Shloka 12

सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम्

Departure from Sutikshna’s Hermitage

Devanagari script

पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम्।एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम्।।।।

Transliteration

paśyāśrama-padaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇya-vāsinām |

eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām ||

Translation

ହେ ବୀର, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଏହି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ; ତପସ୍ୟାରେ ଭାବିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ ଆତ୍ମା ଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ଏମାନେ।

Word by Word

• पश्य: see
• पश्य: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• आश्रमपदम्: the hermitage-site
• आश्रमपदम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: आश्रम+पद (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (āśramasya padam), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• रम्यम्: delightful
• रम्यम्: Karma (कर्म; adjectival)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (qualifies आश्रमपदम्)

• दण्डकारण्यवासिनाम्: of the dwellers in Dandaka forest
• दण्डकारण्यवासिनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: दण्डक+अरण्य+वासिन् (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-तत्पुरुष/उपपद-समास (दण्डकारण्ये वासिनः), पुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• एषाम्: of these
• एषाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• तपस्विनाम्: of ascetics
• तपस्विनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तपस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• वीर: O hero
• वीर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• भावितात्मनाम्: of those whose selves are refined (by penance)
• भावितात्मनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Adjective
• Root: भू (धातु) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-समास (भावितः आत्मा येषाम्), बहुव्रीह्यर्थे षष्ठी-बहुवचन; पुल्लिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; विशेषणं (qualifies तपस्विनाम्)

Context

O valient Rama! the sages, living in the Dandaka forest, are self realised souls. See how delightful is the location of their hermitages!.

Characters & Entities

• Sūtīkṣṇa
• Rama
• Daṇḍaka forest (Daṇḍakāraṇya)
• Ascetics (tapasvins)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It honours tapas as a dharmic discipline: moral and spiritual refinement that sustains forest communities and protects sacred life.

What is the narrative situation?

Sūtīkṣṇa points out the hermitage-settlements of Daṇḍaka’s sages and praises their spiritually cultivated lives.

Which character virtue is emphasized?

The sages’ self-mastery and purity; Rama’s respectful attention to holy places and holy persons.