Sukta 61
Sukta 1.61
Gautama (Gautamāsaḥ) for RV 1.61
Indra
Trishtubh (standard for many Indra hymns in RV 1)
RV 1.61 ଏକ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଗୌତମମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଧାମ ମହିମା—ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ମଧ୍ୟାକାଶକୁ ଆବୃତ କରେ—ଏବଂ ଆଲୋକ ଓ ବିଜୟ ଦେଇଥିବା ଅପରାଜେୟ ଯୁଦ୍ଧଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ସୂକ୍ତଟି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସାକୁ ‘ଦାନ’ (ବ୍ରହ୍ମାଣି) ଭାବେ ଦେଖାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସବଳ କରେ; ସେଥିସହ କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିବାକୁ ଏବଂ ଉଷାଜନିତ ଶୀଘ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଆଣିଦେବାକୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।
Mantras
Mantra 1
अस्मा इदु प्र तवसे तुराय प्रयो न हर्मि स्तोमं माहिनाय । ऋचीषमायाध्रिगव ओहमिन्द्राय ब्रह्माणि राततमा ॥
ତାଙ୍କୁ ହିଁ—ଶୀଘ୍ର-ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୁର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ—ତାଙ୍କର ମହିମା ପାଇଁ ପୋଷକ ବଳ ପରି ସ୍ତୋମକୁ ମୁଁ ଆଗକୁ ଆଣୁଛି। ସମୃଦ୍ଧ ବାଣୀର ସ୍ୱାମୀ, ଅଚଳ ବୃଷଭ-ବଳଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ସର୍ବାଧିକ ଦାନକ୍ଷମ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣି (ମନ୍ତ୍ର)କୁ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଦାନରୂପେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।
Mantra 2
अस्मा इदु प्रय इव प्र यंसि भराम्याङ्गूषं बाधे सुवृक्ति । इन्द्राय हृदा मनसा मनीषा प्रत्नाय पत्ये धियो मर्जयन्त ॥
ତାଙ୍କୁ ହିଁ ମୁଁ ପୋଷଣ ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇ, ପ୍ରେରିତ ଆଙ୍ଗୂଷ (ସ୍ତୁତିଗୀତ) ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ସୁବୃକ୍ତି (ସୁଘଡ଼ ବାଣୀ)କୁ ଆଣି ଅର୍ପଣ କରୁଛି। ପ୍ରାଚୀନ ପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ, ହୃଦୟ-ମନ ଓ ମନୀଷା (ବିବେକବୁଦ୍ଧି)ଦ୍ୱାରା ଧିୟଃ (ଚିନ୍ତା)କୁ ମୁଁ ମାର୍ଜିତ—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରିଷ୍କୃତ—କରୁଛି; ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ପଣ ବିଜୟଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Mantra 3
अस्मा इदु त्यमुपमं स्वर्षां भराम्याङ्गूषमास्येन । मंहिष्ठमच्छोक्तिभिर्मतीनां सुवृक्तिभिः सूरिं वावृधध्यै ॥
ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ମୁଖଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତି-ଗୀତ ଅର୍ପଣ କରେ—ଦୀପ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜିତାଇବା ଶକ୍ତି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅତୁଳ। ଚିନ୍ତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉକ୍ତି ଓ ସୁଘଡ଼ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସୂରି—ବୀର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ—ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେପରି ଆମ ଭିତରର ନେତା ବଳରେ ବଢ଼ୁ।
Mantra 4
अस्मा इदु स्तोमं सं हिनोमि रथं न तष्टेव तत्सिनाय । गिरश्च गिर्वाहसे सुवृक्तीन्द्राय विश्वमिन्वं मेधिराय ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ସ୍ତୋମକୁ ସଂଯୋଜି ଏକତ୍ର କରି ଆଗେଇ ନେଉଛି—ଯେପରି କାରିଗର ଆଗାମୀ ପଥ ପାଇଁ ରଥ ଗଢ଼େ। ଗିର୍ବାହସ—ବାଣୀବାହକ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ସର୍ବପ୍ରେରକ ଓ ମେଧାବୀଙ୍କୁ, ମୁଁ ଶବ୍ଦ ଓ ସୁବୃକ୍ତି ଅର୍ପଣ କରେ; ଭିତରର ଶକ୍ତି ଠିକ୍ ଭାବେ ଓ ବିଜୟସହ ଗତି କରୁ।
Mantra 5
