Shloka 49

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।।।।सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः।

Transliteration

yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ |

sannatāḥ phala-bhāreṇa puṣpa-bhāreṇa ca drumāḥ ||

Translation

ମୋତେ ପଥରେ ଯେପରି ଅନେକଥର କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବୃକ୍ଷ ଅଛି; ଫଳଭାର ଓ ପୁଷ୍ପଭାରରେ ସେମାନେ ନମି ଝୁକିପଡ଼ିଛନ୍ତି।

Word by Word

• पिप्पलीनाम्: of pippalī (long-pepper/peppery fruits)
• पिप्पलीनाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पिप्पली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• पक्वानाम्: of ripe (ones)
• पक्वानाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पक्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे/नपुंसके, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; 'पिप्पलीनाम्' इत्यस्य विशेषणम्

• वनात्: from the forest
• वनात्: अपादान (Apādāna/Ablative source)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्

• अस्मात्: from this
• अस्मात्: अपादान (Apādāna/Source)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे/नपुंसके, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• उपागतः: come / arrived
• उपागतः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप + गम् (धातु) + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) पुल्लिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; 'गन्धः' इत्यस्य विशेषणम्

• गन्धः: smell
• गन्धः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: गन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अयम्: this
• अयम्: विशेषण (Demonstrative)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• पवनोक्षिप्तः: wafted by the wind
• पवनोक्षिप्तः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पवन + क्षिप्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: पवनेन क्षिप्तः; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) पुल्लिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; 'गन्धः' इत्यस्य विशेषणम्

• सहसा: suddenly
• सहसा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: आकस्मिकत्ववाचक-अव्ययम् (suddenly)

• कटुकोदयः: with a pungent/arising sharpness
• कटुकोदयः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Noun
• Root: कटु + उदय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: कटोः उदयः (pungency-arising); पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; 'गन्धः' इत्यस्य विशेषणरूपेण

Context

This is the glade we were told about with thousands of trees drooping down with abundant fruits and flowers.

Characters & Entities

• forest (vana)
• trees (druma)
• fruits (phala)
• flowers (puṣpa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is the harmony between ascetic virtue and nature’s abundance: a righteous place is marked by order, peace, and generosity rather than exploitation.

What is the narrative situation?

Rāma notes the telltale abundance—trees weighed down with fruit and flowers—confirming they have reached the described region near the hermitage.

Which character virtue is emphasized?

Attentive observation and trust in truthful guidance (satya): Rāma recognizes reality matching what was reliably reported.