Sukta 146
Sukta 1.146
Agni
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଗ୍ନି-ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏକ ବିଶ୍ୱମୟ ସତ୍ତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—“ତିନି-ଶିର” ଓ “ସପ୍ତ-ରଶ୍ମି” ଯୁକ୍ତ—ଯିଏ ଦୁଇ ପିତାମାତାଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ଅରଣି-କାଠରୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜନ୍ମର ସଙ୍କେତ ମିଳେ, ଏବଂ “ଦୁଇ ଗାଈ” (ଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି) ଏକ ଛୋଟ ବଛାକୁ ଘେରି ଘୁରୁଥିବା ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଯୁଗଳ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସୂଚାଯାଇଛି, ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ଓ “ବିଶାଳ”ର ନିୟମିତ ପଥକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Mantras
Mantra 1
त्रिमूर्धानं सप्तरश्मिं गृणीषेऽनूनमग्निं पित्रोरुपस्थे । निषत्तमस्य चरतो ध्रुवस्य विश्वा दिवो रोचनापप्रिवांसम् ॥
ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ତ୍ରିମୂର୍ଧାନ, ସପ୍ତରଶ୍ମି, ଅନୂନ; ଦୁଇ ପିତୃ-ମାତୃଙ୍କ ଉରୁ ଉପସ୍ଥରେ ନିଷଣ୍ଣ। ଧ୍ରୁବ ଆଧାରରେ ନିଷତ୍ତ ହୋଇ, ସ୍ଥିର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚରମାଣ, ସେ ଦ୍ୟୌର ସମସ୍ତ ରୋଚନ ଲୋକକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
Mantra 2
उक्षा महाँ अभि ववक्ष एने अजरस्तस्थावितऊतिॠष्वः । उर्व्याः पदो नि दधाति सानौ रिहन्त्यूधो अरुषासो अस्य ॥
ମହାନ ବୃଷଭ ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବଳ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି; ଅଜର ହୋଇ, ଉଚ୍ଚରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ପୋଷକ ଶକ୍ତିସହିତ। ଶିଖରରେ ସେ ବିଶାଳ ପଦ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅରୁଷ ଶକ୍ତିମାନେ ଉଧକୁ ଲେହନ କରନ୍ତି—ପୋଷକ ସାରକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି।
Mantra 3
समानं वत्समभि संचरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । अनपवृज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने ॥
ଏକେଇ ବତ୍ସକୁ ଘେରି ଦୁଇ ପୋଷକ ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ସୁମେଳରେ ଯୁଗଳ। ଅପାବୃଜ୍ୟ ପଥକୁ ମାପି, ସେମାନେ ମହତ୍ର ସର୍ବତ୍ର କେତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Mantra 4
धीरासः पदं कवयो नयन्ति नाना हृदा रक्षमाणा अजुर्यम् । सिषासन्तः पर्यपश्यन्त सिन्धुमाविरेभ्यो अभवत्सूर्यो नॄन् ॥
ଧୀର ଋଷି-କବିମାନେ ସତ୍ୟ ପଦକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ହୃଦୟେ ହୃଦୟେ ଭିନ୍ନ ଭାବ ରଖି ସେମାନେ ଅଜୁର୍ୟ (ଅଜର) ଶକ୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଖୋଜି ଖୋଜି ସେମାନେ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖି ସିନ୍ଧୁ (ନଦୀ)କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ; ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Mantra 5
दिदृक्षेण्यः परि काष्ठासु जेन्य ईळेन्यो महो अर्भाय जीवसे । पुरुत्रा यदभवत्सूरहैभ्यो गर्भेभ्यो मघवा विश्वदर्शतः ॥
ଦର୍ଶନୀୟ ସେ କାଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ—ଉଦାର, ପୂଜ୍ୟ—ମହା ବିସ୍ତାରରେ ଶିଶୁର ଜୀବନ ପାଇଁ। ସୂରହୈ (ସୂର୍ଯ୍ୟ-ହନନକାରୀ) ଗର୍ଭମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ସେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକଟ ହେଲାବେଳେ, ମଘବା (ଦାନବୀର) ସର୍ବଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
These are symbolic epithets: “three-headed” can suggest Agni’s presence in three realms (earth, midspace, heaven) or three ritual forms, while “seven-rayed” points to his complete radiance—light spreading in all directions and through the ordered powers often counted as seven.
The phrase can mean Heaven and Earth as cosmic parents, and also the two fire-sticks used to kindle the sacrificial fire. The sukta intentionally allows both the cosmic and the ritual reading.
It is a riddle-like image for paired nurturing forces that sustain Agni—such as Heaven and Earth, day and night, or two complementary ritual powers—moving around the one ‘calf’, the newly born fire, as it is established on the straight path of order (ṛta).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.