अस्मा इदु सप्तिमिव श्रवस्येन्द्रायार्कं जुह्वा समञ्जे । वीरं दानौकसं वन्दध्यै पुरां गूर्तश्रवसं दर्माणम् ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ—ମୁଁ ଜିହ୍ୱାଦ୍ୱାରା ଆର୍କକୁ ଅଭିଷେକ କରେ, ଯେପରି କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ସପ୍ତିକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଏ। ଦାନର ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ବୀରଙ୍କୁ, ପୁରମାନଙ୍କ ଧାରକଙ୍କୁ, ଦୃଢ଼-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କୀର୍ତ୍ତିବାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯେପରି ଆମ ଭିତରର ପୁରମାନେ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହୁ।
Mantra 6
अस्मा इदु त्वष्टा तक्षद्वज्रं स्वपस्तमं स्वर्यं रणाय । वृत्रस्य चिद्विदद्येन मर्म तुजन्नीशानस्तुजता कियेधाः ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୱଷ୍ଟା ବଜ୍ର ଗଢ଼ିଲେ—କର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ରଣ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେହିଦ୍ୱାରା ସେ ବୃତ୍ରର ମର୍ମସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିଲେ; ଏବଂ ଈଶାନ, ଅଧିପତି ହୋଇ ଆଗେଇ, ପ୍ରହାରକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ ଓ ଅବରୋଧକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Mantra 7
अस्येदु मातुः सवनेषु सद्यो महः पितुं पपिवाञ्चार्वन्ना । मुषायद्विष्णुः पचतं सहीयान्विध्यद्वराहं तिरो अद्रिमस्ता ॥
ସେ ମାତୃର ସବନ-ପୀଡନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ, ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ସତ୍ୱର, ମହା ଆନନ୍ଦରସ—ମନୋହର ଆହାର—ପାନ କଲେ। ବଳବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପଚ୍ୟମାନ (ରସ/ଅନ୍ନ)କୁ ଚୋରାଇଲେ; ସେ ବରାହକୁ ବିଧିଲେ ଓ ତାକୁ ଅଦ୍ରି (ଶିଳା)ର ପାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Mantra 8
अस्मा इदु ग्नाश्चिद्देवपत्नीरिन्द्रायार्कमहिहत्य ऊवुः । परि द्यावापृथिवी जभ्र उर्वी नास्य ते महिमानं परि ष्टः ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବପତ୍ନୀ—ଦିବ୍ୟ ମାତୃମାନେ—ଅହିହତ୍ୟାରେ, ସର୍ପ-ଅବରୋଧର ସଂହାରରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ସ୍ତୁତିଗୀତ ଉଚ୍ଚାରିଲେ। ବିଶାଳ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଆବୃତ କଲା; ତଥାପି, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ମହିମାକୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ତୁମ ବିସ୍ତାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମାପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Mantra 9
अस्येदेव प्र रिरिचे महित्वं दिवस्पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात् । स्वराळिन्द्रो दम आ विश्वगूर्तः स्वरिरमत्रो ववक्षे रणाय ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ତାହାର ଏହି ମହିମା ଉଛ୍ଛ୍ୱସିତ ହୋଇ ବହେ—ଦ୍ୟାଵା-ପୃଥିବୀକୁ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ କରି ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ସ୍ୱରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଧାମରେ ସ୍ଥିତ, ବିଶ୍ୱଗୂର୍ତ (ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ତୁତି/ପ୍ରେରଣାରେ ପୋଷିତ), ଶୁଭ-ଯୋଦ୍ଧା, ଅମତ୍ର (ଅକ୍ଷୟ ବଳବାନ), ରଣ ପାଇଁ—ବିଜୟ ଦିଗକୁ—ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
Mantra 10
अस्येदेव शवसा शुषन्तं वि वृश्चद्वज्रेण वृत्रमिन्द्रः । गा न व्राणा अवनीरमुञ्चदभि श्रवो दावने सचेताः ॥
ଏହି ଏକେ ବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଵଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଷିଯାଉଥିବା ବୃତ୍ର (ଅବରୋଧକ)କୁ ଚ୍ଛେଦ କଲେ। ଏବଂ ସେ ଅବନୀଗୁଡ଼ିକୁ—ଉର୍ବର ଧରାକୁ—ମୁକ୍ତ କଲେ; ଯେପରି ଆଘାତକାରୀ ବନ୍ଧନରୁ ଛୁଟିଥିବା ଗାଵ (କିରଣ)ମାନେ। ପ୍ରେରିତ ଶ୍ରବଣ ଓ ଆତ୍ମକୀର୍ତିର ଦାନ ପାଇଁ—ଜାଗ୍ରତ ଓ ସମ୍ମତ ଚେତନାରେ।
Mantra 11
अस्येदु त्वेषसा रन्त सिन्धवः परि यद्वज्रेण सीमयच्छत् । ईशानकृद्दाशुषे दशस्यन्तुर्वीतये गाधं तुर्वणिः कः ॥
