Śiva-Śakti Tattva, Varṇa-Rahasya, and Mahāvākya-Bhāvanā (Interpretive Discipline)

Verse 1

प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः । अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः

‘ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ଏହି ବ୍ରହ୍ମବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ‘ଅହଂ’ ପଦର ପ୍ରକୃତ ତାତ୍ପର୍ୟ ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱର ହିଁ।

Verse 2

अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा संप्रकीर्तितः

‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେଇ ପରମ ପ୍ରକାଶ, ସ୍ୱୟଂ ପରମଶିବ। ‘ହ’ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟୋମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଆତ୍ମସାର ଭାବେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Verse 3

शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः । ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्

ଶିବ-ଶକ୍ତିଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ଆନନ୍ଦ ସଦା ଅବିରତ ଉଦିତ ହୁଏ। ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଶବ୍ଦଟି ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ—ଶିବ-ଶକ୍ତି ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ।

Verse 4

पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोहमस्मीति भावयेत् । तत्त्वमित्यत्र तदिति सशब्दार्थः प्रबोधितः

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ସେପରି ‘ସୋऽହମସ୍ମି’—“ସେଇ ପରମଶିବ ମୁଁ” ବୋଲି ଅନ୍ତରେ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ। ‘ତତ୍ତ୍ୱମ୍’ ଉକ୍ତିରେ ‘ତତ୍’ ପଦର ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୋଧିତ।

Verse 5

अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना । अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् । एवमन्योन्यवैरुध्यादन्वयो नभवेत्तयोः

ନହେଲେ ‘ସୋऽହଂ’ ଏହି ପ୍ରୟୋଗରେ ଅର୍ଥବିପର୍ୟୟ ହୁଏ। ‘ଅହଂ’ ଶବ୍ଦ ପୁଂଲିଙ୍ଗ, ‘ତତ୍’ ଶବ୍ଦ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ; ପରସ୍ପର ବିରୋଧରୁ ଉଭୟର ଯଥାଯଥ ଅନ୍ୱୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 6

स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् । स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना

ସ୍ତ୍ରୀ‑ପୁଂରୂପେ ପ୍ରକଟ ଏହି ଜଗତର କାରଣ ଯଦି ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ‘ସ ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ଉପଦେଶ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଇଯାଏ। ତେଣୁ ଉପଦେଶର ଭାବ—“ସେ ପରମେଶ୍ୱର ତୁମେ ହିଁ।”

Verse 7

अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् । ईशेन रक्षणीयत्वादीशावस्यमिदं जगत्

‘ଅୟମାତ୍ମା’ ଏହି ବାକ୍ୟରେ ପଦଯୁଗ୍ମ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ଅଛି। ଏବଂ ଏହି ଜଗତ ଈଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଓ ଶାସିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ଥିବାରୁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଈଶାବାସ୍ୟ—ଈଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଈଶଙ୍କର ଅଧୀନ।

Verse 8

प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् । यः स एवेति विद्वद्भिस्सिद्धान्तिभिरिहोच्यते

ଯାହାର ଆତ୍ମା ପ୍ରଜ୍ଞାନ—ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରୁ: “ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେହିଟି ତାହାଁରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।” ସିଦ୍ଧାନ୍ତବିଦ୍ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ କହନ୍ତି—ସାଧକ ‘ସେହି’ ହିଁ।

Verse 9

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः । इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः

ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାପିତ ବାକ୍ୟରେ ଯାହାକୁ ‘ସେଠାରେ’ କୁହାଯାଇଛି, ସେଇ ‘ଏଠାରେ’ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବବତ୍ ଏହି ତାତ୍ପର୍ୟ—ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହି ‘ପୁରୁଷ’ର ଅର୍ଥ।

Verse 10

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि । अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना

ସେ (ଶିବ) ଜଣାଯାଇଥିବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ, ଅଜଣାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ। ଏହି ବାକ୍ୟରେ ‘ଫଳ’ ବିଷୟକ ଧାରଣାର ମଧ୍ୟ ବିପରୀତତା ପ୍ରକାଶିତ—ଅର୍ଥାତ୍ ସାଧାରଣ ଧାରଣାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ସର୍ବବର୍ଗାତୀତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତିରେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 11

यथास्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने । अयथाविदिताछब्दो पूर्ववद्विदितादिति

ହେ ମୁନେ, ଶୁଣ; ଏହି ବିଷୟରେ ଯଥାର୍ଥ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ମୁଁ କହିବି। ଭୁଲ୍‌ଭାବେ ବୁଝାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଭ୍ରମ ଜନ୍ମାଏ; ଠିକ୍‌ଭାବେ ବୁଝିଲେ ତାହା ଆଦିରୁ ଜଣାଥିବା ପରି ହୁଏ।

