Shloka 31

ऐन्द्ररथप्रदानम्

Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies

Devanagari script

तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।

Transliteration

tad dṛṣṭvā sumahā tat karma rāvaṇasya durātmanaḥ |

viṣedur devagandharvacāraṇā dānavaiḥ saha |

rāmam ārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāś ca paramarṣayaḥ |

vyathitā vānarendrāś ca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ |

rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā ||

Translation

ଦୁରାତ୍ମା ରାବଣଙ୍କ ସେଇ ଅତିମହା ଭୟଙ୍କର କର୍ମ ଦେଖି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଆର୍ତ୍ତ ଦେଖି ସିଦ୍ଧ ଓ ପରମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ; ବିଭୀଷଣ ସହିତ ବାନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହେଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରସମ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯେନେ ରାବଣରୂପ ରାହୁ ଗ୍ରସିଲା।

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (referring to the act)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √dṛś (दृश्)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त

• सुमहत्: very great
• सुमहत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: su-mahat (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying कर्म)

• तत्-कर्म: that deed
• तत्-कर्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + karman (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (तत् कर्म)

• रावणस्य: of Ravana
• रावणस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: rāvaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• दुरात्मनः: of the evil-minded one
• दुरात्मनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: dur-ātman (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (दुष्ट आत्मा यस्य)

• विषेदुः: became despondent
• विषेदुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi-√ṣid (षिद्)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• देव-गन्धर्व-चारण-दानवैः: by Devas, Gandharvas, Charanas, and Danavas
• देव-गन्धर्व-चारण-दानवैः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: deva (प्रातिपदिक) + gandharva (प्रातिपदिक) + cāraṇa (प्रातिपदिक) + dānava (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः द्वन्द्वः (देवाश्च गन्धर्वाश्च चारणाश्च दानवाश्च)

• सह: together with
• सह: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: saha (अव्यय)
• Form: अव्यय (preposition-like particle)

• रामम्: Rama
• रामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: rāma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आर्तम्: distressed/afflicted
• आर्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ārta (कृदन्त; √ṛ/√ar? lexical ‘ārta’ = afflicted)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying रामम्)

• तदा: then
• तदा: Kala (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tadā (अव्यय)
• Form: अव्यय (time adverb)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √dṛś (दृश्)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त

• सिद्धाः: Siddhas
• सिद्धाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: siddha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• परम-ऋषयः: great sages
• परम-ऋषयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: parama (प्रातिपदिक) + ṛṣi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मधारयः (परमाश्च ते ऋषयः)

• व्यथिताः: disturbed
• व्यथिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: vyathita (कृदन्त; √vyath व्यथ्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; PPP used adjectivally

• वानर-इन्द्राः: monkey-lords (Vanara chiefs)
• वानर-इन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vānara (प्रातिपदिक) + indra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (वानराणाम् इन्द्राः = leaders of monkeys)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• बभूवुः: became
• बभूवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √bhū (भू)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• स-विभीषणाः: together with Vibhishana
• स-विभीषणाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: sa (अव्यय-प्रायः उपपद) + vibhīṣaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (विभीषणेन सह)

• राम-चन्द्रमसम्: Rama, like the moon
• राम-चन्द्रमसम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: rāma (प्रातिपदिक) + candramas (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (रामः चन्द्रमाः इव)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √dṛś (दृश्)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त

• ग्रस्तम्: seized/eclipsed
• ग्रस्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: grasta (कृदन्त; √gras ग्रस्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; PPP (qualifying रामचन्द्रमसम्)

• रावण-राहुणा: by Ravana like (Rahu)
• रावण-राहुणा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: rāvaṇa (प्रातिपदिक) + rāhu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; कर्मधारयः (रावणः राहुः इव)

Context

Ravana attacked the flag post of the chariot with one arrow and felled it down. Then he released a network of arrows on Indra's horses and struck them.

Characters & Entities

• Rāvaṇa
• Rāma
• Devas
• Gandharvas
• Cāraṇas
• Dānavas
• Siddhas
• Ṛṣis
• Vānaras
• Vānara leaders
• Vibhīṣaṇa
• Rāhu
• moon (candra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is portrayed as a cosmic moral order: when the righteous (Rāma) appears overwhelmed, even celestial beings feel disquiet—yet the eclipse metaphor implies the righteous may be obscured, not destroyed.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa’s fierce assault seems to endanger Rāma; allies and celestial observers react with fear and sorrow, likening the moment to a lunar eclipse.

Which character virtue is emphasized?

Collective loyalty and moral concern: the Vānaras and Vibhīṣaṇa show devoted anxiety for the righteous leader, reflecting steadfast support in crisis.