ତାହାର ତ୍ୱେଷସା (ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ) ଶକ୍ତିରେ ନଦୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଵଜ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ପଥ ଓ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଈଶାନକୃତ—ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ—ଦାଶୁଷେ (ଦାନକର୍ତ୍ତାକୁ) ଦଶସ୍ୟ (ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତୁତି/ପୂଜା) ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ତୁର୍ବୀତୟେ (ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସରକୁ) ଗାଧଂ—ଘାଟ, ସୁରକ୍ଷିତ ପାରାପାର—କରାନ୍ତି। ସେ କିଏ, ପ୍ରେରକ ଇନ୍ଦ୍ର ଛଡ଼ା?
Mantra 12
अस्मा इदु प्र भरा तूतुजानो वृत्राय वज्रमीशानः कियेधाः । गोर्न पर्व वि रदा तिरश्चेष्यन्नर्णांस्यपां चरध्यै ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ—ଆଗକୁ ଧାଇଯାଉଥିବା, ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି—ବୃତ୍ର ବିରୋଧରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବଜ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ପ୍ରହାର କର। ବଳଦର ସନ୍ଧିମାନଙ୍କ ପରି ଗଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଫାଡ଼ିଦେ; ତିର୍ଯ୍ୟକ ଚଳି ଭେଦି ଆଗେ ବଢ଼, ଯେପରି ଜଳମାନଙ୍କର ପ୍ରବଳ ପ୍ରବାହଧାରା ମୁକ୍ତ ପଥ ପାଉ।
Mantra 13
अस्येदु प्र ब्रूहि पूर्व्याणि तुरस्य कर्माणि नव्य उक्थैः । युधे यदिष्णान आयुधान्यृघायमाणो निरिणाति शत्रून् ॥
ସଦା ନବନବ ଉକ୍ଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ୱରିତ ଶକ୍ତିର ପୂର୍ବତନ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କହ: ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧାର ଦେଇ, ଆକ୍ରମଣରେ ଚାପ ଦେଇ ଆଗେ ବଢ଼ି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରୁ ହଂକାଇ ବାହାର କରି ତଳକୁ ପତିତ କରେ।
Mantra 14
अस्येदु भिया गिरयश्च दृळ्हा द्यावा च भूमा जनुषस्तुजेते । उपो वेनस्य जोगुवान ओणिं सद्यो भुवद्वीर्याय नोधाः ॥
ତାଙ୍କର ଭୟରେ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ଦୃଢ଼ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ୱେନ (ଇଚ୍ଛା-ଆତ୍ମା)ର ଅନ୍ୱେଷଣରେ, ଆବରଣର ସନ୍ନିକଟେ ଚାପ ଦେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ହିଁ ବୀର୍ୟ ପାଇଁ ବଳ ହୋଇଯାଏ—ନୋଧାସ ଋଷି ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
Mantra 15
अस्मा इदु त्यदनु दाय्येषामेको यद्वव्ने भूरेरीशानः । प्रैतशं सूर्ये पस्पृधानं सौवश्व्ये सुष्विमावदिन्द्रः ॥
ହଁ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ—ଯେ ଅନୁସରେ—ଏହି ଦାନ ମିଳିଲା; ଯେତେବେଳେ ସେ ଏକାକୀ, ଅଧିପତି ହୋଇ, ଅପାର ସମୃଦ୍ଧି ଜିତିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଶ୍ୱ ଏତଶ ସହ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ସୁପିଷ୍ଟ ସୋମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହାୟତା କଲେ—ଯେପରି ଯଥାର୍ଥ ବେଗ-ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ବିଜୟୀ ହୁଏ।
Mantra 16
एवा ते हारियोजना सुवृक्तीन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अक्रन् । ऐषु विश्वपेशसं धियं धाः प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥
ହେ ହରିତ-ଯୋଜକ ଇନ୍ଦ୍ର, ଗୋତମମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବୃକ୍ତି—ସୁନିର୍ମିତ ବ୍ରହ୍ମ-ବଚନ—ରଚିଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱପେଶସ ଧୀ (ପ୍ରଜ୍ଞା)କୁ ସ୍ଥାପନ କର; ଏବଂ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଧିୟାବସୁ—ପ୍ରେରିତ ବୁଦ୍ଧିର ଧନ—ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଖକୁ ଆସୁ।
Inside Sukta 61
How it unfolds
- Where it opens
The poets bring forward a nourishing, strengthening hymn to Indra as a true gift of sacred speech.
