Opening the text

Sukta 6.66
Bharadvāja (Book 6 family attribution)
Marut-gaṇa (with Pṛśni as their mother in the hymn’s imagery)
Triṣṭubh
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ମରୁତ-ଗଣଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଝଡ଼-ଦେବତାମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ବେଗବାନ ଶକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ଦୁଇ ଲୋକକୁ କମ୍ପାଇ ଏକାସାଥିରେ “ଯୋଗାଏ”। ପୃଶ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଗୋ-ମାତା ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରି କବି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ପୋଷଣ ଓ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାରକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଓ ଆହ୍ୱାନ—ଯଜ୍ଞକୁ ମରୁତମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କର ବଳ, ରକ୍ଷା ଓ ବିଜୟୀ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା।
Mantra 1
वपुर्नु तच्चिकितुषे चिदस्तु समानं नाम धेनु पत्यमानम् । मर्तेष्वन्यद्दोहसे पीपाय सकृच्छुक्रं दुदुहे पृश्निरूधः ॥
ଜାଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣା ପଡ଼ୁ: ନାମରେ ଏକେ—ପୋଷଣକାରିଣୀ, ଶାସନକାରିଣୀ ଧେନୁ। କିନ୍ତୁ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଆଉ ଏକ ଦୋହନ ପାଇଁ ଫୁଲି ଭରିଯାଏ; ଏକଥର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାର ଦୋହି ବାହାର କରିଦେଲା ପରେ—ପୃଶ୍ନି ମାତା, ସମୃଦ୍ଧିର ଉଦର (ଥଣ) ଧାରିଣୀ।
Mantra 2
ये अग्नयो न शोशुचन्निधाना द्विर्यत्त्रिर्मरुतो वावृधन्त । अरेणवो हिरण्ययास एषां साकं नृम्णैः पौंस्येभिश्च भूवन् ॥
ଆହୁତିରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ପରି ସେଇ ମରୁତମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତି; ସେମାନେ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ତ୍ରିଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ନିର୍ମଳ, ଦୋଷରହିତ; ସେମାନଙ୍କ ଛଟା ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ନୃମ୍ଣ (ନରବଳ) ଓ ପୌଂସ୍ୟ—ବୀର୍ୟଶକ୍ତି—ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।
Mantra 3
रुद्रस्य ये मीळ्हुषः सन्ति पुत्रा याँश्चो नु दाधृविर्भरध्यै । विदे हि माता महो मही षा सेत्पृश्निः सुभ्वे गर्भमाधात् ॥
ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଯେ ପୁତ୍ରମାନେ—ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇ ବଢ଼ାଇବା ଦାତା—ଯାହାଙ୍କୁ ଏବେ ଦାଧୃବି ଆମ ଧାରଣାର୍ଥେ ଆଗକୁ ଆଣେ। ସତ୍ୟକୁହିଲେ ସେମାନଙ୍କ ମାତା ପରିଚିତ: ମହା, ବିଶାଳ ମହିମା। ପୃଶ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ଗର୍ଭାଶୟରେ ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Mantra 4
न य ईषन्ते जनुषोऽया न्वन्तः सन्तोऽवद्यानि पुनानाः । निर्यद्दुह्रे शुचयोऽनु जोषमनु श्रिया तन्वमुक्षमाणाः ॥
ଜନ୍ମରୁ ସେମାନେ କେବେ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ, ପଥରୁ ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ରହି ସେମାନେ ଦୋଷାରୋପ୍ୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଶୁଚିମାନେ ଦୋହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱୀକୃତିରେ ଦୋହନ କରନ୍ତି; ନିଜ ତନୁ ଉପରେ ସେମାନେ ଶ୍ରୀ—ତେଜସ୍ୱୀ ବୈଭବ—ଢାଳନ୍ତି, ତାହାକୁ ବଢ଼ାଇ।
Mantra 5
मक्षू न येषु दोहसे चिदया आ नाम धृष्णु मारुतं दधानाः । न ये स्तौना अयासो मह्ना नू चित्सुदानुरव यासदुग्रान् ॥
ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୋହନ (ଦୁଧ ଦୋହିବା) କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟତା ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ନାମରେ ଧୃଷ୍ଣୁ ମାରୁତ-ବଳକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ, ମହିମାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ଉଦାର ଦାତା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଉଗ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନମିଯାଏ।
Mantra 6
त इदुग्राः शवसा धृष्णुषेणा उभे युजन्त रोदसी सुमेके । अध स्मैषु रोदसी स्वशोचिरामवत्सु तस्थौ न रोकः ॥
