Rig Veda Sukta 66
Mandala 6Sukta 6611 Mantras

Sukta 66

Sukta 6.66

Rishi

Bharadvāja (Book 6 family attribution)

Devata

Marut-gaṇa (with Pṛśni as their mother in the hymn’s imagery)

Chandas

Triṣṭubh

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ମରୁତ-ଗଣଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଝଡ଼-ଦେବତାମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ବେଗବାନ ଶକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ଦୁଇ ଲୋକକୁ କମ୍ପାଇ ଏକାସାଥିରେ “ଯୋଗାଏ”। ପୃଶ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଗୋ-ମାତା ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରି କବି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ପୋଷଣ ଓ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାରକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଓ ଆହ୍ୱାନ—ଯଜ୍ଞକୁ ମରୁତମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କର ବଳ, ରକ୍ଷା ଓ ବିଜୟୀ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା।

Mantras

Mantra 1

वपुर्नु तच्चिकितुषे चिदस्तु समानं नाम धेनु पत्यमानम् । मर्तेष्वन्यद्दोहसे पीपाय सकृच्छुक्रं दुदुहे पृश्निरूधः ॥

ଜାଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣା ପଡ଼ୁ: ନାମରେ ଏକେ—ପୋଷଣକାରିଣୀ, ଶାସନକାରିଣୀ ଧେନୁ। କିନ୍ତୁ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଆଉ ଏକ ଦୋହନ ପାଇଁ ଫୁଲି ଭରିଯାଏ; ଏକଥର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାର ଦୋହି ବାହାର କରିଦେଲା ପରେ—ପୃଶ୍ନି ମାତା, ସମୃଦ୍ଧିର ଉଦର (ଥଣ) ଧାରିଣୀ।

Mantra 2

ये अग्नयो न शोशुचन्निधाना द्विर्यत्त्रिर्मरुतो वावृधन्त । अरेणवो हिरण्ययास एषां साकं नृम्णैः पौंस्येभिश्च भूवन् ॥

ଆହୁତିରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ପରି ସେଇ ମରୁତମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତି; ସେମାନେ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ତ୍ରିଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ନିର୍ମଳ, ଦୋଷରହିତ; ସେମାନଙ୍କ ଛଟା ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ନୃମ୍ଣ (ନରବଳ) ଓ ପୌଂସ୍ୟ—ବୀର୍ୟଶକ୍ତି—ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।

Mantra 3

रुद्रस्य ये मीळ्हुषः सन्ति पुत्रा याँश्चो नु दाधृविर्भरध्यै । विदे हि माता महो मही षा सेत्पृश्निः सुभ्वे गर्भमाधात् ॥

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଯେ ପୁତ୍ରମାନେ—ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇ ବଢ଼ାଇବା ଦାତା—ଯାହାଙ୍କୁ ଏବେ ଦାଧୃବି ଆମ ଧାରଣାର୍ଥେ ଆଗକୁ ଆଣେ। ସତ୍ୟକୁହିଲେ ସେମାନଙ୍କ ମାତା ପରିଚିତ: ମହା, ବିଶାଳ ମହିମା। ପୃଶ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ଗର୍ଭାଶୟରେ ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Mantra 4

न य ईषन्ते जनुषोऽया न्वन्तः सन्तोऽवद्यानि पुनानाः । निर्यद्दुह्रे शुचयोऽनु जोषमनु श्रिया तन्वमुक्षमाणाः ॥

ଜନ୍ମରୁ ସେମାନେ କେବେ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ, ପଥରୁ ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ରହି ସେମାନେ ଦୋଷାରୋପ୍ୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଶୁଚିମାନେ ଦୋହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱୀକୃତିରେ ଦୋହନ କରନ୍ତି; ନିଜ ତନୁ ଉପରେ ସେମାନେ ଶ୍ରୀ—ତେଜସ୍ୱୀ ବୈଭବ—ଢାଳନ୍ତି, ତାହାକୁ ବଢ଼ାଇ।

Mantra 5

मक्षू न येषु दोहसे चिदया आ नाम धृष्णु मारुतं दधानाः । न ये स्तौना अयासो मह्ना नू चित्सुदानुरव यासदुग्रान् ॥

ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୋହନ (ଦୁଧ ଦୋହିବା) କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟତା ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ନାମରେ ଧୃଷ୍ଣୁ ମାରୁତ-ବଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ, ମହିମାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ଉଦାର ଦାତା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଉଗ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନମିଯାଏ।

Mantra 6

त इदुग्राः शवसा धृष्णुषेणा उभे युजन्त रोदसी सुमेके । अध स्मैषु रोदसी स्वशोचिरामवत्सु तस्थौ न रोकः ॥

ଏହି ଉଗ୍ରମାନେ—ଶବସା (ବଳ) ସହ, ଧୃଷ୍ଣୁ ସେନା ସହ—ସୁସଂଯୋଜିତ ଭାବେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ (ରୋଦସୀ) ଯୁଗ୍ମ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ରୋଦସୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶୀ ତେଜ ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ—ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସ।

Mantra 7

अनेनो वो मरुतो यामो अस्त्वनश्वश्चिद्यमजत्यरथीः । अनवसो अनभीशू रजस्तूर्वि रोदसी पथ्या याति साधन् ॥