- Development
Indra’s might is described as overflowing and world-encompassing; he is portrayed as self-ruling, battle-ready, and supported by universal impulses, while the hymn ties poetic formulation to divine empowerment.
- Climax
The revelation of Indra’s mahitva spanning heaven, earth, and midspace, and his growth ‘for battle’ toward the victory of light.
- Where it settles
The Gotamas seal their well-woven words, asking Indra to place all-formed inspiration within them and to bring swift, dawn-born treasure of intelligence.
The deity: Indra
- In the VedaIndra is praised as svarāṭ (self-ruling), vast in might, a victorious warrior who expands beyond the worlds, and a receiver of brahmāṇi (sacred utterances) that empower his deeds. He is invoked as the bull of strength, the master of inspired speech, and the champion who wins battles and releases the light.
- Cosmic functionUpholder of ṛta through victory over obstructive forces; releaser of light, waters, and vitality; protector of the sacrificer and giver of wealth and strength.
- Inner significanceEmbodies decisive will, courage, and the breakthrough force of awakened intelligence that defeats inner inertia and opens the ‘light’ of clarity and right action.
The seer
- Gautama (Gautamāsaḥ)Gautama gotra (Gotamas) · A प्रमुख (prominent) early Rigvedic seer-family noted for crafting powerful Indra hymns and for refining the idiom of brahman (sacred formulation) as an effective force in ritual and inspiration.
Famous verses
अस्मा इदु प्र तवसे तुराय प्रयो न हर्मि स्तोमं माहिनाय । ऋचीषमायाध्रिगव ओहमिन्द्राय ब्रह्माणि राततमा ॥svarāḻ indraḥ
hāriyojanā
Attributes of the deity
- mighty and expansive (mahitva)
- self-ruling (svarāṭ)
- victorious warrior
- patron of poets and inspiration (dhī)
- giver of wealth and vigor
- yoker of tawny steeds (hāriyojanā)
Also by this seer
- Multiple hymns in Rig Veda Mandala 1 attributed to the Gautamas (Gautamāsaḥ), especially Indra-focused sūktas
- Association with the wider Gautama seer tradition remembered across Vedic literature as an influential rishi lineage
The rite, step by step
- Establish the sacred space and kindling of Agni; seat the priests and prepare the offering implements
- Recite/chant the hymn as stotra, presenting brahmāṇi as a strengthening gift to Indra
- Invite Indra’s presence with epithets of might and sovereignty; affirm his world-encompassing greatness
- Make the main oblation (especially Soma where applicable) while repeating key praise-lines
- Conclude with a request for dhī (inspired thought), victory, and dawn-bringing prosperity; dedicate the merit to the deity
Offerings
- Soma (where in Soma context)
- ghee (ājya) into Agni
- oblations of grains/cakes as appropriate to the rite
- praise-offering (stoma/brahman) as the central ‘gift’
Frequently Asked Questions
It praises Indra’s immense, world-filling power and asks him to grant victory, strength, and inspired intelligence to the poets and worshippers.
In Vedic thought, well-formed sacred speech (brahmāṇi/stoma) is itself an offering that strengthens the deity and helps bring the requested blessings into effect.
It is especially fitting in Indra worship during fire offerings and Soma-related rites, and its closing prayer makes it particularly apt for dawn recitation (prātaḥ).
Ask anything about Sukta 61 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
