Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 124, Shloka 23

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।।।

Transliteration

evam uktas tu rāmeṇa rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |

vimāna-sūrya-saṅkāśam ājuhāva tvarānvitaḥ ||

tataḥ kāñcana-citrāṅgaṃ vaiḍūrya-maṇi-vedikam |

kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajata-prabham ||

pāṇḍurābhiḥ patākābhir dhvajaiś ca samalaṅkṛtam |

śobhitaṃ kāñcanair harmyaiḥ hema-padma-vibhūṣitaiḥ ||

prakīrṇaṃ kiṅkiṇī-jālair muktā-maṇi-gavākṣakam |

ghaṇṭā-jālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhura-svanam ||

yan meru-śikhara-ākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā |

bṛhadbhir bhūṣitaṃ harmyaiḥ muktā-rajata-śobhitaiḥ ||

talaiḥ sphaṭika-citrāṅgair vaiḍūryaiś ca varāsanaiḥ |

mahārha-āstaraṇopetair upapannaṃ mahādhanaiḥ ||

Translation

ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ବିଭୀଷଣ ତ୍ୱରାସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନକୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଚିତ୍ରିତ ଅଙ୍ଗବିଭୂଷିତ, ବୈଦୂର୍ୟମଣି-ବେଦିକାଯୁକ୍ତ, କୂଟାଗାରମାନେ ଘେରିଥିବା ଏବଂ ସବୁଦିଗରେ ରଜତପ୍ରଭାରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ସେ ବିମାନ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପାଣ୍ଡୁର ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ସୁଶୋଭିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହର୍ମ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାବନ୍ତ, ହେମପଦ୍ମ ଅଳଙ୍କାରରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲା। କିଙ୍କିଣୀଜାଳରେ ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ, ମୁକ୍ତାମଣି-ଜଡିତ ଗବାକ୍ଷଯୁକ୍ତ, ଘଣ୍ଟାଜାଳରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଏବଂ ସବୁଦିଗରେ ମଧୁର ନାଦ କରୁଥିଲା। ମେରୁଶିଖର ସଦୃଶ ଆକୃତିର, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ; ବୃହତ୍ ହର୍ମ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ଏବଂ ମୁକ୍ତା-ରଜତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସ୍ଫଟିକଚିତ୍ରିତ ତଳ, ବୈଦୂର୍ୟଜଡିତ ଉତ୍ତମ ଆସନ, ମହାର୍ଘ ଆସ୍ତରଣ ଓ ଅପାର ଧନସମ୍ପଦରେ ସେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲା।

Word by Word

• उपस्थापय: bring / have brought
• उपस्थापय: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-√स्था (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन (2nd person singular)

• मे: for me
• मे: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, एकवचन, चतुर्थी/षष्ठी-रूप (Dative/Genitive singular), अत्र चतुर्थ्यर्थे (for me)

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• विमानम्: aerial car
• विमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विमान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति (Accusative singular)

• राक्षसेश्वर: O lord of the Rakshasas
• राक्षसेश्वर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राक्षस + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, एकवचन, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative singular), समासः: राक्षसानाम् ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• कृतकार्यस्य: of (one) who has accomplished the task
• कृतकार्यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृत + कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular), समासः: कृतं कार्यं यस्य (कर्मधारय), विशेषण (of me)

• मे: of me / my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, एकवचन, षष्ठी-विभक्ति (Genitive singular)

• वासः: dwelling / staying
• वासः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative singular)

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्न-अव्यय (interrogative adverb)

• स्यात्: could be / would be
• स्यात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

• इह: here
• इह: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• सम्मतः: approved / acceptable
• सम्मतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-√मन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative singular), विधेय (predicate adjective)

Context

Noble Vibheeshana! Please permit me to go. I am honoured by you, my friend. Do not be angry or feel sorry. Let me do my duty."

Characters & Entities

• Rāma
• Vibhīṣaṇa
• Rākṣasas
• Vimāna (Puṣpaka)
• Viśvakarman
• Meru

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Right use of power and wealth: splendor is presented as ordered service to dharmic aims (Rāma’s return to rightful duties), not as indulgence.

What is the narrative situation?

After Rāma asks for transport, Vibhīṣaṇa hastily summons the radiant Puṣpaka vimāna; the text describes its magnificence and craftsmanship.

Which character virtue is emphasized?

Vibhīṣaṇa’s prompt obedience and service-minded kingship; the narrative also highlights sacred craftsmanship (Viśvakarman) supporting righteous action.