ଏହି ଉଗ୍ରମାନେ—ଶବସା (ବଳ) ସହ, ଧୃଷ୍ଣୁ ସେନା ସହ—ସୁସଂଯୋଜିତ ଭାବେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ (ରୋଦସୀ) ଯୁଗ୍ମ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ରୋଦସୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶୀ ତେଜ ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ—ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସ।
Mantra 7
अनेनो वो मरुतो यामो अस्त्वनश्वश्चिद्यमजत्यरथीः । अनवसो अनभीशू रजस्तूर्वि रोदसी पथ्या याति साधन् ॥
ହେ ମରୁତମାନେ, ତୁମର ଯାମ (ଗତି/ମାର୍ଗ) ଅଖଣ୍ଡ ରହୁ—ଅଶ୍ୱ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଧାଉଛି, ରଥ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରଥୀ ପରି ଚାଲେ। ଲଗାମ ବିନା, ଚାବୁକ ବିନା, ରଜସ (ମଧ୍ୟାକାଶ)କୁ ତୂର୍ବି ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଆଗେ ବଢ଼େ; ଦୁଇ ରୋଦସୀ ମଧ୍ୟରେ ପଥ ଗଢ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ।
Mantra 8
नास्य वर्ता न तरुता न्वस्ति मरुतो यमवथ वाजसातौ । तोके वा गोषु तनये यमप्सु स व्रजं दर्ता पार्ये अध द्योः ॥
ହେ ମରୁତମାନେ! ଯାହାକୁ ତୁମେ ବାଜସାତୌ—ସମୃଦ୍ଧି-ବିଜୟରେ—ସହାୟ କର, ତାହା ପାଇଁ ନ ପଛକୁ ଫେରା ଅଛି, ନ ତାକୁ କେହି ଜିତିପାରେ। ଟୋକେ—ଶିଶୁରେ—କିମ୍ବା ଗୋଷୁ—ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—କିମ୍ବା ତନୟେ—ସନ୍ତାନରେ—କିମ୍ବା ଅପ୍ସୁ—ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଯେଉଁଠି ହେଉ, ସେ ଦୂର ପାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦ୍ୟୋଃ—ଆକାଶ—ତଳେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରଜ—ବନ୍ଦ ଘେରା/ଆବରଣ—କୁ ଭାଙ୍ଗି ଖୋଲିଦିଏ।
Mantra 9
प्र चित्रमर्कं गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम् । ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ॥
ତୁରା—ବେଗବାନ—ମାରୁତାୟ, ସ୍ୱତବସେ—ସ୍ୱବଳବାନ—ମରୁତଶକ୍ତି ପାଇଁ, ଗୃଣତେ—ସ୍ତୁତିକାରୀ—ଙ୍କୁ ପ୍ରଚିତ୍ରମ୍ ଅର୍କମ୍—ଦୀପ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ର—ଆଗକୁ ଆଣ। ଯେ ସହାଂସି—ପ୍ରତିରୋଧମାନଙ୍କୁ—ସହସା—ବଳରେ—ସହନ୍ତେ—ସହନ କରନ୍ତି; ହେ ଅଗ୍ନେ! ତାଙ୍କର ମଖେଭ୍ୟଃ—ଯଜ୍ଞକର୍ମରୁ—ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ।
Mantra 10
त्विषीमन्तो अध्वरस्येव दिद्युत्तृषुच्यवसो जुह्वो नाग्नेः । अर्चत्रयो धुनयो न वीरा भ्राजज्जन्मानो मरुतो अधृष्टाः ॥
ତ୍ୱିଷୀମନ୍ତଃ—ଦୀପ୍ତ ବଳଧାରୀ—ମରୁତମାନେ ଅଧ୍ୱରସ୍ୟେବ ଦିଦ୍ୟୁତ୍—ଯଜ୍ଞର ବିଜୁଳି ପରି—ଅଟନ୍ତି; ତୃଷୁଚ୍ୟବସଃ—ବେଗଶୀଳ ଅଶାନ୍ତ ଗତିର—ଜୁହ୍ୱଃ—ଜ୍ୱାଲାଜିହ୍ୱା ପରି—ମାନୋ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଜିହ୍ୱାମାନେ। ଅର୍ଚତ୍ରୟଃ—ଗାନ-ସ୍ତୁତିକାରୀ—ଧୁନୟଃ—କୋଳାହଳମୟ—ନ ବୀରା—ବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପରି; ଭ୍ରାଜଜ୍ଜନ୍ମାନଃ—ପ୍ରଭାରେ ଜନ୍ମିତ—ମରୁତମାନେ ଅଧୃଷ୍ଟାଃ—ଅଜେୟ।
Mantra 11
तं वृधन्तं मारुतं भ्राजदृष्टिं रुद्रस्य सूनुं हवसा विवासे । दिवः शर्धाय शुचयो मनीषा गिरयो नाप उग्रा अस्पृध्रन् ॥
ସେଇ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ମାରୁତ-ଶକ୍ତି—ଦୀପ୍ତ ଭାଲ-ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର—ତାହାକୁ ମୁଁ ହବସା (ଆକାଙ୍କ୍ଷାଭରା ଆହ୍ୱାନରେ) ପୂଜା କରେ। ଦିବଃ ଶର୍ଧାୟ (ଆକାଶୀୟ ଗଣ ପାଇଁ) ମୋର ମନୀଷା ଶୁଚି ହୁଏ; ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପରି, ଉଗ୍ର ଜଳମାନଙ୍କ ପରି, ସେମାନେ ଅସ୍ପୃଧ୍ରନ୍—ଅପରାଜେୟ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଧାଇ ଆଗେଇଯାନ୍ତି।
They are a fierce but beneficent troop of storm-deities—Rudra’s sons—described as radiant, spear-bearing, roaring in thunder, and moving together with disciplined power.
Pṛśni is used as a vivid maternal image: an abundant Cow whose ‘bright essence’ is milked out, symbolizing the Maruts’ birth/nourishment and the life-giving release of power (like rain and vitality) for mortals.
It means the Maruts dynamically connect heaven and earth through their storm-force—making the cosmic realms act in concert and bringing down energizing, rain-bearing power into the human sphere.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.