Verse 12

प्रवृत्तिस्स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् । अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्

ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଲେ ହିଁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ଅଜ୍ଞାତର ପରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଅଛି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ଶେଷ ଉପାୟ ନୁହେଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 13

एष त आत्मांतर्यामी योऽमृतश्च शिवस्स्वयम् । यश्चायम्पुरुषे शंभुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः

ସେଇ ତୁମର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା—ଅମୃତ, ସ୍ୱୟଂ ଶିବ। ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ଏହି ପୁରୁଷରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ।

Verse 14

स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः । सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते

“ସେ ଓ ଏହା” ବୋଲି ଯେ ଭେଦ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ପ୍ରକୃତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ହିଁ ସର୍ବ ଭାବେ ଘୋଷିତ। କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଉପାଧି ସହ ଅର୍ଥ କୁହାଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ଉପଚାରରୂପ ଶିକ୍ଷା।

Verse 15

तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् । हिरण्य बाहव इति सर्वांगस्यो पलक्षलम्

ଶ୍ରୁତିମାନେ ଶମ୍ଭୁନାଥଙ୍କୁ “ହିରଣ୍ମୟ”—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ବୋଲି କହନ୍ତି। “ହିରଣ୍ୟ-ବାହବଃ” (ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାହୁ) ଏହା ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଅଙ୍ଗସ୍ୱରୂପର ଉପଲକ୍ଷଣ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ତେଜକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 16

अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः । य एषोन्तरिति शंभुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः

ନହେଲେ ତାଙ୍କର ପରମ-ପତିତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହେବ ନାହିଁ—ତେଣୁ ଯତ୍ନରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ “ଯେ ଏହି ଅନ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି” ବୋଲି ଯେ ଶିବ-ଶମ୍ଭୁ ଶ୍ରୁତ, ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁ।

Verse 17

हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् । नखमारभ्य केशाग्रा सर्वत्रापि हिरण्मयः

ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଥିଲା, ଏବଂ କେଶ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ନଖରୁ କେଶାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସର୍ବତ୍ର ହିରଣ୍ମୟ—ଦିବ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ତେଜରେ ବିରାଜିତ।

Verse 18

अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् । इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्

“ମୁଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ପର ଓ ଅପରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରାତ୍ପର।” ଏହି ବାକ୍ୟର ତାତ୍ପର୍ୟ ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଷଷ୍ଠ କୈଲାସସଂହିତାରେ ‘ଯୋଗପଟ୍ଟବିଧିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଉଣବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 20

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः । परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा

ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସର୍ବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା—ପରବ୍ରହ୍ମ—ବୋଲି ଘୋଷିତ। ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ତ୍ରିବିଧ: ପର, ଅପର ଓ ପରାତ୍ପର।

Verse 21

रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा । तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः

ଶ୍ରୁତି ନିଜେ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିକଳ୍ପ ନ ରଖି—ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଭଳି କହେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ପରମଦେବ ‘ପର’ ଶବ୍ଦରେ ସୂଚିତ।

Verse 22

वेदशास्त्र गुरूणां च वाक्याभ्या सवशाच्छिशोः । पूर्णानन्दमयश्शंभुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि

ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଓ ଗୁରୁବାକ୍ୟରେ ଶିଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରହଣଶୀଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦମୟ ଶମ୍ଭୁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 23

सर्वभूतस्थितश्शम्भुस्स एवाहं न संशयः । तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोस्म्यहमहं शिवः

ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ମୁଁ ହିଁ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱସମୂହର ପ୍ରାଣ ମୁଁ; ମୁଁ ଶିବ।

Verse 24

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च । प्राणोस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने

ଏପରି କହି ଶିବ ପୁନର୍ବାର ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। “ମୁଁ ପ୍ରାଣ” ଏହି କଥାରେ, ହେ ମୁନି, ପୃଥିବୀ ଆଦିରୁ ଗୁଣାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଣ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 25

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय । पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः

ଏଭଳି ଭାବ କର—“ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ ହୋଇଗଲା।” ପୁନଶ୍ଚ ଜାଣ, ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶିବାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଗ୍ରହଣ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଧ—ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 26

तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणास्सर्वस्स्सर्वात्मको ह्यहम् । जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा

ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବ, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହେବାରୁ ମୁଁ ସେଇ ଜୀବରେ ସଦା ତାହାର ଅନ୍ତରତମ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 27

यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविप्यत्सर्वमेव च । मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि

