Sukta 90
Sukta 10.90
Nārāyaṇa / Purusha-sūkta tradition (later Anukramaṇī attribution varies; commonly ‘Nārāyaṇa’ or ‘unknown’ in scholarly catalogues)
Puruṣa (Cosmic Being)
Triṣṭubh (standard for much of 10.90; verify per verse in critical edition)
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ‘କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ’ (ପୁରୁଷ)ଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ତଥାପି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏକ ଆଦିମ ଯଜ୍ଞ-ବଳି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାରୁ ବିଶ୍ୱ, ବେଦ, ଏବଂ ସାମାଜିକ-କୋସ୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ସତ୍ତାର ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧ୍ୟାନମୟ ଓ ଆଚାରମୂଳକ—ଏକମାତ୍ର କୋସ୍ମିକ ଆଦର୍ଶରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମକୁ ଭିତ୍ତି ଦେବା।
Mantras
Mantra 1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
ପୁରୁଷ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା, ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ, ସହସ୍ରପାତ୍ ଅଟନ୍ତି। ସେ ଭୂମିକୁ ସର୍ବଦିଗରୁ ଆବୃତ କରି, ଦଶାଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ଯେତେ ପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Mantra 2
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସବୁ—ଯଦ୍ଭୂତଂ ଓ ଯଚ୍ଚ ଭବ୍ୟଂ। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଈଶାନ; କାରଣ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅତିରୋହତି—ଉପରେ ଉଠନ୍ତି, ଦେହଧାରୀ ଜୀବନକୁ ଆଧାର ଦେଇ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Mantra 3
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
ଏତେ ହିଁ ତାହାର ମହିମା; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ। ତାହାର ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ସମସ୍ତ ଭୂତ—ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତ—ରୂପେ ଅଛି; ତାହାର ତିନି ପାଦ ଦିବିରେ ଅମୃତ, ଅଜର-ଅମର ସ୍ୱରୂପେ ସ୍ଥିତ।
Mantra 4
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
ପୁରୁଷର ତିନି ପାଦ ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ଉଦିତ ହେଲା; ତାହାର ଏକ ପାଦ ପୁନଃ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଲା—ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଓ ଭୋଜନ ନ କରୁଥିବା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ—ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେଲା।
Mantra 5
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
ତାହାଠାରୁ ବିରାଟ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏବଂ ବିରାଟରୁ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟାପିଗଲା—ପୃଥିବୀର ପଛେ ମଧ୍ୟ ଆଗେ ମଧ୍ୟ; ପ୍ରକଟ ଶୃଙ୍ଖଳା ବିରାଟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନ ପୁରୁଷ ନିଜ ପ୍ରକଟତାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହାନ ରହେ।
Mantra 6
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବିଷ୍ ରୂପେ ନେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ସେତେବେଳେ ବସନ୍ତ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ୟ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାଙ୍କର ଇଧ୍ମ (ଇନ୍ଧନ) ହେଲା, ଶରତ ତାଙ୍କର ହବିଃ ହେଲା। କାଳର ସମଗ୍ର ଲୟ ହିଁ ଅନ୍ତର୍ଯାଗର ଉପାୟ ହୋଇ ଚେତନାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରେ।
Mantra 7
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ ସେମାନେ ବର୍ହିଷି—ପବିତ୍ର ଆସନ ଉପରେ—ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କଲେ: ସମସ୍ତର ଅଗ୍ରେ ଜନ୍ମିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ। ସେହି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯଜନ କଲେ; ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ। ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଏହି ଅଭିଷେକ-କ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Mantra 8
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥
ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ପୃଷଦାଜ୍ୟ—ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ-ତତ୍ତ୍ୱ—ସମ୍ଭୃତ ହେଲା। ଏବଂ ସେଠାରୁ ସେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ: ବାୟବ୍ୟ, ଆରଣ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ—ଯେମାନେ। ଯଜ୍ଞୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଜୀବନଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେରଣା ଆକାର ନେଇ ନିଜ-ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିତରିତ ହୁଏ।
Mantra 9
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
ତସ୍ମାଦ୍ ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଋଚଃ (ଋଗ୍ବେଦୀୟ ଋଚା) ଓ ସାମାନି (ସାମବେଦୀୟ ସାମ-ଗାନ) ଜନ୍ମିଲା; ତସ୍ମାଦ୍ ଛନ୍ଦାଂସି—ବାଣୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଛନ୍ଦ—ଉଦ୍ଭବିଲା; ଏବଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଯଜୁଃ (ଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ଯଜୁସ୍-ସୂତ୍ର) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଅନ୍ତର୍ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଗଢ଼ା ଉଚ୍ଚାରଣ-ଶକ୍ତି।
Mantra 10
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଶ୍ୱାଃ ଜନ୍ମିଲେ—ଯେ କେ ଚ ଉଭୟାଦତଃ, ଉଭୟ ଦିଗରେ ଗତି କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଚଳନ-ଶକ୍ତି; ତସ୍ମାଦ୍ ଗାବଃ ଜନ୍ମିଲେ—ଜ୍ଞାନ-ପ୍ରକାଶର କିରଣରୂପ ଗୋମାନେ; ଏବଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଜା-ଅବୟଃ—ଛେଳି ଓ ଭେଡ଼—ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପୋଷଣ-ଶକ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଆଧାର ଦେଉଥିବା ଊର୍ଜା ଭାବେ।
Mantra 11
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବିନ୍ୟାସ କଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ମୁଖ କ’ଣ ହେଲା? ତାଙ୍କର ବାହୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? କେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଊରୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ପାଦ? ଏକଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରକଟିକରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କିପରି ବିଭକ୍ତ ହେଲେ?
Mantra 12
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାର ମୁଖ ଥିଲା; ବାହୁ ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) ଭାବେ ଗଢ଼ାଗଲା। ତାହାର ଊରୁ ବୈଶ୍ୟ ଥିଲା; ଏବଂ ତାହାର ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Mantra 13
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନରୁ ଜନ୍ମିଲା; ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା। ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ; ପ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲା।
Mantra 14
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥
ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ହେଲା; ଶିରରୁ ଦ୍ୟୌଃ (ସ୍ୱର୍ଗ) ସୁସଂଗଠିତ ହେଲା। ପାଦରୁ ଭୂମି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; କାନରୁ ଦିଗମାନ—ଏଭଳି ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ।
Mantra 15
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥
ସାତଟି ପରିଧି (ଯଜ୍ଞବେଦୀର ଘେରା) ଥିଲା; ତିନିଥର ସାତଟି ସମିଧା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା। ଦେବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ-ଅର୍ପଣ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଲେ—ଅଗ୍ନିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ସତ୍ତାକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରି ଧରିଲେ।
Mantra 16
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ଋତର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ। ସେହି ମହିମାରେ ସେମାନେ ପରମ ନାକ (ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବତନ ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ବସନ୍ତି—ସିଦ୍ଧ ଶକ୍ତିମାନେ, ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳେ ଅବସ୍ଥିତ।
Frequently Asked Questions
Puruṣa is the Cosmic Person—the all-pervading Being who contains the universe and also transcends it. The hymn presents all worlds and beings as expressions of this one total reality.
It teaches that the universe arises through a primordial “all-offering” in which order, life, and sacred speech unfold from the One. Yajña is shown not only as a ritual act but as a cosmic principle of transformation and harmony.
Because it became a key text for explaining the unity behind diversity, the sacred basis of dharma, and the idea that Vedic speech and ritual mirror cosmic structure. It is widely recited in rituals and interpreted in Vedānta and devotional traditions.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.