Shloka 25

रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च

Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation

Devanagari script

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम्।।।।भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः।

Transliteration

taṁ tu kṛcchragataṁ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam | bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ ||

Translation

ତାଙ୍କୁ (ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ) ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟରେ ପତିତ, ମନ ଯେନ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ଗତ ହୋଇଛି ଭଳି ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁରକ୍ତ ଓ ମେଧାବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ।

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object of दृष्ट्वा)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• तु: but
• तु: सम्बन्धसूचक
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अन्वय-अव्यय (particle)

• कृच्छ्रगतम्: fallen into distress
• कृच्छ्रगतम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: कृच्छ्र + गत (प्रातिपदिक; √गम् से क्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (कृच्छ्रे गतः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इत्यस्य विशेषण

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: क्रियाविशेषण (Having seen)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-अव्ययकृदन्त (gerund)

• पञ्चत्वगतमानसम्: whose mind is as if gone to death
• पञ्चत्वगतमानसम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: पञ्चत्व + गत + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: समास-समूह (तत्पुरुष-प्रधान): (1) पञ्चत्वगत = पञ्चत्वं गतः (द्वितीया-तत्पुरुष), (2) पञ्चत्वगतमानस = पञ्चत्वगतं मानसं यस्य/यस्य मानसं पञ्चत्वगतं (बहुव्रीहि-भावार्थे प्रयोगः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृंखला); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इत्यस्य विशेषण

• भृशानुरक्तः: deeply devoted
• भृशानुरक्तः: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: भृशम् + अनुरक्त (प्रातिपदिक; अनु + √रञ्ज् से क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; लक्ष्मणः इत्यस्य विशेषण

• मेधावी: wise
• मेधावी: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: मेधाविन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• न: not
• न: निषेध
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• भविष्यति: will survive/be
• भविष्यति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लृट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

"Seeing Rama in such a painful state, wise Lakshmana who has given his life to Rama, to whom he is deeply devoted will also not survive.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as loyal service: Lakṣmaṇa’s life is bound to righteous duty and devotion to Rāma; the verse shows how dharmic bonds intensify shared suffering.

What is the narrative situation?

Hanumān foresees a chain of tragedy: Rāma’s collapse would immediately endanger Lakṣmaṇa as well.

Which character virtue is emphasized?

Anurāga (steadfast devotion) coupled with medhā (discernment) in Lakṣmaṇa.