ଯାହା ହୋଇଗଲା, ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ—ସେ ସବୁ; ମୋରେ ଭରିଥିବାରୁ ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବ। ତେଣୁ କୁହାଯାଏ—“ସର୍ବଂ ବୈ ରୁଦ୍ରଃ”, ଅର୍ଥାତ୍ ସବୁ ରୁଦ୍ର।

Verse 28

श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता । सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्

ହେ ମୁନି, ଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଗତ। ସେ ସର୍ବାତ୍ମା ଥିବାରୁ ପରମ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 29

स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्व्वमीरितः

ସ୍ୱାତ୍ମାରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କୌଣସି ବିଚ୍ଛେଦ ନଥିବାରୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତେଣୁ ‘ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ’—ଏହି ମହାବାକ୍ୟାର୍ଥ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 30

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि । पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः

ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶୁଦ୍ଧ ଭାବସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ ମୁଁ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ। ବନ୍ଧିତ ଜୀବ (ପଶୁ) ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋ ଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 31

योऽसौ सर्वात्मकश्शम्भुस्सोऽहं स शिवोऽस्म्यहम् । इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः

ଯେ ସର୍ବାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁ, ସେଇ ମୁଁ; ମୁଁ ହିଁ ସେଇ ଶିବ—ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବାକ୍ୟର ତାତ୍ପର୍ୟ, ଯାହା ଶିବ ବାମଦେବ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଦ୍‌ଘୋଷ କଲେ।

Verse 32

इतीशश्रुतिवाक्याभ्यामुपदिष्टार्थमादरात् । साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोगुरुरुपादिशेत्

ଏହିପରି ଈଶ୍ୱର ଓ ଶ୍ରୁତିବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥକୁ ଗୁରୁ ଆଦରସହିତ ଶିଶୁକୁ ଶିଖାଇବେ; କାରଣ ସେଇ ଉପଦେଶ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶିବ-ଐକ୍ୟ ଦାନ କରେ।

Verse 33

आदाय शंखं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना । शोध्य तत्पुरतस्स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते

ଆଧାରସହିତ ଶଙ୍ଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ଲଗାଇ ତାହାକୁ ଶୋଧନ କରିବ। ପରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିତ ଚତୁରସ୍ର ବେଦୀ-ସ୍ଥାନରେ, ଆସନର ସମ୍ମୁଖେ ରଖି ବିଧି ଅଗ୍ରସର କରିବ।

Verse 34

ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् । वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः

“ଓଁ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଗନ୍ଧାଦି ଉପଚାରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବ। ପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ପୂରି, “ଓଁ” ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପୁନଃ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବ।

Verse 35

सप्तधैवाभिमंत्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् । यस्त्वन्तरं किंचिदस्ति कुरुते त्यतिभीतिभाक्

ତାହାକୁ ସାତଥର ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ପୁନଃ ପ୍ରଣବ “ଓଁ” ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରିବ। ଅନ୍ତରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ରଖିବ ନାହିଁ; କାରଣ ଯାହାର ଭିତରେ କିଛିମାତ୍ର ସଂକୋଚ ରହେ, ସେ ଅତିଭୟର ପାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 36

इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव । इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन्समर्चयेत्

ଏପରି ଭାବେ ବେଦପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇ ଦୃଢାତ୍ମା କହିଲେ—“ନିର୍ଭୟ ହେଉ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ନିଜେ ଶିଷ୍ୟକୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଭକ୍ତିସହିତ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବ।

Verse 37

शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः । शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्

ଷଡୁତ୍ଥାପନ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟାସନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ପୂଜା କରି, ପରେ ଶିବାସନର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ।

Verse 38

पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् । मुण्डवत्क्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि

ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରି, ଦେହର ସନ୍ଧି-ଖଣ୍ଡ ପରି ଭାଗଭାଗରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ର କଳାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରି, ସର୍ବାଙ୍ଗବ୍ୟାପୀ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 39

अष्टत्रिंशन्मंत्ररूपा श्शिष्यदेहेऽथ मस्तके । समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ସମାବାହନ କରି, ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ ମନ୍ତ୍ରରୂପ ମୁଦ୍ରାମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟର ଦେହରେ—ବିଶେଷକରି ମସ୍ତକରେ—ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ସ୍ଥାପନ କରିବେ।

Verse 40

ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् । कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकान्

ତାପରେ “ସର୍ବଜ୍ଞାନୀ…” ଆଦି ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମାନୁସାରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି, ଆସନ ଅର୍ପଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଷୋଡଶୋପଚାର ଅନୁସାରେ ଶିବପୂଜାର ଉପଚାରମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ।

