫୁରିତ, ଗିରିଜାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଭୁଜାଲିଙ୍ଗନରେ ବିରାଜିତ—ଆମକୁ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 3
ऋषय ऊचुः । सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया । शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଲୋକମଙ୍ଗଳର ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିଛ। ଅନେକ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନରେ ସମନ୍ୱିତ ଶିବାବତାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୁମେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ।
Verse 4
पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् । लिंगसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तमः
ହେ ତାତ! ଦୟାକରି ପୁନର୍ବାର ଶିବଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ବିଶେଷତଃ ଲିଙ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ—ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତି ତୁମର ପ୍ରେମମୟ ଆନନ୍ଦଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ ଶୈବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 5
शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्तास्स्मो वयं प्रभो । शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्
ହେ ପ୍ରଭୋ! ତୁମ ମୁଖପଦ୍ମରୁ ପ୍ରବାହିତ ଅମୃତମୟ ବଚନ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନାହିଁ। ତେଣୁ ଶିବଙ୍କ ସେଇ ରମ୍ୟ, ଅମର ଯଶ ପୁନଃ—ପୁନଃ—କୁହାଯାଉ।
Verse 6
पृथिव्यां यानि यानि लिंगानि तीर्थेतीर्थे शुभानि हि । अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै
ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଶୁଭ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗମାନେ—ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ରୂପେ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 7
तानि तानि च दिव्यानि लिंगानि परमेशितुः । व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया
ହେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ, ଲୋକହିତକାମନାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଆମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Verse 8
सूत उवाच । साधुपृष्टमृषिश्रेष्ठ लोकानां हितकाम्यया । कथयामि भवत्स्नेहात्तानि संक्षेपतो द्विजाः
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକହିତକାମନାରେ ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମ ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।
Verse 9
सर्वेषां शिवलिंगानां मुने संख्या न विद्यते । सर्वं लिंगमयी भूमिः सर्वलिंगमयं जगत्
ହେ ମୁନି, ସମସ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଲିଙ୍ଗମୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗମୟ—ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 10
लिंगमयानि तीर्थानि सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । संख्या न विद्यते तेषां तानि किंचिद्ब्रवीम्यहम्
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଲିଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ; ସବୁକିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି ମାତ୍ର କହୁଛି।
Verse 11
यत्किंचिद्दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् । तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किंचन
ଯାହା କିଛି ଦୃଶ୍ୟରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ଓ ମନେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ—ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବସ୍ୱରୂପ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 12
तथापि श्रूयताम्प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् । लिंगानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह
ତଥାପି ଭକ୍ତିପ୍ରୀତିରେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି ସେପରି କହୁଛି। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପୃଥିବୀରେ ଯେଯେ ପବିତ୍ର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 13
पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि । सर्वत्र पूज्यते शम्भुः सदेवासुरमानुषैः
ପାତାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ। ସର୍ବତ୍ର ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତେ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 14
त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् । अनुग्रहाय लोकानां लिंगरूपेण सत्तमाः
ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ତ୍ରିଜଗତ ଶମ୍ଭୁଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ସେ ପରମ ସତ୍ତା ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 15
अनुग्रहाय लोकानां लिंगानि च महेश्वरः । दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा
ଲୋକମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଏଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଓ ତଥା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 16
यत्रयत्र यदा शंभुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः । तत्रतत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा
ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଓ ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାସେଠାରେ ସେ ଅବତରନ୍ତି; ଆବଶ୍ୟକ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସେହିପରି ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
Verse 17
लोकानामुपकारार्थं स्वलिंगं चाप्यकल्पयत् । तल्लिंगं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସ୍ୱଲିଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ କଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 18
पृथिब्यां यानि लिंगानि तेषां संख्या न विद्यते । तथापि च प्रधानानि कथ्यते च मया द्विजाः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି।
Verse 19
प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
ଏଠାରେ ଥିବା ଅନେକ ପ୍ରଧାନ ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବମୁଖ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହୁଛି; ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମଣିଷ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 20
ज्योतिर्लिंगानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम । तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति
ହେ ସତ୍ତମ, ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ଯେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗମାନେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଆଜି କହୁଛି; ଶୁଣିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
Verse 21
सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् । उज्जयिन्यां महाकालमोंकारे परमेश्वरम्
ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ସୋମନାଥ; ଶ୍ରୀଶୈଳରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ। ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ମହାକାଳ, ଓଂକାରରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 22
केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशंकरम् । वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे
ହିମବତ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶରେ କେଦାର; ଡାକିନୀ ଦେଶରେ ଭୀମଶଙ୍କର; ବାରାଣସୀରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର; ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 23
वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने । सेतुबंधे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये
ଚିତାଭୂମି (ଶ୍ମଶାନ)ରେ ବୈଦ୍ୟନାଥ; ଦାରୁକାବନରେ ନାଗେଶ; ସେତୁବନ୍ଧରେ ରାମେଶ୍ୱର; ପବିତ୍ର ଶିବାଳୟରେ ଘୁଶ୍ମେଶ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 24
द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्
ଯେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।
