Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 9, Shloka 34

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

ततोऽपश्यत्कुथाऽऽसीनं नानावरायम्बरस्रजम्।सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम्।।5.9.34।।

Transliteration

tato ’paśyat kuthāsīnaṁ nānāvarāyambarasrajam |

sahasraṁ varanārīṇāṁ nānāveṣavibhūṣitam ||5.9.34||

Translation

ତାପରେ ସେ କାର୍ପେଟ୍‌ ଉପରେ ଆସୀନ ହଜାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଭିନ୍ନ ବେଶଭୂଷାରେ ସୁଶୋଭିତ, ନାନା ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ରଜ ପିନ୍ଧିଥିବା।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: कालाधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/कालवाचक (then/thereafter)

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ्, परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• कुथा-आसीनम्: seated on carpets
• कुथा-आसीनम्: विशेषण (Qualifier of sahasram)
• Type: Adjective
• Root: कुथा (प्रातिपदिक) + आसीन (कृदन्त, √आस् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (कुथायाम् आसीनः)

• नाना-वर-अम्बर-स्रजम्: with garments and garlands of various fine colors
• नाना-वर-अम्बर-स्रजम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: नाना (अव्यय) + वर (प्रातिपदिक) + अम्बर (प्रातिपदिक) + स्रज्/स्रज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः: 'नानावर्णानि अम्बराणि स्रजश्च यस्य' (sense close to बहुव्रीहि, but used adjectivally as determinative in text tradition)

• सहस्रम्: a thousand
• सहस्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; collective 'a thousand (group)'

• वरनारीणाम्: of excellent women
• वरनारीणाम्: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive: of)
• Type: Noun
• Root: वर + नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; कर्मधारयः (वराः नार्यः)

• नाना-वेष-विभूषितम्: adorned with various costumes
• नाना-वेष-विभूषितम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: नाना (अव्यय) + वेष (प्रातिपदिक) + विभूषित (कृदन्त, √भूष् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त 'विभूषित'; तत्पुरुषः (नानावेषैः विभूषितम्)

Context

He found thousands of beautiful women seated on carpets wearing different clothes and garlands and dressed in various attires.

Characters & Entities

• Hanumān
• women of the palace (varanārī)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is implied through restraint and purpose: Hanumān witnesses sensual luxury yet continues his righteous task of seeking Sītā.

What is the narrative situation?

Hanumān’s search brings him into a richly decorated inner chamber where many women are present, ornamented and seated comfortably.

Which character virtue is emphasized?

Mission-focus (kartavya-niṣṭhā): he does not lose direction amid distractions.