ହେ ମରୁତମାନେ, ତୁମର ଯାମ (ଗତି/ମାର୍ଗ) ଅଖଣ୍ଡ ରହୁ—ଅଶ୍ୱ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଧାଉଛି, ରଥ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରଥୀ ପରି ଚାଲେ। ଲଗାମ ବିନା, ଚାବୁକ ବିନା, ରଜସ (ମଧ୍ୟାକାଶ)କୁ ତୂର୍ବି ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଆଗେ ବଢ଼େ; ଦୁଇ ରୋଦସୀ ମଧ୍ୟରେ ପଥ ଗଢ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ।

Mantra 8

नास्य वर्ता न तरुता न्वस्ति मरुतो यमवथ वाजसातौ । तोके वा गोषु तनये यमप्सु स व्रजं दर्ता पार्ये अध द्योः ॥

ହେ ମରୁତମାନେ! ଯାହାକୁ ତୁମେ ବାଜସାତୌ—ସମୃଦ୍ଧି-ବିଜୟରେ—ସହାୟ କର, ତାହା ପାଇଁ ନ ପଛକୁ ଫେରା ଅଛି, ନ ତାକୁ କେହି ଜିତିପାରେ। ଟୋକେ—ଶିଶୁରେ—କିମ୍ବା ଗୋଷୁ—ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—କିମ୍ବା ତନୟେ—ସନ୍ତାନରେ—କିମ୍ବା ଅପ୍ସୁ—ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଯେଉଁଠି ହେଉ, ସେ ଦୂର ପାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦ୍ୟୋଃ—ଆକାଶ—ତଳେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରଜ—ବନ୍ଦ ଘେରା/ଆବରଣ—କୁ ଭାଙ୍ଗି ଖୋଲିଦିଏ।

Mantra 9

प्र चित्रमर्कं गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम् । ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ॥

ତୁରା—ବେଗବାନ—ମାରୁତାୟ, ସ୍ୱତବସେ—ସ୍ୱବଳବାନ—ମରୁତଶକ୍ତି ପାଇଁ, ଗୃଣତେ—ସ୍ତୁତିକାରୀ—ଙ୍କୁ ପ୍ରଚିତ୍ରମ୍ ଅର୍କମ୍—ଦୀପ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ର—ଆଗକୁ ଆଣ। ଯେ ସହାଂସି—ପ୍ରତିରୋଧମାନଙ୍କୁ—ସହସା—ବଳରେ—ସହନ୍ତେ—ସହନ କରନ୍ତି; ହେ ଅଗ୍ନେ! ତାଙ୍କର ମଖେଭ୍ୟଃ—ଯଜ୍ଞକର୍ମରୁ—ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ।

Mantra 10

त्विषीमन्तो अध्वरस्येव दिद्युत्तृषुच्यवसो जुह्वो नाग्नेः । अर्चत्रयो धुनयो न वीरा भ्राजज्जन्मानो मरुतो अधृष्टाः ॥

ତ୍ୱିଷୀମନ୍ତଃ—ଦୀପ୍ତ ବଳଧାରୀ—ମରୁତମାନେ ଅଧ୍ୱରସ୍ୟେବ ଦିଦ୍ୟୁତ୍—ଯଜ୍ଞର ବିଜୁଳି ପରି—ଅଟନ୍ତି; ତୃଷୁଚ୍ୟବସଃ—ବେଗଶୀଳ ଅଶାନ୍ତ ଗତିର—ଜୁହ୍ୱଃ—ଜ୍ୱାଲାଜିହ୍ୱା ପରି—ମାନୋ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଜିହ୍ୱାମାନେ। ଅର୍ଚତ୍ରୟଃ—ଗାନ-ସ୍ତୁତିକାରୀ—ଧୁନୟଃ—କୋଳାହଳମୟ—ନ ବୀରା—ବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପରି; ଭ୍ରାଜଜ୍ଜନ୍ମାନଃ—ପ୍ରଭାରେ ଜନ୍ମିତ—ମରୁତମାନେ ଅଧୃଷ୍ଟାଃ—ଅଜେୟ।

Mantra 11

तं वृधन्तं मारुतं भ्राजदृष्टिं रुद्रस्य सूनुं हवसा विवासे । दिवः शर्धाय शुचयो मनीषा गिरयो नाप उग्रा अस्पृध्रन् ॥

ସେଇ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ମାରୁତ-ଶକ୍ତି—ଦୀପ୍ତ ଭାଲ-ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର—ତାହାକୁ ମୁଁ ହବସା (ଆକାଙ୍କ୍ଷାଭରା ଆହ୍ୱାନରେ) ପୂଜା କରେ। ଦିବଃ ଶର୍ଧାୟ (ଆକାଶୀୟ ଗଣ ପାଇଁ) ମୋର ମନୀଷା ଶୁଚି ହୁଏ; ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପରି, ଉଗ୍ର ଜଳମାନଙ୍କ ପରି, ସେମାନେ ଅସ୍ପୃଧ୍ରନ୍—ଅପରାଜେୟ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଧାଇ ଆଗେଇଯାନ୍ତି।

Frequently Asked Questions

They are a fierce but beneficent troop of storm-deities—Rudra’s sons—described as radiant, spear-bearing, roaring in thunder, and moving together with disciplined power.

Pṛśni is used as a vivid maternal image: an abundant Cow whose ‘bright essence’ is milked out, symbolizing the Maruts’ birth/nourishment and the life-giving release of power (like rain and vitality) for mortals.

It means the Maruts dynamically connect heaven and earth through their storm-force—making the cosmic realms act in concert and bringing down energizing, rain-bearing power into the human sphere.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App