Verse 25
यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः । प्राप्स्यंति कामं तं तं हि परत्रेव मुनीश्वराः
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କାମନାକୁ ମନେ ରଖି ଏହା ପଢ଼ନ୍ତି, ସେହି ସେହି କାମନା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 26
ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः । तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति
ଯେମାନେ ଶୁଭାଶୟରେ ନିଷ୍କାମଭାବେ ସେହି ପବିତ୍ର ବଚନ ପାଠ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ମାତୃଗର୍ଭେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।
Verse 27
एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखना शनम् । इह लोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्
ଏମାନଙ୍କ ପୂଜା ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଦୁଃଖ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଶିଯାଏ; ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହୁଏ।
Verse 28
ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः । तत्कर्तुः सर्व्वपापानि भस्मसाद् यान्ति वै क्षणात्
ଏମାନଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
Verse 29
ज्योतिषां चैव लिंगानां बह्मादिभिरलं द्विजाः । विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାରୁ ଯେ ବିଶେଷ ଫଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ତ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅସମର୍ଥ।
Verse 30
एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् । तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्
ଯେ କେହି ଏକ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କୁ ଛଅ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରେ, ତାହାର ମାତୃଗର୍ଭବାସରୁ ଉଦ୍ଭବ ଦୁଃଖ ପୁନଃ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।
Verse 31
हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिंगं च पश्यति । तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः
ଯଦି କେହି ହୀନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କରେ, ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିର୍ମଳ ସତ୍କୁଳରେ, ଶୁଭ ବଂଶରେ ହୁଏ।
Verse 32
सत्कुले जन्म संप्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः । शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्
ସତ୍କୁଳରେ ଜନ୍ମ ପାଇ, ଧନାଢ୍ୟ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଯେ ତଦନନ୍ତରେ ଶୁଭ ଧର୍ମାନୁକୂଳ କର୍ମ କରେ, ସେ ଅନପାୟିନୀ (ଅବିଚ୍ୟୁତ) ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः । द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ! ମ୍ଲେଚ୍ଛ ହେଉ କି ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହେଉ, କିମ୍ବା ଷଣ୍ଢ ହେଉ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଦ୍ୱିଜଭାବ ପାଇ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ; ତେଣୁ ଶିବଦର୍ଶନର ପବିତ୍ର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
ज्योतिषां चोपलिंगानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः
ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଉପଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 35
सोमेश्वरस्य यल्लिंगमन्तकेशमुदाहृतम् । मह्यास्सागरसंयोगे तल्लिंगमुपलिङ्गकम्
ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯେ ଲିଙ୍ଗ ‘ଅନ୍ତକେଶ’ ବୋଲି କଥିତ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ଓ ସାଗରର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ—ତାହାକୁ ସେହି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗର ଉପଲିଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 36
मल्लिकार्जुनसंभूतमुपलिंगमुदाहृतम् । रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्
ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏହାକୁ ଉପଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ‘ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ଭୃଗୁକକ୍ଷରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ।
Verse 37
महाकालभवं लिंगं दुग्धेशमिति विश्रुतम् । नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्
ମହାକାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେ ଲିଙ୍ଗ “ଦୁଗ୍ଧେଶ” ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ। ନର୍ମଦା ତଟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବପାପହର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 38
ओंकारजं च यल्लिंगं कर्दमेशमिति श्रुतम् । प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्
ଓଂକାରରୁ ଜନିତ ସେ ଲିଙ୍ଗ “କର୍ଦମେଶ” ବୋଲି ଶ୍ରୁତ। ବିନ୍ଦୁସରସରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦ।
Verse 39
केदारेश्वरसंजातं भूतेशं यमुना तटे । महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतान्तथा
ଯମୁନା ତଟରେ କେଦାରେଶ୍ୱର ରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ ଭୂତେଶ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନ କଲେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶେ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 40
भीमशंकरसंभूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् । सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्
ଭୀମ-ଶଙ୍କରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ‘ଭୀମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସହ୍ୟାଚଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ମହାବଳ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।
Verse 41
नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम् । मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम्
ନାଗେଶ୍ୱରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେ ପ୍ରଭୁ ‘ଭୂତେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ। ମଲ୍ଲିକା-ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
Verse 42
रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम् । घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम्
ରାମେଶ୍ୱରରୁ ଯାହା ପ୍ରକଟ ହେଲା, ତାହା ‘ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଘୁଷ୍ମେଶରୁ ଯାହା ପ୍ରକଟ, ତାହା ‘ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 43
ज्योतिर्लिंगोपलिंगानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः । दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ଓ ଉପଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ କହିଛି। ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ହରିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ (ଧର୍ମସମ୍ମତ) କାମନା ପ୍ରଦାନ ହୁଏ।
Verse 44
एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च । अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयतामृषिसत्तमा
ଏଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଖ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ। ତଥାପି ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete līlā episode, the chapter establishes the theological premise for later catalogues: sages request a survey of renowned liṅgas at tīrthas, and Sūta anchors that request in a doctrinal claim that liṅgas are innumerable because the world itself is ‘liṅga-made’.
The liṅga is treated as a total symbol (not merely a localized icon): ‘sarvaliṅgamayaṃ jagat’ frames the emblem as a way to read reality itself as Śiva’s presence, while Ardhanārīśvara encodes the inseparability of consciousness and power (Śiva–Śakti) as the basis of manifestation.
Ardhanārīśvara is explicitly praised (Śiva with Pārvatī forming one integrated body), emphasizing Śiva’s luminous sovereignty together with Śakti as the operative dimension of grace and world-appearance.