Verse 41

पायसान्नञ्च नैवेद्यं समर्प्यो मग्निजायया । गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्

ତାପରେ ଯଜମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପାୟସାନ୍ନ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରିବେ; ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗଣ୍ଡୂଷଜଳ, ଆଚମନଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏବଂ ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦି ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବେ।

Verse 42

नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । जपेद्ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः

ଅଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ନାମରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ, ପରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଅବସ୍ଥା (ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ପଦ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଵାରୁଣି ଭୃଗୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଦ ପାଇଥିଲେ।

Verse 43

यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः । इत्यंतं तस्य पुरतः कह्लारादिविर्निताम्

“ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଯେ ପରମ—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର।” ଏହିପରି କହି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ପଦ୍ମାଦି ଅର୍ପଣ ସହିତ ସେହି ସ୍ତୁତି ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 44

आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्ष निर्मिते । शास्त्रे पंचाशिके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः

ମାଳା ଧରି ଉଠି, ଶ୍ରୀ ବିରୂପାକ୍ଷ ନିର୍ମିତ ପଞ୍ଚାଶିକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ସେପରି ‘ସିଦ୍ଧି-ସ୍କନ୍ଧ’ର ଜପ ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ସ୍ଥିରଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 45

ख्यातिः पूर्णोहमित्यंतं सानुकूलेन चेतसा । देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्

ଅନୁକୂଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ଗୁରୁ ସେଇ ଶିଷ୍ୟର କଣ୍ଠଦେଶରେ ‘ଅହଂ ପୂର୍ଣୋऽସ୍ମି’—ଏହି ପରମାନୁଭୂତି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 46

तिलकं वन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः । स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि

ତାପରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଦନା କରି ପୁନଃ ତିଳକ ଧାରଣ କରିବା ଓ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ—ନିଜ ଶୈବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟାନୁଗୁଣ, ବିଧିମତେ।

Verse 48

व्याख्यातत्वञ्च कर्म्मादिगुर्वासनपरिग्रहम् । अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे

ଗୁରୁ କୃପାକରି ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ ଏବଂ କର୍ମାଦି ନିୟମରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଗୁରୁ-ଆଚାରଶିକ୍ଷା ଦାନ କଲେ; ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶିବରୂପ ସେଇ ଶିଷ୍ୟକୁ ତାହା ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 49

शिवोहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् । सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्

ତାକୁ ‘ମୁଁ ଶିବ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେ ସଦା ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁ ବୋଲି କହିବ; ତାପରେ ନିଜେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରିବ।

Verse 50

सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे । शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद्गुरुन्तथा । गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि

ନିଜ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରୀତିଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରିବେ। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟ ଉଠି ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବ; ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ସହଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରିବ।

Verse 51

एवं कृतनमस्कारं शिष्यन्दद्याद्गुरुः स्वयम् । सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्

ଏଭଳି ନମସ୍କାର କରିସାରିଲେ ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିଷ୍ୟକୁ ଉପଦେଶ ଦେବେ—ଯେ ଶିଷ୍ୟ ସୁଶୀଳ, ବାକ୍ୟରେ ସଂୟମୀ ଏବଂ ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥାଏ।

Verse 52

अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव । परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमंगीकुरु विधानतः

ଆଜିଠାରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ନିବିଡ଼ ହେଅ। ଶିଷ୍ୟକୁ ଏକ ବର୍ଷ ପରୀକ୍ଷା କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 53

रागादिदोषान्संत्यज्य शिवध्यानपरो भव । सत्सम्प्रदायसंसिद्धैस्संगं कुरु न चेतरैः

ରାଗ ଆଦି ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ହେଅ। ସତ୍ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କର; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ।

Verse 54

अनभ्यर्च्य शिवं जातुमा भुंक्ष्वाप्राण संक्षयम् । गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव

ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା ନକରି କେବେ ଭୋଜନ କରନି; ନହେଲେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ରୁହି ସୁଖୀ ହୁଅ—ସୁଖୀ ହୁଅ।

Verse 55

इति क्रमाद्गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः । सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्

ଏହିପରି କ୍ରମେ, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନସାଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ଅନୁକୂଳ, ସହାୟକ ଚିତ୍ତରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ସମଭାବ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 56

तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर । योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାମଦେବ! ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ ଯୋଗପଟ୍ଟର ଏହି ପ୍ରକାର କହିଲି; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଅଟେ।

Verse 57

इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् । वक्तुमारभत प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्

ଏହିପରି କହି, ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଯତିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାରୁ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୌର ଓ ସ୍ନାନର ଶୁଭ ବିଧି-କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।